Nola tratatzen zuten emakumea Euskal Herriko lurralde desberdinetako ohitura eta arau ezberdinetan? Zer baldintza zituzten ezkontzara iristeko? Kontratu egiteko gaitasuna zuten? Heredatu ahal zuten eta zer egoeratan? Zer desberdintasun zeuden alor hauetan euskal lurraldeetan bertan eta Gaztelarekin edo beste erreinu batzuekin alderatuta? Galdera hauei eta beste batzuei hamar adituk erantzun zieten “Emakumearen baldintza juridiko-pribatua Euskal Herriko zuzenbide historikoan” izeneko sinposioan, Iura Vasconiae fundazioak Emakumeren laguntzarekin antolatu zuena.
EHUko Zuzenbide Fakultateko Donostiako campusa izan zen ezagutza partekatze honen egoitza, hainbat esparru eta lurraldeetako adituei antzekotasunak eta desberdintasunak dituzten beste errealitate batzuk ezagutzeko aukera eman ziena.
Jardunaldiaren aurkezpena Zuzenbide Fakultateko dekanoak, Alberto Emparanzak, egin zuen, bertaratutakoei ongi etorria emanez. Iura Vasconiaeren lehendakariak, Roldán Jimenok, ezagutza partekatzeko garrantzia eta sinposioak gaien ikuspegi globala izateko eta partekatzeko tresna gisa nabarmendu zituen. Emakumeren zuzendariak, Miren Elgarrestak, ere parte hartu zuen gogorarazteko “Zuzenbidea ez da neutrala genero-ikuspegiaren esparruan”.
Lehenengo hitz egin zuen aditua Lola Valverde izan zen, Euskal Herrian generoaren ikerketa historikoan aitzindaria, emakumeari buruzko ohitura eta araudien sarrera eta sintesi bat egin zuena. Kataluniaz kanpo, Pirinio mendilerroan bizi ziren herriek, oinarrian, sexuaren bereizketarik gabeko lehen seme-alabatasuna partekatzen zuten, Iparraldean ere gertatzen zen bezala. Geroago, joera maskulinizatzaileak izan ziren ohitura hori geldiarazi zutenak. Valverde irakasleak Lapurdi, Zuberoa, Nafarroa Beherea, Nafarroa, Bizkaia, Gipuzkoa eta Arabaren ezaugarri espezifikoak eta mendeen zeharreko bilakaera desberdinak azaldu zituen.
Lola Valverdek ere gogoratu zuen etxea, lurrak barne, zaindu beharreko elementu nagusia zela eta, beraz, zatitu ez zedila bilatzen zela, bizibideaz gain, eskubide politikoak ematen zituelako: alkateak bozkatzeko edo Batzar Nagusietara joateko orduan, adibidez. Oso interesgarriak ere ezkontzeko adinari buruz 1787 erreferentzia gisa hartuta eman zituen datuak, iparraldeko eremuetan altuagoa zena (28 urte) eta erdialdean murrizten zena eta hegoaldean gehiago (22 urte). Ezkontzarako sarbide berandu hori, Europarekin alderatuta, jaiotza kopurua murriztua izatea ekarri zuen eta, haur hilkortasunaren ondorioz, etxeetan bizikidetza gutxi egotea, XIX. mendean aldatu zena baldintza higieniko eta osasunekoak hobetu zirenean eta leherketa demografikoa gertatu zenean.
Gaitasun juridikoaren egikaritzarako mugak
Sinposioaren lehen zatia, Itziar Alkorta irakasleak moderatua, gaitasun juridikoaren egikaritzarako mugei eskaini zitzaien.
Javier Nanclares irakasleak, Nafarroako Unibertsitatekoak, Nafarroako Foru Berriaren ezaugarrietan sakondu zuen adin nagusiari buruz (gizonak baino lehenagoko sarbidea), emantzipazio gaitasunari, gurasoen autoritateari eta kontratu arloko gaitasunari dagokienez.
EHUko Javier García Martín irakasleak azaldu zuen “Emakumearen baldintza bera baserriaren mantentze zatiezinaren arabera dator. Egoera horretan ez baita hain garrantzitsua nor dagoen buruan, gizona edo emakumea”. Garcíak gogoratu zuen, oro har, Euskal Herrian emakumearen jarduerak Gaztelako zuzenbidean baino murrizketa gutxiagoren mende zegoela. Eta zentzu honetan, emakumeek beren ondasunak aldarrikatzen zituztela erakusten duten testigantza ugari daude, epaitegietara ere joz. “Bizkaitar emakumeak bere familia-adarraren ordezkari egiten du”.
Inmaculada Vivasek, Sevillako Unibertsitatekoak, 1889ko Espainiako Kode Zibilean eta haren bilakaeretan aditua, desgaitasuna duten emakumeen eskubideen garrantzia nabarmendu zuen.
Jabetza zuzenbide historikoan
Sinposioaren bigarren mahaia jabetzari buruz izan zen zuzenbide historikoan eta EHUko Mikel Karrera irakasleak moderatu zuen.
José Miguel Gorostiza irakasleak, Deustuko Unibertsitateko gonbidatua, tronkaltasuna azaldu zuen batez ere Bizkaian emakumearen ikuspegitik. Rosa Ayerbek, EHUko irakasleak eta Iura Vasconiae fundazioaren patronoak, Gipuzkoaren egoeraren berrikuspena egin zuen, non, beste lurralde batzuetatik desberdin, idatzizko araudirik ezak Batzar Nagusiek emakumeari baserria heredatzeko aukera ematen zion ohitura-zuzenbidearen defentsa zaildu zuen Gaztelako erresumaren aurrean, ohitura honen aurkakoa baitzen.
Alexandre Zabalzak, Bordeleko Unibertsitateko irakasleak, Lapurdiko emakumearen egoera eta euskal etxearen garrantzia aztertu zituen, zeinak, zuzenbide napoleondarretik desberdin, jabetza absolutu soil gisa hartzen ez baita, baizik eta haren biziraupena interes partikularrari aurreratzen zaio eta ikuspegi horretatik erreferentzia izan daiteke, adibidez, espazio naturalak ere eskubideen subjektu izan daitezkeela aldarrikatzeko orduan.
Zaragozako Unibertsitateko José Luis Argudo irakasleak jabetzari buruzko mahai hau itxi zuen Aragoiko eremu desberdinetako etxeari buruzko erabilera eta ohiturak aztertuz. Eta XV. eta XVIII. mendeen artean Tenako Haranean herentzia guztien %34 emakumeen eskuetara joan zirela adierazi zuen.
Sinposio berria urtarrilaren 29an
Gaiak ematen duenez, Iura Vasconiae fundazioak urtarrilaren 29rako beste sinposio bat antolatu du Donostian, oinordetza-antolamenduari eta ezkontza-zuzenbideari buruzkoa, lehen mailako adituekin ere, iraganeko gai bat argitzen saiatuko direnak, baina gaur egun oso gaurkotasun handikoa, emakumea eta haren eskubideak.
