Karguak eta lanbideak
Idazle, historialari, kazetari, Bigarren Hezkuntzako katedradun, akademiko, Gasteizko alkate eta kronikaria, liberalismora bihurtutako karlista
Ibilbidea
Eulogio Gasteizen jaio zen, ideologia karlistako artisau-familia batean. Aita Manuel Serdan Ynnunarrieta ebanista izan zen (1890eko martxoaren 5ean hil zen). Maria Felipa Diaz de Arcaute Diaz de Junguiturekin ezkondu zen 1887ko abenduaren 19an, Gasteizko San Pedro parrokian, eta bertan izan ziren Institutuko zuzendaria (aitabitxia), alkatea eta gobernadore zibila. Arabako hiriburuan hiru seme-alaba jaio ziren: Maria de la Asuncion, 1889ko abuztuaren 16an bataiatua San Migel Goiaingeruaren parrokian (Eugenio Garcia Viñasekin ezkondua, 1910eko uztailaren 16an, parrokia berean); Manuel Domingo, 1891ko urriaren 15ean bataiatua, parrokia berean (Juana Ibañez Garciarekin ezkondua, Bilboko Begoñako basilikan, 1920ko abenduaren 27an), Gasteizko kazetaria, Serdán goitizenaz sinatzen zuena. Eta, azkenik, Elena, 1894ko abuztuaren 20an bataiatua, Arabako hiriburuko San Pedro parrokian.
Eulogiok bere lehen ikasketak Gasteizko Institutuan egin zituen, eta gero Unibertsitate Zentralean Filosofia eta Letren ikasketak jarraitzeko Madrilera joan zen. 1872an utzi egin zituen, Karlos Maria Borboi Austria-Estekoaren (1848-1909) fakzio karlistara pasa zenean, eta bertan kapitain izatera iritsi zen. 1876an Hirugarren Karlistaldia amaitzean, Frantziara erbesteratu zen, baina azkenean indultatu egin zuten, aitarekin batera, eta 1877an Gasteizera etorri zen. Madrilera itzuli zen Filosofia eta Letretako ikasketak jarraitzeko, eta Zuzenbideko ikasketak gehitu zizkien. 1881-1882 ikasturtean ikasi zuen han. Ikasketak amaitu ondoren, Gasteizen ezarri zen behin betiko, katedradun izateagatik izandako aldi baterako destinoak alde batera utzita.
Gasteizko Institutu Orokor eta Teknikoan hasi zen eskolak ematen, eta, irakasle gisa egindako lanaren ondorioz, Serdanek eskola-testu batzuk argitaratu zituen latinaren gramatika irakasteko Cuencan (1896-1899) edo filosofia irakasteko Bilbon (Resúmenes de lecciones de filosofía bajo la forma de cuadros, 1903). 1892an, latin irakaslea izan zen, eta, katedraduna jada, Tapia de Casariegoko (Asturias) (1893-1895) institutura pasatu zen. Institutu horren egoerari buruz bi urtetako Memoriak idatzi zituen. Institutu hori 1867ko irailaren 17an inauguratu zen, Casariegoko markesaren mezenasgoari esker, baina, hura hil zenean, diru-sarrerak murriztu egin ziren, eta, ondorioz, zentroa krisi-egoera larrian sartu zen, eta 1901eko urriaren 25ean desagertu egin zen.
1895ean Cuencako Institutura joan zen 1898. urtera arte, eta bertan berariazko lan didaktikoak idatzi zituen, hala nola Programa de la asignatura de Latín y castellano, primer curso (1896) eta Gramática elemental de la lengua latina (1898), edo gogoeta pedagogiko orokorragoak, La enseñanza, la educación: sus límites, relaciones en los Institutos (1899), esaterako. 1902an Gasteizko Institutu Orokor eta Teknikora itzuli zen, eta 1923an han erretiratu zen.
Aktiboki hartu zuen parte Gasteizko bizitza kultural eta politikoan: 1885ean Ateneoko idazkaria izan zen, 1887an lehendakariorde eta 1886-1887 ikasturtean irakasle. Garai hartan, argitaratu zen bere lan nagusietako bat, Biografía de Don Ramón Ortiz de Zarate (1888).
