GARRAN MOSO, Justo (Erriberri, Nafarroa, 1867ko abuztuaren 17a – Iruñea, 1942ko abuztuaren 28a).

 Abokatua, Foru diputatua eta Gorteetako diputatua

Aitaren familia Valladolidekoa zuen. Amaren aldetik, berriz, Juan de Dios Moso Villanuevaren biloba zen (Tafalla, 1798 – Olite, 1865), Nazario Carriquiriri lotutako negozio-gizona, eta Juan Moso Irureren semea (Iruñea, 1843-1907). Hark Espoz y Minako konde titulua jaso zuen, eta Iruñeko zinegotzi eta foru-diputatu hautatu zuten eta 1900ean ezkondu zen Juan Mosoren alabarekin, bere lehengusina Catalina Moso Subizarekin (Iruñea, 1870-Valladolid, 1925). Haren seme Jose Garran Moso (Olite, 1901) Espainiako Falange tradizionalista eta JONS-eko idazkari probintziala izan zen, Iruñeko alkatea (1940-1941) eta Bizkaiko gobernadore zibila azken urte horretatik aurrera.

Valladolideko Diario Regional egunkariaren jabe eta zuzendaria, hiri horretako Banco Castellanoko kontseilaria izan zen eta barruti hartan gorteetako diputatu hautatu zuten 1919an.

Diario de Navarran kolaboratzaile, Iruñeko adingabeen tutoretza epaimahaiko buru izan zen eta Eusko Ikaskuntza-Sociedad de Estudios Vascos taldeko kide. 1929tik 1931ra bitartean, Nafarroako Nekazaritza Federazioaren buru izan zen, eta azken urte horretan Nafarroako lur jabeen elkartearen (Asociación de Propietarios Terratenientes de Navarra) (APTENA) sustatzaile nagusietako bat. Elkarte hori lurralde-jabetza defendatzeko sortu zen, Errepublikak sartu nahi zituen erreformen aurrean. 1933ko irailean, Berme Konstituzionalen Auzitegia izendatzeko hauteskundeetan, Eskuindar Blokeko hautagaitzan parte hartu zuen. 1936ko abuztuan, Gerra Karlistako Batzordeak Foruak Berrezartzeko Batzordeko kide izendatu zuen.

Tafallako barrutian, 1923ko apirilean, Gorteetako diputatu aukeratu zuten katoliko independente gisa. 1928an, Unión Patrióticak foru-diputatu izateko proposatu zuen. Jabetza hartu eta sei egunera, maiatzaren 12an, Foru-korporazio berriaren lehen erabakia izan zen atxikimendu-telegrama bat bidaltzea Primo de Riverari eta beste batzuk Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko aldundietara, «Euskal Herriko orube noblearen alde botoak eginez». La Voz de Navarrak gogor kritikatu zuen foru diputatu gisa egin zuen kudeaketa. 1927tik 1930era bitartean, Foru Diputazioa ordezkatu zuen Batzar Nazionalean.

1931n, Eusko Ikaskuntzaren Euskal Estatutuaren proiektuarekiko mesfidantza adierazi zuen. Euskal Herriaren eta, batez ere Nafarroaren inguruan egindako lanak honakoak izan ziren: Los fueros vasco-navarros. Conferencia, El sistema foral de Navarra y Provincias Vascongadas eta «La ley de 1841».

Bere kontserbadorismo sakona agerian geratu zen Diario de Navarran 1934an ateratako artikulu batean. Bertan kexatu zen Nafarroako Beintenatan «edozein sartzen dela, nahiz eta zergaduna edo bizilagun egonkorra ez izan». Gauza bera esan daiteke Foru Kontseilu Administratiboan kleroa eta noblezia ordezkatuta egoteko proposamenaz ere.

El sistema foral de Navarra y Provincias Vascongadas laneko lehen lau kapituluetan Baskongadetako eta Nafarroako aurrekariak eta foru erregimena azaltzen ditu, eta gainerako seiak Bigarren Errepublikako estatutuei eta lau lurraldeen eskumenen eta abarren alderdiei buruzkoak dira. Ondoren, askotariko bederatzi dokumentu erantsi zituen, esaterako: «Ley de las Cortes de Navarra de 1794» eta «La junta general del Principado de Asturias» edo «Mirando a Cataluña» eta «El Valle de Salazar». Ondorioztatzen duenez, aldundiei eta nafarrek zieten errespetuari esker, Nafarroako foruak zirela «Espainian bakarrak, eta denek begiz joak, gure txikitasun erlatiboa gorabehera».

1932ko liburuxka, Gasteizko Arabako Ermandadean 1931ko martxoaren 18an emandako hitzaldia jasotzen duena, «Konstituzio jakobino eta ateoari» aurre egin eta «Euskal Herriko eskubideak defendatzeko, indarrean dagoen parlamentarismoaren neurriz kanpoko zentralizatzearen aurrean» eta familia, jabetza eta kristau-eskola defendatzeko argitaratu zuen.

Apuntes histórico-críticos sobre las regalías de la Corona, Madrid: Revista de Archivos, Bibliotecas y Museoseko inp., 1923, 212 or.

Los fueros vasco-navarros. Conferencia, Iruñea: Aramburu, 1932.

El sistema foral de Navarra y Provincias Vascongadas, Iruñea: Aramburu, 1935.

Sofismas y razones. Del ateísmo legal a la Restauración Católica, Valladolid: Casa Martín inprimategi eta liburudenda, 1939.

«La ley de 1841», PV, 4 (1941), 72-79. or.

ALLI ARANGUREN, J. C., «La interpretación jurisdiccional y doctrinal de la Ley de reforma de los Fueros de Navarra de 16 de agosto de 1841», Iura Vasconiae, 9 (2012), 343. or., 28. oharra

GARCÍA-SANZ MARCOTEGUI, Á., Diccionario Biográfico de los Diputados Forales de Navarra (1840-1931), Iruñea: Nafarroako Gobernua, 1996, 44, 46, 50, 60, 338, 445 446 eta 480. or., 80. oharra, 544-547. or.