{"id":4048,"date":"2023-02-16T09:59:08","date_gmt":"2023-02-16T08:59:08","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/"},"modified":"2023-02-16T09:59:08","modified_gmt":"2023-02-16T08:59:08","slug":"pirala-y-criado-antonio-836-eu","status":"publish","type":"iv_voz","link":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/","title":{"rendered":"PIRALA Y CRIADO, Antonio (Madril, 1824ko martxoak 27 – 1903ko ekainak 22)."},"content":{"rendered":"

Aita Salamancakoa eta ama
\nGuadalajarako probintziako herri batekoa zituen, eta etxe xume batean jaio zen.
\nEzin izan zuen unibertsitatean ikasi, baina oso goizetik interesatu zen letren
\nmunduarekin, solasaldietan parte hartuz eta literatur gaualdi eta antzerki-emanaldietan
\nparte hartuz. Ekitaldi horiek literaturaren munduan zortea probatzera bultzatu
\nzuten: Celinda <\/i>idatzi zuen (1843), gai historikoko eleberri txiki bat,
\narrakasta handirik izan ez zuena, eta Las c\u00e1rceles de Simancas <\/i>antzezlana
\n(1845), hori ere zorte askorik gabea. Lumaren bidez bizimodua ateratzeko, bere
\ngaraiko literatura komertzial nagusietara lerratu zen: kazetaritza eta
\nargitalpen didaktikoak. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Kazetaritzaren arloan, asteroko
\nhedabideekin kolaborazioan aritu zen, hala nola El Museo de las Familias <\/i>(1844)
\nedo Semanario Pintoresco Espa\u00f1ol <\/i>(1845). Bertan, mota guztietako
\nartikuluak ondu zituen, Bibliako narrazioetatik hasi eta gai historikoei
\nburuzko kolaborazioetaraino. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Progresismoaren zirkuluetan
\nmugitu zen, eta garai hartako politikako pertsonaia itzaltsu baten babesa lortu
\nzuen: Juan Antonio Castejon. Hari \u00abnire bigarren aita\u00bb deitzera iritsi zen.
\nRafael Maroto buruzagi karlistarekin batera aritu zen lankidetzan testu bat
\nlantzen, Vindicaci\u00f3n del general Maroto <\/i>(1846) izenburukoa eta modu
\nanonimoan agertua, gerra zibil amaierako haren jokabidea defendatzeko. Horri
\nesker, gerra zibileko bi aldeetako gudari askorekin harremanetan jarri zen, eta
\nhaien materialak helarazi zizkioten Piralari, idazkian haien bertsioen berri
\neman zezan. Ondorioz, Benito Hortelano editoreak erabaki zuen Karlistaldiari
\nburuzko lan handinahi bat idaztea, gatazkaren kontakizunaz eta protagonista
\nnagusien biografia sorta batez osatua. Ekimen horren emaitza Galer\u00eda Militar
\nContempor\u00e1nea <\/i>izan zen (1846), zeinaren jarraipena Eduardo Chaok zuzendu
\nbaitzuen hurrengo urtean. Ildo berean, 1851n, Estado mayor general del
\nEj\u00e9rcito Espa\u00f1ol <\/i>monumentalean ere lagundu zuen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Alde batetik, Pirala aldizka
\neta entregaka historia idazten espezializatu zen. Haatik, ez zuen alde batera
\nutzi irakaskuntzarako liburuak argitaratzeko irabazi asmoko jarduera. Horietako
\nlehenengo liburua, gai erlijiosoei buruzkoa, El Fleur\u00ed <\/i>(1847) katixima
\nezagunaren espainierazko bertsioa izan zen, eta bere bizitzan haren atzetik
\netorri ziren beste lan batzuk, hala nola \u00c1lbum de Historia Natural con
\nl\u00e1minas para el uso de ni\u00f1os <\/i>(1852) eta El libro de oro de las ni\u00f1as <\/i>(1852),
\nedo aldizkako argitalpenen bultzada, hala nola El profesorado <\/i>(1857),
\nagerian utziz lehen irakaskuntzaren inguruan gertatzen zen guztiarekin
\netengabeko interesa zuela. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1848 urte
\nerabakiarria izan zuen bere bizitzan: urte horretan, Sucesos de Par\u00eds <\/i>idatzi
\nzuen, urte horretan aldameneko herrialdean jazotako iraultzari buruzkoa. Isuri
\npolitikoko liburua izan zen, Parisen urte horretan bizi izan zen
\naztoramenduaren ingurukoa. Haatik, ez zion jarraipenik eman, eta aktibismo
\npolitikotik aldendu zen harrezkero. Urte horren amaieran, Osunako dukearentzat
\nlanean hasi zen hamarrenen negoziatuan, eta horrek egonkortasun ekonomikoa eman
\nzion, bai eta idazle-bokazioa bideratzeko aukera ere. Urte horretan bertan,
\nFrancisco de Paula Mellado editorearentzat hasi zen lanean. Lehendabizi,
\naldizkako lanetan agertu ohi diren era guztietako idazkietan, hala nola Instrucci\u00f3n
\npara el pueblo<\/i>. Cien tratados sobre los conocimientos m\u00e1s \u00fatiles e
\nindispensables <\/i>tratatuen bilduma (1848), La Semana <\/i>aldizkaria
\n(1849-1851), edo Enciclopedia Moderna <\/i>(1852).<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Gainera, Anales del reinado