Irakasle gisa egindako lanaz gain, eta karlismotik alderdi liberalera igaro ondoren, Eulogio Serdan zinegotzi izan zen eta, ondoren, Gasteizko alkate (ez hautetsia, baizik eta errege-aginduzkoa) 1910-1912 biurtekoan. El Magisterio de Álava, periódico Quincenal, órgano defensor de la enseñanza pública y privada aldizkariak, gogo biziz agurtu zuen alkatearen izendapena, alkatea Lehen Hezkuntzako Tokiko Batzarreko lehendakaria ere baitzen, izan ere, Serdanek «batzen ditu jakintsuaren kultura ezohikoa, eskola-emailearen irakaskuntzarako maitasuna, eta borrokalari gogotsuaren energiak eta borondatea. Eta kultura izanik, maitasun handiz eta gogo biziz edozein egoeratan egin daiteke zerbait, eta Alkatetzatik, asko eta asko».
Beste sari batzuen artean, Serdanen lanetako batzuen azaletan Monumentuen Batzordeko lehendakari eta Frantziako Societé Astronomique-ko kide gisa ageri da, baita Arabako eta Gasteizko ohorezko kronikari gisa ere, eta Espainiako Errege Akademiako (1918) eta Historiaren Errege Akademiako (1918ko abendua) urgazle gisa. Aldi berean, aita Lesmes Frias (1870-1939) historialari jesuita handia izendatu zuten Historiaren Errege Akademiako Arabako urgazle. 1927an, Eusko Ikaskuntzak Gerra Zibilei buruzko Erakusketa prestatzeko batzorderako izendatu zuen, gero Primo de Riverak erakusketa debekatu egin bazuen ere. 1954ko apirilaren 14tik Eulogiok kale bat du Gasteizen.
Bere idatzi gehienak Euskal Herriaren eta Arabaren historiari buruzkoak dira, eta, batez ere, Gasteiz jaioterriari buruzkoak. Hainbat artikulu idatzi zituen euskal aldizkarietan, hala nola La Concordia, El Gorbea eta El Alavésen (azken horien zuzendari izatera iritsi zen) eta aldizkari nazionaletan, hala nola La Esferan. Hainbat lan idatzi zituen (hamabost bat liburu, hogei bat liburuki); besteak beste, XIX. mendeko legelari Ramon Ortiz de Zarate jaunaren aipatutako Biografia garrantzitsua. Rincones de la historia de Alava (1914-1924) lanaren lau liburukietan, era askotara aztertu zituen Arabako probintziaren historia kontatutako idazleen historiak, Gasteizko hiriarena, Espainiako eta tokiko inprimategienak eta beste bitxikeria bibliografiko ugari. Hala, II. liburukian (Historia del monumento y las medallas de la Batalla de Vitoria, 1816), gertaera historikoak gogoratzeak haietan parte hartu zuten pertsonaien memoria goratzeko balio du eta, aldi berean —eta hori da interesgarriena—, abertzaleen artean zera sorrarazteko: kritika-espiritu handia eta horrenbeste heroi eta martiriren loriak berdintzeko nahia. Liburu zorrotza da, dokumentu-ekarpen onean oinarritua, metodo modernoen arabera idatzia, arazketa historikoko lan guztietan ezinbestekoak baitira horiek; izan ere, gertaeraren baten berri ematen duenean, gertatutakoa egiaztatzen duten dokumentuekin batera egiten du beti. Horregatik, liburua, deskribapen zehatza baino gehiago, gertaera horietan parte hartu zuten pertsonen eta inguruabarren berri ematen duten dokumentuen bilduma da. Vega de Hozko baroiak (1915), lehen liburukia aipatzean, goraipatzen ditu hainbat dokumenturen azterketa luzea, aberriaren historiaren puntu ilunak argitzeko asmoa, planteamendu pedagogikoa eta Rincones de la historia de Álavaren espainiartasun nabarmena, aberri txikiarekiko maitasuna piztean lortua. «Akats txikien» artean, kohesio falta nabaritzen du, baita hizkuntza-hutsegiteak ere.
Vitoria. El libro de la ciudad (1926-1927) izeneko lanaren bi liburukietan, Gasteizko Udalak 1925ean hiriaren ohorezko kronikari izendatzearekin batera (ordurako Arabako ohorezko kronikari zen) agindu zionean, Serdanek, kanpotarrak eta gasteiztarrak Gasteizko pertsonaia eta monumentuak behatzera animatu zituen. Aldi berean, bere burua definitu zuen «borondate oneko gizon eta Gasteiz tradizional eta historikoaren maitaleena bezain maitale» (El Libro de la Ciudad, II, 614-615. or.). Aldez aurretik, argi eta garbi adierazi zuen bere izaera tradizionalista eta kontserbadorea, El Libro de la Ciudad delakoaren xedea adieraztean: «tokikoaren grina partikularra pizteko eta indartzeko balio behar du, probintziarekin hertsiki lotua eta gu guztion amarengandik, Espainiarengandik, mendetasun bereiztezina izanik. […] Zer garen jakin nahi baduzu, ireki gure Liburua, eta haren orrialdeetan herri xume, apal eta langile baten bizimodua aurkituko duzu».
