ORTIZ SAN PELAYO, Felix (Azpeitia, Gipuzkoa, 1856ko azaroak 20 – Buenos Aires, 1941).

 Organista eta musikologiako irakaslea Buenos Airesko ikastetxe jesuitan

Dionisio Ortiz Arrietaren eta Antonia San Pelayo Lombarriren semea izan zen, eta Soreasuko Donostiako parrokian bataiatu zuten. Anaia, Benigno Ortiz San Pelayo doktorea, Azpeitiko Medikuntza eta Kirurgiako ordezkariordea izan zen.

Haurra zelarik, musika ikasketak egiten hasi zen bere aitabitxi Jose F. Aldahor organistaren eskutik. Karlisten armadan sarturik, artilleriako teniente maila lortu zuen. Frantzian erbesteratua, Montpellierko ospitaleko zaindaria izan zen, harik eta aitak Parisko Kontserbatorioko ikasketak ordaindu zizkion arte. Han, musika Amatekin ikasi eta gero, Madrilgo Kontserbatoriora jo zuen. 1879an, lehen saria eskuratu zuen Alemaniako Sariketa Publikoetan. 1879an, Buenos Airesera emigratu eta, hiri hartan, Musika Eskolako irakasle aritu zen. Italiara bidaiatu zuen, orkestra-zuzendari izateko ikasketak sakontzeko, Cesar Dominicettirekin. 1884an, Sevillako San Fernando antzokian zuzendu zuen. Argentinara itzuli ondoren, 1885ean, Salvador Ikastetxeko eta Kontzilio Apaizgaitegiko zuzendaria izan zen.

1900ean, Artzay Mutilla bere opera estreinatu zuen, hau da, Euskal Herritik kanpo euskaraz konposatutako lehen musika-lana genero horretan.

1876an, Espainiako Elkarte Patriotikoaren sorreran parte hartu zuen, armada espainiarra Kubako gerran egiten ari zen ahalegina babesteko. 1900ean, elkarte hartako burua zelarik, Julio Roca presidenteak Argentinako ereserki nazionaleko estrofa batzuk ken zitzala lortu zuen, Espainiako Estaturentzat iraingarriak zirelako. Gazteria Katolikoko presidentea izan zen eta, era berean, San Frantziskoko Hirugarren Ordenako anaia nagusia, Socorros Mutuos Musika Elkarteko merezimendu handiko bazkidea, Acción Española zentroko ohorezko presidentea eta espainiarrek Buenos Airesen zituzten ia entitate guztietako kidea. Halaber, San Fernandoko Arte Ederren Errege Akademiako kidea izan zen, bai eta Cadizko Zientzia eta Letretako Akademiakoa ere.

Buenos Airesko Nazioarteko Biltzar Eukaristikoko ohorezko presidentea izan zen, bai eta frantziskotar hirugarrendarren hiru biltzarren antolaketa batzordekoa ere.

Iparragirreren laguna izan zen, eta bardoak «Nere adiskide maiteari, Felix Ortizi» olerkia eskaini zion. Karlismotik Nocedalen integrismorik ortodoxoenera igaro eta gero, Club Católico elkartean sartu zen eta, handik, Argentinako gobernuen politika laikoei egin zien aurre.

1888an, gurasoak euskaldunak zituen Luisa Etxaniz Bergara argentinarrarekin ezkondu zen.

1889an, parte-hartze nabarmena izan zuen Laurak Bat elkartearen batzarrean, erakundearen «eusko-espainol» izena defendituta eta Iparraldean jaiotakoak «atzerritarrak» zirela iritzita. Euskal nazionalitatearen ikuskera horren ondorioz, Euskal Echea asilo eta ikastetxearen sorreratik bazterturik ibili zen. Etxe hartan, Argentinan bizi eta jatorriz lurralde historiko guztietakoak ziren gizon-emakumeak bildu ziren proiektu bateratu bat gauzatzeko. 1912an, Laurak Bat-eko presidentzia lortu zuen, karlistek, integristek eta, oro har, espainolistek lagundurik; zehazki, 1912-13an eta 1916-17an izan zen presidente. «Separatista» deitzen zienen etsai amorratua, «zorotzat» jotzen zuen Nemesio Olariaga, hau da, Maipúko Irrintzi aldizkariaren jabea. Andoni Bereziartuari, berriz, «delako Bereziartua hori» esaten zion. Andoni Buenos Airesko Euzko Gastedija taldearen sortzailea izan zen, EAE-ANVko kidea zen, eta kolaboratzailea Nación Vascan, Laurak Baten eta Euskaldunaken. Laurak Bat elkartean bigarrenez presidentea izan zenean, harremanak hautsi zituen Buenos Airesko Euskal Frantses Zentroarekin.