\nde D.\u00aa Isabel II. Obra p\u00f3stuma de don Javier de Burgos <\/i>(1850) Javier de
\nBurgosen idazlanari hitzaurrea jartzeko mandatua jaso zuen. Hori guztia
\nbaliagarri izan zitzaion karlistaldi amaitu berriaren gaineko lan monumental
\nbat prestatzeko. Lan horren lehen liburukia 1853an agertu zen, eta Historia
\nde la guerra civil y de los partidos liberal y carlista <\/i>izan zuen izenburu,
\nbost liburukitan emana, eta horrek behin betiko altxa zuen Antonio Piralaren
\nhistorialari ospea. Bertan, erakutsi zuen gaia ezagutza zuela, dokumentazioa
\nerabiltzeko gai zela eta kontakizuna oso erdira lerratzen zela. Horri esker, bi
\nalderdiek errespetatu eta balioetsi zuten. Lanak arrakasta handia izan zuen
\neta, egun, klasikotzat hartzen da. 1868an, berriz argitaratu zen, Esparteroren
\nErregeordetzaren inguruko liburuki berri bat gaineratuz, eta ondoren hainbat
\naldiz argitaratu zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1868ko iraultza zela eta,
\npolitikara itzuli zen progresisten artera, eta Madrilgo behin-behineko Udaleko
\nkide izan zen. Geroago, 1871n, Amadeo de Savoiatik hurbilen zeuden gizonen
\nartean aurkitzen dugu, errege-kuarto militarreko idazkari-lanetan. Haren irudi-kanpainan
\nlagundu zuen La Ilustraci\u00f3n Espa\u00f1ola y Americana <\/i>laneko artikuluen eta El
\nrey en Madrid y en provincias <\/i>liburuaren bidez, erregeak Penintsultako
\nhainbat bazterretara egin propaganda-bidaia baten kronika. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Amadeo Savoiakoaren ondoan egon
\nzen 1873an herrialdea utzi zuen arte. Une horretan, administrazioan sartu zen
\neta hari atxiki zitzaion, tarteka kargua utziz, 1890era arte. Bere abentura
\npolitikoaren amaierarekin batera, historiara itzuli zen. Bere hurrengo ekimena <\/span>XIX<\/span>. mendeko
\npolitikaren historiaren jarraipena izan zen, Historia Contempor\u00e1nea. Anales
\ndesde 1843 hasta la conclusi\u00f3n de la actual guerra civil <\/i>lanaren bidez
\n(1875). Bertan, azken karlistaldi arte luzatu zuen bere kronika. Haren
\nbitartez, mendeko kronista eta Espainiako bizitza politiko garaikidearen
\nhistorialari gisa sendotu zen. Berrezarkuntzaren garaian, Pirala
\nliberalismoaren gizontzat hartzen zen, eta lehen gobernu progresistak Bizkaiko
\ngobernadore zibil postua betetzeko deitu zion (1881eko irailaren 26a-1883ko
\nazaroaren 3a). Euskal Herrian egon zen bitartean, Modesto Lafuenteren Historia
\nGeneral de Espa\u00f1a <\/i>(1882) lanari jarraipena emateko ekimen prestigiotsuan
\nparte hartu zuen Juan Valera eta Andres Borregorekin batera. Probintzia
\nBaskongadoak zuzenean ezagutu zituen, eta lurralde horien ezagutza omenaldi
\nbatean gauzatu zuen: Espa\u00f1a. Sus Monumentos y Artes. Su Naturaleza e
\nHistoria <\/i>Espainiako liberalismoaren argitalpen-proiektu nazional handian
\nProbintza Baskongadoei eskainitako liburukian (1885). Bizkaiko gobernadore
\nzibil kargua bete zuen berriro (1885eko abenduaren 3a-1887ko abenduaren 3a),
\neta Madrilera itzuli zen, gero. Hor, hainbat postu bete zituen, besteak beste, Gaceta
\nde Madrid-<\/i>eko administratzailea edo Administrazio Ministerioko Liburutegiko
\nburua izatea, hirurogeita sei urte zituenean dimisioa eman zuen arte (1890eko
\nuztailaren 5ean). <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Antonio Sanchez Moguel, Jose
\nGomez de Arteche eta Francisco Coelloren eskutik Espainiako Historiaren Errege
\nAkademian sartu zenean (1892ko ekainaren 19a) iritsi zen bere
\nhistorialari-lanaren behin betiko aitortza. Pirala Berrezarkuntzako
\nkultura-elitekoa da eta La Espa\u00f1a Moderna <\/i>garaiko aldizkari ospetsuenean
\nidatzi zuen. Artean ere indarra bildu zuen Anales de la guerra de Cuba <\/i>lana
\namaitzeko (1895), hiru liburuki handitan argitaratua, eta Espa\u00f1a y la
\nRegencia. Anales de diecis\u00e9is a\u00f1os <\/i>(1885-1902) lanaren bidez (1904) <\/span>XIX<\/span>. mendearen
\nkontakizunarekin jarraitzeko. Horretan ari zela, hain zuzen, heriok eraman zuen
\n1903ko ekainaren 22an; bera hil ostean plazaratu zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Laureana
\nAlkain alarguna Pirala baino luzaroago bizi zen. Pirala Alkain donostiarrarekin
\nezkondu zen hirurogeiko hamarkadaren hasieran, eta bi seme-alaba izan zituen:
\nAngel eta Maria. Laurogeita hamarreko hamarkadan, landetxe bat erosi zuten
\nDonostian, eta bertan ematen zituzten udako hilabeteak. Bertan idatzi zituen,