XX. mendearen hasieran Serdanek trantsizioa egin zuen politikoki karlismotik liberalismora; hala ere, haren ideologiak nahiko immobilista iraun zuen, eta, hala, Rincones de la historia de Álava y el de El Libro de la Ciudad (1927) lanetako tradizionalismoa hogeita hamasei urte lehenago foruzaletasunaren defentsarekin lotu zituen, hots, La cuestión vascongada: desde la Ley de 21 de Julio de 1870 hasta la Real Orden de 8 de agosto de 1891 (1891) izenekolanarekin, Kontzertu Ekonomikoaren erakunde juridikoa (foru-erakundea, nagusiki) historikoki kokatzean ikusiko dugun moduan. Kontzertu horrek Euskal Autonomia Erkidegoan eskumen politiko-administratibo zabalak erabiltzeko aukera eman zien Foru Aldundiei, horien oinarrizko Eskubide Historikoetako bat baita. Hain zuzen, Gobernazio Ministerioak 1891n proposatutako Kontzertu Ekonomikoari Serdanek «apurra» edo «forutxoa» deitu bazion ere, XX. mendean zehar foraltasunaren oinarrizko elementu banaezina izatera iritsi zen eskubide hori, ezinbestekoa baita Foru Aldundien egoera berezia ezagutu eta ulertzeko, Euskal Autonomia Erkidegoaren egitura politiko-administratibo konplexuan.
Arabar peto gisa, Serdanek errezelo pixka bat bazuen bizkaitarren «supremazismo»aren aurrean. Arabako Probintziaren kronikaria zen, askotan diskriminatuta sentitzen zen huraxerena. Hala ere, bi Aldundiak (Araba eta Bizkaia) bat zetozen 1887ko Kontzertua birnegoziatzean foru-erakundetik ahal zuten guztia salbatzeko ahaleginetan. La cuestión vascongada Gobernazio Ministerioak argitaratutako liburuxkari (Reales Órdenes sobre la aplicación de las leyes provinciales y municipales en las Provincias Vascongadas mientras subsista su concierto tributario con el Estado, 1891) emandako erantzuna izan zen. Liburuxka horren asmoa, hain zuzen, Probintzia Baskongadoetan, tokiko eta probintziako eremuan, Estatuaren legeriaren aplikazio printzipioz osoa argitzea zen. Ez zen eztabaida-lan bat, baizik eta kasu jakin batzuetan zer arau bete behar ziren argitze hutsa, hala nola Ministerioak Donostiako Udalaren ezohiko aurrekontua Gipuzkoako Aldundiaren oniritzirik gabe onartzearen ondorioz planteatutako desadostasuna. Erreakzio horrek galdutako Foruei begiratzen zien. Alonso Oleak (1996) laburbiltzen du Serdanen ideia sinplea zela: Kontzertua erregimen hauskorra zen, txandakako gobernuaren borondate onaren mende zegoena, eta, behin gizon- eta diru- kontribuzioekin betebeharrak beteta, behin Karlistaldiaren zauriak itxita, une egokia zen 1876ko uztailaren 21eko Legearen (Foruak indargabetu zituena) 4. artikulua eztabaidatzeko, hau da, foru-erakundea berritu eta sendotzeko unea zen. Hala, «Kontzertu Ekonomikoaren izenarekin ezagutzen dugun hitzarmen grazioso baino garestiago hori» (La cuestión vascongada, 137. or.), «apurra» ere deitzen zuena, Foru berrituek ordezkatuko zuten. Iraganeko garai zoriontsu batzuen asmo nostalgikoa zen, batez ere. Ez zen Kontzertua berez baloratzen, baizik eta berreskuratu beharreko Foruen baitan. Bistan denez, Serdan karlista, 1891n, foruzale nostalgikoa zen.
Obrak
Biografía de Don Ramón Ortíz de Zárate, con un prólogo de Fermín Herrán, Gasteiz: Imp. de la Ilustración, 1888.
Elementos de gramática latina: primera parte, Gasteiz: Imp. de la Ilustración de Álava, 1890.
Elementos de gramática latina en relación con la española, Gasteiz: Imp. de Galo Barrutia, 1891.
La cuestión vascongada: desde la Ley de 21 de Julio de 1870 hasta la Real Orden de 8 de agosto de 1891, Gasteiz: Imp. de Galo Barrutia, 1891, 142 or.
