Karguak eta lanbideak
Idazle polifazetikoa, Bigarren Hezkuntzako katedraduna, kazetaria, kultur sustatzailea, politikari foralista eta Arabako Aldundiko lehendakaria
Ibilbidea
Eugenio Pio Eduardo Velasco Urniza (1896ko urtarrilaren 2an hil zen Gasteizen) eta Toribia Ramona Lopez-Cano Ramirez de la Piscina zituen gurasoak, 1853ko uztailaren 6an Bastidan (Araba) ezkonduak; ama, Diego Bartolome Lopez Cano Ruiz de la Bastida eta Juana Ramirez Ruiz de la Bastidaren alaba, hantxe bataiatu baitzuten 1827ko apirilaren 28an.
Eduardo sei anai-arrebetatik zaharrena izan zen, denak Gasteizko San Pedro parrokian bataiatuak, Eugenia gazteena izan ezik, hau San Migel Goiaingeruarenean bataiatu baitzuten: Juan Manuel (1856), Juan Faustino (1861), Maria del Carmen Primitiva Elisa (1862) eta Eugenia Rosalia Antolina (1871).
Eduardo, berriz, hogeita hamar urterekin ezkondu zen Paula Juana Velasco Ugarterekin, 1884ko ekainaren 9an, Gasteizko San Migel Goiaingeruaren parrokian, eta sei seme-alaba izan zituen: Maria del Carmen Romualda Eulalia Ladislada (1886), Maria del Rosario Maxima Eduarda (1888), Maura Paula Bernabea (1888), Jacinta Francisca de Asis Maria de la Purificacion (1892), Eduardo Jose Gregorio Patricio (1893-1895), Ladislao Juan Francisco de Borja Pilar (1894) eta Paula Luisa Juana (1898).
Velasco polifazetikoak bokazio politikoa izan zuen ia nerabezarotik; izan ere, Castelarren aldeko zinegotzi errepublikanoa izan zen Gasteizen 1871 eta 1874ko urte iraultzaileetan, Madrilera joan aurretik ere bai. Madrilgo Unibertsitate Zentralean Eduardok 1873 eta 1878 artean Zuzenbidea ikasi zuen, eta Zuzenbide zibil eta kanonikoan lizentziatu zen (AHN, Universidades, 4841, 17. esp.). Ikasketa horiek Filosofia eta Letrekin batera egin zituen, eta Filosofia eta Letren Fakultatean 1875-1876 ikasturtean matrikulatuta zegoen (AHN, Universidades, 4841, 10. esp.). Ikasturte horretan Foruak ezabatu zituzten (1876ko uztailaren 21eko Legea), eta hurbiletik jarraitu ahal izan zuen Foruen aurkako eztabaida. Dirudienez, Hirugarren Karlistaldiari arazorik gabe egin zion iskin, Madrilen ikasten ari zela.
Gasteizko Institutu Orokor eta Teknikoko katedraduna izan zen. 1882ko maiatzean Sustapen ministroak, Jose Luis Albareda Sezde (1828-1897) kazetari liberalak, Arabako probintziako Nekazaritza, Industria eta Merkataritzako komisario izendatu zuen Eduardo, Mateo Sagasta lehen ministroa zela.
Liga Foralaren izenean probintziako diputatu hautatua, 1905 eta 1909 bitartean Arabako Aldundiko lehendakaria izan zen, eta beste hiru aldundiekin lankidetza estua izan zuen, bereziki Kontzertu Ekonomikoen erregimenaren alde. Velascoren agintaldian, Arabako Probintziako Ermandadeen Batzarrak berpiztu ziren.
1906an berritu egin zen 1894an hitzartutako Kontzertu Ekonomikoa. «Batzorde Baskongado» izeneko bat eratu zen, hiru aldundiek osatua (Eduardo barne, Arabakoaren lehendakari gisa), 1906ko abenduaren 13ko Errege Dekretuan jasotako akordioa Madrilen negoziatu zuena.
