GANCEDO IBARRONDO, Eduardo (Eduardo Gancedo C. M.) (Viana, Nafarroa, 1878ko azaroak 10 – Madril, 1953ko martxoak 25).

Misiolarien kongregazioko fraidea, misiolari, historialari eta nazionalkatolizismoko moralista

Hasi aurretik argitu behar da izen bereko apaiz salestar ia garaikidea izan zela (dirudienez, lehengusu propioak ziren), eta horrek nahasketa eragiten du. Gure biografiatua Misioaren Kongregazioko (latinez Congregatio Missionis) fraidea zen (pauldarra), eta «Eduardo Gancedo (C. M.)» gisa sinatzen zuen.

Vianan (Nafarroa) jaio zen, 1878ko azaroaren 10ean. Haren gurasoak Lazaro eta Alfonsa izan ziren. Tardajosko (Burgos) aita pauldarren eskola apostolikoan sartu zen (Humanitateak egiten ziren ikastetxe-apaizgaitegia, 1892an inauguratua), 1893an, eta bi urte besterik ez zuen egin bertan. Segur aski, Tardajosera joan aurretik, Las Quintanillasen (Tardajosetik 4 kilometrora) Francisco Gonzalez izan zuen irakasle, nobizio ugari bidali baitzituen hark aita pauldarretara. Viana bokazio pauldarren hazitegia zen, herri horretatik 29 nobizio atera baitziren 1892 eta 1992 artean.

Eduardo Misioaren Kongregazioan sartu zen (aita pauldarrak) 1896ko otsailaren 6an, Nobiziatuko bi urteak, Filosofiako hirurak eta Teologiako laurak ikasteko. 1885az geroztik, Espainiako hiriburuko Garcia de Paredeseko etxe berrian hasi zen ikasten.

1905eko martxoaren 18an apaiztu zuten (1903an, beste iturri batzuen arabera), «Filipinetara bidali zuten berehala», eta urte bereko abenduan iritsi zen bertara. Han hogeita bost urtez baino gehiagoz egon zen.

«Elizbarrutiko zenbait apaiztegitan dotore eta gaitasunez irakatsiz», hala nola Jaro, Iloilo city (Panay uhartea), Vayan eta Manilan. 1932an (1931, beste iturri batzuen arabera) Madrilera itzuli zen, eta «misioetan eta iragarpenetan lan egin zuen, 1936a arte, urte hartan Iruñera lekualdatu baitzuten», hala laburbiltzen du haren nekrologiko anonimoak. Iturri okerrek adierazten dute Gancedo 1928an Madrilera itzuli zela eta urte gutxi batzuetan Irlandan bizi izan zela; Urte horietako kongregazioko langileen katalogo ofizialetan ageri denez, ordea, 1927tik 1932ra bitartean Eduardo aita San Carlos de Manilako seminarioan zegoen.

Beraz, bigarren Errepublikako garai zalapartatsuak Vianako historia idazten eta barrualdeko misioetan pastoralak egiten igaro zituen, sarritan Los Arcosko (Nafarroa) Langarica aita lagun zuela. Madrilen, pauldarrek misiolari-jarduera gero eta handiagoa berreskuratu zuten, eta 1920-1930 urteetan izan zuen dinamismo handiena (178 misio). Misioen urteko batez bestekoa zortzikoa zen 1920 baino lehen, eta bikoa bakarrik 1940tik aurrera.

Gancedo aitak lasai samar igaro zuen gerra zibila Iruñean, hemen egon baitzen 1936 eta 1941 artean. Madrilera itzuli zen, Garcia de Paredeseko komunitatera eta 1941etik 1950era artean egindako misioetan parte hartu zuen. Garai hartan, bere osasuna nabarmen hausten hasi zen, eta hurrengo udan (1951) lanerako erabat ezgaituta geratu zen.

Ia bi urtez (1951eko martxoa-1953ko uda), aita Gancedo Madrilgo misiolari pauldarren erizaintzan egon zen (Garcia de Paredes, 45ean), eta «gaixotasun luze eta hilduragarria» izan zuen, nekrologikoaren arabera «ez baitzion uzten ez hizkuntza ez arrazoimena askatasunez erabiltzen». Badirudi garuneko iktus bat izan zuela.

Intelektualki, gai dogmatiko, moral, teologia herrikoiari eta hizkuntzalaritzari buruzko hitzaldietan parte hartu zuen. Manila, Madril eta Iruñeko zenbait egunkaritan lan egin zuen, bai eta beste misio-argitalpen batzuetan ere.