Memoria acerca del estado del Instituto Local de Segunda Enseñanza de Casariego de Tapia durante el curso de 1893-94, leída en la apertura de 1894-95, Luarca (Asturias): Imp. movida a vapor de Ramiro P. del Río, 1894.
Memoria acerca del estado del Instituto Local de Segunda Enseñanza de Casariego de Tapia durante el curso de 1894-95, Luarca (Asturias): Imp. movida a vapor de Ramiro P. del Río, 1895.
Programa de la asignatura de Latín y castellano (primer curso), Cuenca: Imp. de Celedonio León, 1896.
Gramática elemental de la lengua latina; primera parte, Cuenca: Imp. de Celedonio León, 1898.
La enseñanza, la educación: sus límites, relaciones en los Institutos, Cuenca: Imp. de la Plaza e Hijos, 1899.
El pauperismo en Álava: inmigración a la capital, medios de combatirla, Gasteiz: Imp. De los hijos de Iturbe, 1899.
Vida y obras del escultor alavés Don Mauricio Valdivielso: (El Santero de Payueta), por Moisés Díaz de Arcaute, con un prólogo de Epifanio Díaz de Arcaute, y un post scriptum de Eulogio Serdán y Aguirregavidia, Gasteiz: Imp. de los hijos de Iturbe, 1899.
Resúmenes de lecciones de filosofía bajo la forma de cuadros analíticos para el uso de los aspirantes a los exámenes de tal asignatura, por F. J., traducción autorizada por Eulogio Serdán y Aguirregavidia, Bilbo: Sociedad Bilbaína de Artes Gráficas, 1903.
Asilo provincial de Santa María de las Nieves, Gasteiz: Imp. de los hijos de Iturbe, 1907.
Rincones de la historia de Álava, Gasteiz: Imp. Provincial, 1914-1924, 4 libk. Honakoak hartzen ditu: Rincones de la historia vitoriana (1914, 436 or.); Rincones de la Historia de Álava: Historia del Monumento y de las medallas de la Batalla de Vitoria, ilustrada con fotograbados (1916, 298 or.); Rincones de la Historia Vitoriana: implantación de la imprenta en la ciudad de Vitoria, relación de obras apenas conocidas hoy en la provincia de Álava, transcendental reforma en las cajas de composición debida al ilustre vitoriano Manuel Iradier y Bulfy, curiosidades bibliográficas inéditas (1922, 236 or.)
Vitoria: el libro de la ciudad, Gasteiz: Ed. Social Católica, 1926-1927, 2 libk.
Bibliografia
ALONSO OLEA, E. J., «Para repensar el Concierto Económico: de “migaja” a Derecho Histórico», Historia contemporánea, 13-14 (1996), 431-464. or.
BARÓN DE LA VEGA DE HOZ, «Rincones de la historia vitoriana», BRAH, Madrid, 1915, 296-298. or. (Aipamena).
BILBAO, J., «Serdán Aguirregaviria, Eulogio», Enciclopedia General Ilustrada del País Vasco, Eusko Bibliographia, Donostia: Auñamendi, 1977, VII. libk., 487-488. or.
«El nuevo alcalde», El Magisterio de Álava, periódico Quincenal, órgano defensor de la enseñanza pública y privada. Online arg.: http://www.liburuklik.euskadi.eus//applet/libros/JPG/diputacion/E-584/1910_01_20/E-584-1910_01_20.pdf (2020ko abenduak 6).
FERNÁNDEZ DE GOBEO, N., «Serdán Aguirregaviria, Eulogio», Biblioteca Virtual de la Filología Española. Online arg.: https://www.bvfe.es/es/autor/10690-serdan-y-aguirregavidia-eulogio.html. (2020ko azaroak18).
LOBO FERNÁNDEZ, M.ª. J., Historia del Instituto Marqués de Casariego, de Tapia de Casariego, Oviedo: Instituto Marqués de Casariego, Gráficas Oviedo, 1992.
RIVERA BLANCO, A., La ciudad levítica: continuidad y cambio en una ciudad interior (Vitoria, 1876-1936), Gasteiz: Arabako Foru Aldundia, 1992.
VIDAL-ABARCA LÓPEZ, J., «Serdán y Aguirregavidia, Eulogio», Diccionario Biográfico Español de la Real Academia de la Historia. Online arg.: http://dbe.rah.es/biografias/47179/eulogio-serdan-y-aguirregavidia (2020ko abenduak 5).
ITURRIAK
MINISTERIO DE GOBERNACIÓN, Reales Órdenes sobre la aplicación de las leyes provinciales y municipales en las Provincias Vascongadas mientras subsista su concierto tributario con el Estado, Madrid: M. Minuesa de los Ríos, 1891.