Hil ondoren (1924), Revista Internacional de Estudios Vascos aldizkarian «Información sobre el escudo de armas de la Provincia de Álava» izeneko azterlana agertu zen, baina 1909 inguruan idatzi zuena, Diputazioko lehendakari zela. Heraldikari buruzko azterketa historiko eruditua da, eta Arabako probintziaren armarriaren jatorria eta esanahia azaltzen ditu, irudien mezua argituz eta «En aumento de la Justicia contra malehchores» (Justiziaren alde eta gaizkileen aurka) leloa zientifikoki eta historikoki finkatu zuen. Armarri hori XV. mendetik ezagutzen da eta XVII., XVIII. eta XIX. mendeetan erabiltzen jarraitu zen, aldaketa txiki batzuekin. Zehazki, Eduardo polifazetikoak erakutsi zuen foru armarria Portilla herriko (Miranda Ebrotik gertu) jatorrizkotik zetorrela. Velascoren arabera, horren esanahia tradizionalarekin bat dator: gazteluek defentsa-autoritatea sinbolizatuko lukete eta lehoiak lurraldearen erasotzaileak lirateke. Eduardok ondorioztatu zuen, XV. mendetik ezagutzen zen armarri bat izanik, beti forma berekoa eta oso aldaera txikiekin, armarri horren osaera aldatzea ez zela egokia, aurretiazko ikerketa zehatzik, justifikazio formalik eta Probintziaren erabaki irmorik gabe. 1917ko azaroan Eduardo Velasco Avilako probintziako gobernadore izendatu zuten. Alhucemasko markesak (Manuel Garcia Prieto, Ministroen Kontseiluko lehendakari eta Estatu ministro izan zen 1917ko azaroaren 3tik 1918ko martxoaren 22ra bitartean) proposatu zuen. 1917ko uztailean Garcia Prietok Alderdi Liberalaren lidergoa lortzea lortu zuenez, Eduardo Velascoren ideologia liberala berretsi egin zen, bestalde, itzal handiko arabar horren urte horietako ekonomia- eta ogasun-idazkietan nabari denez (La esclavitud del impuesto, 1919).
Ateneoko lehendakari gisa, lan handia egin zuen, eta horietako bat izan zen 1918ko Oñatiko Biltzar foruzale-nazionalista prestatzeko lanak bultzatzea, handik sortu baitzen Eusko Ikaskuntza.
Bizitza osoan ikerketari emana, heriotzak luma eskuan zuela harrapatu zuela esan daiteke. Hainbat artikulu idatzi zituen egunkari eta aldizkarietan, bai eta zenbait liburuxka eta Crónicas y Biografias Alavesas liburua ere. Liburu hori da, hain zuzen ere, ikuspegi historikotik landuena eta garrantzizkoena, bertan datu eta esperientzia pertsonal ugari sartzen baitira, eta askotan jotzen baitute hara tokiko historialariek. Azpitituluan adierazitakoa baino dezente gehiago du: «Relación de la batalla ganada en los campos de Vitoria por el ejército aliado á las órdenes de Wellington contra el ejército francés bajo el mando de Jose Bonaparte el día 21 de junio de 1813».
Velasco Euskal-Erria aldizkariaren ohiko kolaboratzailea izan zen (Crónicas y Biografias Alavesasen «Benetako erakundea» dela esaten du), eta han agertu ziren bere lanetako asko; baita Ateneo aldizkarian ere, non lehendakari izatera iritsi baitzen. Revista de las Provincias Eúskaras eta España Regional aldizkarietan ere argitaratu zuen. Kultura-sustatzaile gisa, honako hauek aipatu behar dira: El Anunciador Vitoriano zuzendu zuen, aldizkako zenbait argitalpenetako artikulugilea izan zen, El Porvenir Alavésen idatzi zuen, eta «La Exploradora», «Cervantestar Akademia» eta «Ateneo de Jóvenes»en sortzaileetako bat. Eduardo, Arabako Aldundiko lehendakaria izanik, Revista Internacional de Estudios Vascosera harpidetu zen hasieratik, 1907ko urriaren 14an, Federico Baraibarren bitartez, Julio de Urquijo zuzendariari zuzendutako gutunaren arabera.
Bere argitalpen ez-seriatuen artean, honako hauek aipa daitezke: El Estado salvaje (1883), Antología bascongada (1898), La democracia vascongada y las democracias modernas (1904), Crónicas y biografías alavesas (1910), La tributación en Álava (1912) eta La esclavitud del impuesto (1919).