Buenos Airesko El Diario Español egunkariko erredaktore eta direktorioko presidenteordea izan zen. Donostiako Euskal-Erria aldizkariarekin aritu zen lankidetzan. 1912an, aita Segismundo Ferrerrekin batera, Patronato Español erakundea sortu zuen, umezurtzak eta emakume malderrak babesteko eta jende babesgabearen heziketa-etxea eta asiloa izateko.

Espainiako Gobernuak Isabel Katolikoaren Ordenako Gurutze Handia eman zion, bai eta Itsasoz Haraindiko urrezko domina ere. Aita santuak, bestalde, San Gregorio Magno ordena zibileko Zaldun egin zuen.

Apuntes de teoría de solfeo por el profesor Félix de Ortiz y San Pelayo esplicada en la escuela de música de la provincia de Buenos Aires en el curso de 1880 por el mismo profesor (Aprobado por dicha Escuela), Buenos Aires: Imp. de La Nación Española, 1881.

«Después de diez años: impresiones de mi país», Euskal-Erria, 30. libk. (1894ko 1. sehilekoa), 149-151. or.

El fuero bascongado, Buenos Aires: Imp. La Amistad, 1897.

Tipos del natural, Buenos Aires: [s.n.], 1900.

Los cruzados de María Inmaculada, Buenos Aires: Imp. A. Arias-Lantero, 1907.

Los vascos en América, Buenos Aires: Libª. «La Facultad» de Juan Roldán, 1913.

Boceto histórico de la Asociación Patriótica Española: Desde su fundación hasta el Congreso de Sociedades Españolas, Buenos Aires: Libª. «La Facultad» de Juan Roldán, 1914.

Españoles y españoles: La colectividad española en la Argentina y los visitantes españoles, Buenos Aires: Juan Roldanen «La Facultad» liburutegia, 1915.

Problemas pavorosos: El teatro, los frailes, la ciencia impía, etc., Buenos Aires: Libª. «La Facultad» de Juan Roldán, 1915.

Vindicación de los españoles en las naciones del Plata, Buenos Aires: Juan Roldanen «La Facultad» liburutegia, 1917.

Nuestra música o la música española, Buenos Aires: Libª. «La Facultad» de Juan Roldán, 1920.

De ciudadanía y de euskarismo, Buenos Aires: [s.n.], 1924.

El «Plus Ultra» en Buenos Aires: «Historia de un cablegrama que no existió», Buenos Aires: Ed. La Facultad, 1926.

Por mi Fe y por mi Patria, Buenos Aires: [s.n.], 1930.

La emigración y la Fe, Buenos Aires: Tall. Gráficos El Misionero, 1931.

Cuestión de raza, política y religión, Buenos Aires: Ed. Difusión, 1939.

BERAMENDI, J., «Seis músicos escénicos vascos en Argentina», Euskonews. Online arg.: http://www.euskonews.eus/zbk/155/seis-musicos-escenicos-vascos-en-argentina/ar-0155001002C/ (2020ko maiatzak 8).

BERENGUER CARISOMO, A., España en la Argentina. Ensayo sobre una contribución a la cultura nacional, Buenos Aires: [s.n.], 1953.

ITURRIAK

«Música Euskara. Félix Ortiz y San Pelayo», Euskal-Erria, 42. libk. (1900eko 1. sehilekoa), 510-511. or.

«Félix Ortiz y San Pelayo», Euskal-Erria, 42. libk. (1900eko 1. seihilekoa), 48. or.

«Félix Ortiz y San Pelayo», Euskal-Erria, 43. libk. (1900eko 2. seihilekoa), 466. or.