Gancedo aitaren lan argitaratuan bi etapa bereiz ditzakegu, 1936-1939ko gerra zibilak bananduak. Lehenengoan, Historiako idazkiak dira nagusi; Espainiako Misioaren Kongregazioaren bizitasunarekin bat etorriz, interes sukartsua agertu zuen euren historiaren azterketan, Anales de la Congregación de la Misión, 1893an sortutako Espainiako pauldarren ordenaren aldizkari organikoan argitaratutakoetan. Bigarren etapan, Gancedok bere nazionalkatolizismoa areagotu zuen lehen frankismoaren babesean, diktadura garai hutsa izan zen hartan.

Analesen argitaratzen ziren lehen idatziak Manilatik bidaltzen zituen, hala nola «Simona Oroz y Minaren biografia, 1826-1901» (Orradre, Nafarroa, 1826ko urriaren 22a, Viana 1901eko martxoaren 3a), herrikidea (1859ko azaroaren 16tik Vianan finkatua) eta San Bizente Paulen karitateko alaba, gizarte-ongintzako eta hezkuntzako obren sustatzailea eta bakearen aldeko bitartekaria Bigarren Gerra Karlistan.

Madrilera itzuli aurretik, liburuxka lexikografiko baten lehen edizioa argitaratu zuen Manilan (27. or.), El Jándalo Berlina y el diccionario de la Academia Española (1917), eta Anales horietan bertan, 1924an, bere misiolari esperientziaren zati bat zabaldu zuen «Los PP. Paúles en Filipinas, 1862-1924» artikuluan.

Bigarren Errepublika bitartean, bere jaioterriari buruzko azterketa historikoak (Recuerdos de Viana, 1933) katolizismo tradizionalaren adoktrinamendu apologetikoarekin tartekatu zituen, Cuestiones de interés para un católico del siglo XX lanarekin, hain zuzen (bi edizio 1935ean). Iruñeko El Siglo Futuro egunkari karlistak argitalpena nabarmendu zuen, 1935eko ekainaren 7an.

Gerra zibilaren ondoren (1936-39), Gancedo garaian nagusi zen nazionalkatolizismoaren aldarrikatzaile garrantzitsua izan zen, hainbat bidetatik. Herri-misio batzuk predikatzen jarraitu zuen 1951 arte, eta bere argitalpenak areagotu egin zituen, batzuetan ideologo frankista garrantzitsuen ondoan, hala nola Eugenio D’Ors eta Jose Maria Peman; cadiztarraren hitzaldi bati oharrak ere egin zizkion, Discurso de la consolación de los ciegos (el Espíritu Santo y la vida interior): conferencia pronunciada el día 20 de junio de 1943 en la Jefatura de la Organización Nacional de Ciegos.

Aita Eduardok Espainiako hizkuntzaren defentsan ere lan egin zuen, bere opulentzia goraipatuz, Espainiako batasunaren funtsezko elementu gisa, eta El jándalo Berlina, por el idioma castellano: botón de muestra de la riqueza inmensa de nuestra lengua, y despertador para estimular a su estudio (1943) (76. or.) liburuxka handitu eta argitaratu zuen berriro.

Aurreko Cuestiones de interés para un católico del siglo XX izenburupean egindako adoktrinamenduari ekin zion berriro (1935), frankismoaren «Espainia Berrira» egokitzeko, Cuestiones de interés para la España Nueva: ¿Quién eres tú?, ¿De dónde vienes?, ¿Adónde vas?, ¿Por dónde vas?, ¿Con quién vas?: respuestas amenas y sin vuelta de hoja al precedente cuestionario lanean. 1941 eta 1942 artean lau edizio izan zituen, 5.000 ale. Zalantzarik gabe, arrakasta handieneko argitalpena.

Lehen frankismoko teologo moralista herrikoi bihurtu zen Gancedo, Jesús, María y José. Teología popular. Conferencias sobre temas dogmáticos y morales. Excelentes argumentos para servir de lectura espiritual a los fieles, y exposición muy apta para ser aprovechada por los señores sacerdotes, en sus sermones al pueblo católico (1944) lanarekin, non erlijio-kulturari buruzko zazpi hitzaldi jaso baitzituen, titulu hauetan banatuta: «Jesucristo, en la Teología»; «Jesucristo, en el Evangelio»; «Jesucristo, en la Iglesia»; «Jesucristo, en la vida eterna»; «Grandeza de la Virgen María»; «Misericordias de María» eta «El padre de Jesús», horiek liburuxka independenteetan ere argitaratuak Iruñean (Gráficas Vasconia, 1944) eta aita pauldarren Madrilgo komentuan berean ere bai.