Bere pentsamenduaren idazkirik adierazgarrienak laburbilduko ditugu. Institutuko katedradun gazteak alegatu utopiko eta gogotsu bat eman zuen Europako kultura modernoaren aurrerapen mugagabearen alde, 1883ko maiatzaren 23an, Gasteizko Ateneoan, non 1882tik 1883ra bitartean lehendakariordea izan baitzen. «Memoria»ren izena El estado salvaje, ¿es en el hombre primitivo o es decadencia de un estado anterior de civilización, non zioen gizateriaren aurrerabidea posible izan zela Historia eta Filosofia elkartzeari esker, eta aurrerapen hori handiagoa izango zela Historia Naturalaren azterketa batutakoan. Beti bezala, Velascok autore askorekin argudiatzen zuen: besteak beste, Edgar Quinet historialari frantziarra, Buffon, Lineo, Geoffroy Saint Hilaire, Charles Lyell geologoa, François Jules Pictet-De la Rive paleontologo suitzarra, Darwin edo Oswald von Heer naturalista suitzarra. Beharrezkoa zen Historia Unibertsal zibilaren eta Historia Naturalaren legeak erkatzea eta bietan jarraitutako metodoak konparatzea, haien artean desberdintasun nabarmenak aurkitzeko.
Eduardok zibilizazio modernoaren aurrerapenak goraipatu zituen, zeren eta «herriak, zenbat eta zibilizatuagoak izan, orduan eta gehiago hazten eta hedatzen dira». Herrien arteko kultura-desberdintasunak kaltegarriak ziren Gizateriaren aurrerapenerako, «mundua ez baita gehienena, onenena baizik, eta gizakiak gizakiarekin duen lehia horretan, zorigaiztoko legea zela eta, garaipena lehenengoena izan zen. Hala, arraza zuriaren aurrean arraza osoak desagertzen dira gaur egun; hala, zibilizazio zaharrak galtzen dira kristau-zibilizazioaren aurrean». Velascok ondorioztatu zuen zibilizazio modernoa historian ezagutu zen zibilizazio unibertsal bakarra zela. Hura, ezbairik gabe, benetako giza zoriontasuna lortzera bideratuta zegoen, aurrerabide orokorra lortzera, eta mundua familia bihurtu eta bakea beharrezko fenomeno izatera. Zalantzarik gabe, Eduardo katedradun gaztea utopiko baikor kulturala zen, ikusten baitzuen zibilizazioa zabaltzen ari zela, eta munduko bazterrik ezkutuenetan sartzen ari zela. Haren martxa etengabe azkartzen zen, «eta haren helburua betetzea espero daiteke» (56-57. or.).
Ideologikoki oso adierazgarria da Velascoren liberalismoa La esclavitud del impuesto (1919) idazlanean, gaurkotasunik galdu ez duten proposamenak ditu eta. Gasteizko Errege Ateneoko aldizkarian argitaratu zuen liburuxka da. Ez dakigu zenbateko hedadura eman nahi zion, XXI. kapitulura iristean hil egin baitzen, eta osatu gabe geratu zen. Haren hurbilekoek artikulu guztiak aparteko tiradan inprimatzea erabaki zuten, idatzi zuen azken lana zelako. Bere liberalismo ekonomikoa anbiguotasunik gabe agertzen da lehen paragrafoan («Gainbalioaren zerga, kontribuzioa baino gehiago, ondasunen konfiskazioa da. […] Jabeari gauza batek ematen dizkion abantailak kendu nahi izatea, hori bahitzea bezala da, jabetza-eskubiderik ez dagoela adieraztea […]. Tiraniak, despotismoak, dena eska dezakete, dena bere nahierara araututa. Eskubide guztiak ezaba ditzakete»). Argudio sendoekin, Eduardo zaharrak frogatzen du jabetza Zuzenbide zibilaren printzipioek arautu behar dutela, eta ez Zuzenbide politikoaren printzipioek. Montesquieu (Legeen espirituaz), Zuzenbide erromatarra, Zizeron, Beaumanoir, Mazoni… Jabetza beti askatasunaren bermea izan bazen, herritarrak ezer ez duenean, Estatuak dena xurgatzen du.
Velascok gizarte-ordena onaren oinarri gisa jarri zuen hezkuntza: «Gaizki hezitako edo hezi gabeko gizakiekin ezin da gobernu onik egon, ez herritar, ez lege, ez ohitura onik» (84-85.or.).
Velascoren ideologia foruzale-nazionalista Tributación en Álava (1912) liburuxkan ageri da argien, tonu mikatz eta ezkorraz, Arabako Aldundiaren lehendakaritzan (1905-1909) aritu ondoren idatzitakoan. Lehen paragrafoan argi utzi zuen foru sistemaren defentsa eta Madrilgo liberalek inposatutako Kontzertu Ekonomikoaren erregimenaren aurkako herra: «Araba independentziaz administratzen zen garai zoriontsuan [ahal zuena baino gehiago gastatzera behartzen zuten Kontzertuetatik libre zegoela esan nahi dut] hemen zerga bakar zuzena zegoen. […] Zerga hori hain zen urria, hain eskasa, ordain zitekeela, eta berdin ordaintzen zuten Arabako zergadun guztiek. Diru-sarrera orokorrak zeharkako zergetatik zetozen». Foru-fiskalitatea goretsi eta Madrilgo Gobernuaren fiskalitate liberalari eraso zion; izan ere, zeinaren teoria ekonomikoek herrien zoriontasuna lortu nahi baitzuten, «herriak gero eta zoritxarrekoagoak diren inperioaren azpian». Tesi horretatik abiatuta, haren argudioak imajina ditzakegu. Dirudienez, Velascok Jean-Jacques Rousseauren gizakiaren jatorrizko ontasunean sinesten zuen, kasuari aplikatuta (zenbat eta gehiago urrundu jatorritik, orduan eta garestiagoak dira ekarpenak, eta ez dira kopuruetan neurtu behar, baizik eta atera ziren eskuetara itzultzeko egin behar duten bidearen luze-laburrean. Arabako zuzeneko zergaren zenbatekoa Ermandadeko Prokuradoreek osorik ematen zuten probintziako diru-kutxetan. «Botoa eman zutenek berek ordaintzen zuten, auzokoen artean dirua bildu ondoren, zerga-ordainarazpen saririk gabe, eta geroagoko diru-gosea pizteko eskubiderik gabe».
Arlo ekonomiko-finantzariotik politikora jauzi egin zuen Velascok, Kontzertu Ekonomikoaren sistema kritikatuz: «Hau da gure autonomia. Denborak ekar ditzakeen abantailak eta eragozpenak agerian utziko ditu. Gaur arte agerian geratu da gure zerga zaharrekin ez dagoela nahikoa erregimen berriak ekarritako betebeharrak asetzeko». Udalen kexa eta erreklamazioei egiten zien erreferentzia, eta foruzaletasun zaharraren desadostasun politiko eta aldarrikatzailea adierazi zuen: «Hemen bizi gara autonomia deitzen dugun erregimenarekiko nahasterik deitoragarrienean, baina ez da beste botere baten mende dagoen botere batekiko erabateko mendetasuna besterik, eta botere horien aurrean herriak ez du behar duenean bere eskubidea baliatzeko bitartekorik […]. Herrien ongizatea ezin da gobernarien izaeraren mende egon. Beste berme batzuk behar ditu. […] Izan ere, Foru funtzioak onartzea eta Forua, hau da, Zuzenbidea, eta funtzio horiek dakartzan legea ez onartzea, botere arbitrarioko egintzak onartzea da, edozein dela ere horiek gauzatzen dituena. […] Hain zuzen ere, bi ordutan idazten den lege batek [1876ko Foruen Lege abolizionistari buruzko aipamena] herri baten bizitza mendetarako alda dezake!».
Ia mende erdia igaro ondoren Kontzertu Ekonomikoaren erregimenarekin («egokiagoa da gorrotoak erakartzeko ospeak baino»), Velascok herrialdea administratzen zuten antzinako erakundeen foraltasuna defendatu zuen, autonomia «errealitate eraginkorra» izan zedin, eta «egunen batean ez gaitezen armagabe eta akituta egon Ogasunaren, Administrazioaren eta Politikaren gero eta eskakizun handiagoen aurrean».
Baina Eduardok proposatzen zuen autonomia ez zen Arabako Aldundian gelditzen (non lehendakari izan berria baitzen), baizik eta Batzar Nagusietara zabaltzen zuen: «Beharrezkoa da gure autonomia birlandatu nahi duen probintzia-erakundeek autonomia hori egia bihurtzeko moduan jokatzea. Beharrezkoa da bere ekintzen inspirazioa eta zehapena jasotzea; izan ere, bestela, Gobernuaren ordezkaritza izango dira herrialdearen aurrean, eta ez herrialdearena Gobernuaren aurrean; eta herrialdeak ordezkapenik gabe, borondaterik gabe eta defentsarik gabe jarraituko du beti. Gure probintzia-diputatuak bezain arabarrak dira, zalantzarik gabe, gure Ermandade-prokuradoreak». Diputazioak herrialdearen borondatea ordezkatu nahi bazuen, Batzar Nagusien erabakiak dekretu gisa onartu behar zituen. Gobernuak, herrialdearekin hitz egitean, haren iritzia ezagutu nahi bazuen, nahitaez eman behar zien balioa Aldundiak igorritako Batzar Nagusi horien proposamenei, kasuak hala eskatzen zuenean. «Eta ez herrialdea, ez Batzar Nagusiak, ez Aldundia, ezta Gobernua ere ez badaude horrela jarduteko prest, ez dezagun gehiago hitz egin ez Foruez ezta autonomiez ere» (30-32. or.).