Gancedo aitaren Nafarroako tematika bere jaioterrira mugatzen da, aipaturiko bi lan horiekin: «Biografía de sor Simona Oroz y Mina» laburra (1914), eta, batez ere, Recuerdos de Viana o Apuntes Históricos de esta Muy Noble y Muy Leal Ciudad del Reino de Navarra (1933, 1934an eta 1947an berrargitaratua). Lan garrantzitsu horretan hiriaren historia guztia bildu zuen, Erdi Aroan sortu zenetik lana argitaratu zen artekoa, Independentzia-gerra eta gerra Karlistak barne, eta herriko testigantzak eta ohiturak azpimarratu zituen. Haren datuak Vianako iragan historiko eta artistikoa ezagutzeko idatzizko ia informazio-iturri bakarra izan dira.

Nekrologikoaren arabera, aita Gancedok ospe handia zuen aita pauldarren Misioaren Kongregazioan, bere lan pastoralagatik, bere idatzien atseginagatik («txinparta») eta bere jarrera on pertsonalagatik: «Azken garai hauetako misiolari ospetsuenetako bat da, ezbairik gabe, kongregazioari dion maitasunagatik, jakintasunagatik, bere hizkera eta idazkera txinpardun, mamitsu eta umoretsuagatik, eta bere lan apostolikoengatik».

Laburbilduz, Gancedo Ibarrondo aita fraide pauldar berezia izan zen, bere jaioterriaren, Vianaren, herrimina bizi zuena, benetako herri-misiolari izan nahia zuena, eta nazionalkatolizismoaren ideologia tradizionala areagotu zuena lehen frankismoan, eta bertan eroso ibili zena.

«Biografía de sor Simona Oroz y Mina, 1826-1901», Anales de la Congregación de la Misión, XX II. libk. (1914), 411-438. or.

El Jándalo Berlina y el diccionario de la Academia Española, Manila [z. g.], 1917, 27. or.

«Los PP. Paúles en Filipinas, 1862-1924», Anales de la Congregación de la Misión (1924), 326. or. eta hurrengoak.

Recuerdos de Viana o Apuntes históricos de esta muy noble y muy leal ciudad del reino de Navarra, por el P. Eduardo Gancedo, de la Congregación de la Misión, Madrid: Gráficas Halar, 1933, 168 or. eta 17 irudia (2. ed. Madrid: Bolaños Aguilar, 1947, 264 or.).

Cuestiones de interés para un católico del siglo XX, Madrid: Luz y Vida inp., 1935, 174 or. (bi argitalpen urte berean).

Cuestiones de interés para la España Nueva, Madrid: Juan Bravo 49ko inp. eta litografia, 1942, 159 or. (4 argitalpen urte berean).

El jándalo Berlina, por el idioma castellano, Madrid: Juan Bravo 3ko inp. eta litografia, 1943, 76 or.

«Apostillas», PEMÁN, J. M., Discurso de la consolación de los ciegos (el Espíritu Santo y la vida interior), Madril: Gama artes graficas, 1944, 62. or. (2. ed.; Madrid: Oliver inp., 1969).

Teología popular. Jesús, María y José. Conferencias dogmático-morales, Madrid: Gráficas Uguina, 1944, 253 or.

Teología popular: Conferencias dogmático-morales desglosadas del libro Jesús, María y José, Madrid: García de Paredes 49, 1944 [7 faszml. (24, 42, 44, 20, 40, 38, 33. or.) (3 faszml. Iruñean: Gráf. Vasconia (urterik gabe)].

Teología popular: Dios y su familia. Ocho conferencias en torno a la Santísima Trinidad y a las personas de Jesús, María y José, Madrid: Gráf. Uguina, 1948, 278 or.

ESPIAGO, F., 100 Años de Historia. Historia de la Casa Central de la Congregación de la Misión (PP. Paúles) de la Provincia de Madrid, 1875-1975, Madrid: La Milagrosa, 1976.

«Necrológica: P. Eduardo Gancedo», Anales de la Congregación de la Misión y de las Hijas de la Caridad, 58. libk. (1953), 135. or.

OLABUÉNAGA, M., «Misiones populares de la Congregación de la Misión en España (1704- 1975)». Online arg.: http://vincentians.com/es/misiones-populares-de-la-c-m-en-espana-1704-1975-parte-1 (2020ko abenduak 12).

— La Congregación de la Misión en la España de la Restauración (1875-1931). Online arg.: http://vincentians.com/es/historia-abierta-de-la-c-m-en-espana-1704-2000 (2020ko abenduak 12).

ORZANCO, H., «Reseña histórica de la Casa-misión y escuela apostólica de Tardajos», Anales de la Congregación de la Misión (1910), 54. or. eta hurrengoak.