Eduardo Velasco 1920an hil zen. Gasteizko Udalak 1947an haren izena eman zion Herran eta Jose Lejarreta kaleen artekoari. Beraren garaikideek ospe handiko gizon gisa hartzen zuten, ikerketaren maitale, jakintsuen artean oso adimen landukoa, oso pentsaera sakoneko pertsona eta ikasketa-mota guztietan esperientzia handia zuena, baina, batez ere, «Arabako Aldundi Txit Goreneko presidente ohi gailen» gisa (Loyarte, 1913).
Obrak
El estado salvaje ¿es en el hombre primitivo; ó es decadencia de un estado anterior de civilización?: memoria leída en el Ateneo de Vitoria en el curso de 1882 a 1883, por su socio vicepresidente D. Eduardo de Velasco y López Cano, Gasteiz: Imp. de Domingo Sar, 1883, 57 or.
Discurso pronunciado en la apertura de cátedras de 1887-88 por D. Eduardo de Velasco y López Cano, presidente del Ateneo, Gasteiz: Imp. de la Ilustración de Álava, 1888, 32 or.
MAEZTU, R. et al.-rekin, Antología Bascongada Prosa y verso: Tomo I: Moraza, Jamar, Zabala, Arzac, Echenique, Arcaya, Velasco, Arbulo, Manteli, Maeztu, Alzola, Medinabeitia, Múgica, Labayru, Bilbo: Biblioteca Bascongada de Fermín Herrán, 27. zk., 1898.
La democracia vascongada y las democracias modernas, Gasteiz: Imp. Moderna, 1904, 61 or.
Actas de las Sesiones Ordinarias, celebradas por la Excelentísima… de esta M.N. y M.L. Provincia de Álava los días 1, 7, 11, 13, 15 y 18 de Mayo, 15, 19, 21 y 22 de Julio, siendo su Presidente el Sr. D. Eduardo Velasco, Gasteiz: Diputación Provincial, 1909, 132 or.
Crónicas y biografías alavesas: D. Ladislao de Velasco y sus contemporáneos (El General D. Juan de Velasco primer marqués de Villa-Antonia. La batalla de Vitoria según manuscrito inédito del General Velasco precedida de algunas consideraciones históricas, Gasteiz: Imp. Provincial, 1910, 544 or.
Tributación en Álava, Gasteiz: Imp. del Heraldo Alavés, 1912, 32 or.
Reseña histórica de los estudios sobre caracteres ibéricos, Gasteiz: Domingo Sar, 1915, 91 or.
La esclavitud del impuesto, Gasteiz: Imp. de Domingo Sar, 1919, 85 or.
«Información sobre el escudo de armas de la provincia de Álava», RIEV, 15. libk., 4 (1924), 667-676. or.
Bibliografia
KNÖRR, E., «Cartas de Federico Baraibar a Julio de Urquijo (1906-1917)», Homenaje a Federico Krutwig, Bilbo: Euskaltzaindia, 1997, 163-190. or.
LOYARTE, A. de, Estudios históricos. Donostiarras del siglo XIX, I. libk., Donostia: Libª. Ed. Baroja, 1913.
MENÉNDEZ ONRUBIA, C., «Fermín Herrán y la Academia Cervántica Española de Vitoria», in BERNAT VISTARINI, A. P. (koord.), Actas del Tercer Congreso Internacional de la Asociación de Cervantistas, Palma: Universitat de les Illes Balears, Servei de Publicacions i Intercanvi Científic, 1998, 139-147. or.
RODRÍGUEZ-MENDIZÁBAL LLORENTE, A., «Algunas notas biográficas relativas a los cultivadores de la Ciencia en el Ateneo de Vitoria», Sancho el Sabio. Euskal Ikerketa Aldizkaria, 28 (2008), 169-199. or.
ITURRIAK
AHN, Universidades, 4841, 10. esp. (Eduardo Velasco López-Canoren espediente akademikoa. Filosofía eta Letretako Fakultatea).
AHN, Universidades, 4841, 17. esp. (Zuzenbide Fakultateko espediente akademikoa).
ARABAKO ARTXIBO HISTORIKO PROBINTZIALA, ES.01059.AHPA/2//ESC, 24112 (Juan anaiaren etxe baten salmenta).