\nhain zuzen, Anales de la guerra de Cuba<\/i>.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Aita Salamancakoa eta ama Guadalajarako probintziako herri batekoa zituen, eta etxe xume batean jaio zen. Ezin izan zuen unibertsitatean ikasi, baina oso goizetik interesatu zen letren munduarekin, solasaldietan parte hartuz eta literatur gaualdi eta antzerki-emanaldietan parte hartuz. Ekitaldi horiek literaturaren munduan zortea probatzera bultzatu zuten: Celinda idatzi zuen (1843), gai historikoko eleberri txiki bat, arrakasta […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[339],"class_list":["post-4048","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nPIRALA Y CRIADO, Antonio (Madril, 1824ko martxoak 27 - 1903ko ekainak 22). - Iura Vasconiae<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"PIRALA Y CRIADO, Antonio (Madril, 1824ko martxoak 27 - 1903ko ekainak 22). - Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Aita Salamancakoa eta ama Guadalajarako probintziako herri batekoa zituen, eta etxe xume batean jaio zen. Ezin izan zuen unibertsitatean ikasi, baina oso goizetik interesatu zen letren munduarekin, solasaldietan parte hartuz eta literatur gaualdi eta antzerki-emanaldietan parte hartuz. Ekitaldi horiek literaturaren munduan zortea probatzera bultzatu zuten: Celinda idatzi zuen (1843), gai historikoko eleberri txiki bat, arrakasta […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"188\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"83\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"5 minutua\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\\\/\",\"name\":\"PIRALA Y CRIADO, Antonio (Madril, 1824ko martxoak 27 - 1903ko ekainak 22). - Iura Vasconiae\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2023-02-16T08:59:08+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\\\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Hasiera\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"PIRALA Y CRIADO, Antonio (Madril, 1824ko martxoak 27 – 1903ko ekainak 22).\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"description\":\"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\"},\"alternateName\":\"Iura Vasconiae\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"eu\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"width\":188,\"height\":83,\"caption\":\"Iura Vasconiae\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"PIRALA Y CRIADO, Antonio (Madril, 1824ko martxoak 27 - 1903ko ekainak 22). - Iura Vasconiae","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"PIRALA Y CRIADO, Antonio (Madril, 1824ko martxoak 27 - 1903ko ekainak 22). - Iura Vasconiae","og_description":"Aita Salamancakoa eta ama Guadalajarako probintziako herri batekoa zituen, eta etxe xume batean jaio zen. Ezin izan zuen unibertsitatean ikasi, baina oso goizetik interesatu zen letren munduarekin, solasaldietan parte hartuz eta literatur gaualdi eta antzerki-emanaldietan parte hartuz. Ekitaldi horiek literaturaren munduan zortea probatzera bultzatu zuten: Celinda idatzi zuen (1843), gai historikoko eleberri txiki bat, arrakasta […]","og_url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/","og_site_name":"Iura Vasconiae","og_image":[{"width":188,"height":83,"url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","type":"image\/png"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"5 minutua"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/","name":"PIRALA Y CRIADO, Antonio (Madril, 1824ko martxoak 27 - 1903ko ekainak 22). - Iura Vasconiae","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website"},"datePublished":"2023-02-16T08:59:08+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/pirala-y-criado-antonio-836-eu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Hasiera","item":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"PIRALA Y CRIADO, Antonio (Madril, 1824ko martxoak 27 – 1903ko ekainak 22)."}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","name":"Iura Vasconiae","description":"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.","publisher":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization"},"alternateName":"Iura Vasconiae","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"eu"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization","name":"Iura Vasconiae","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","contentUrl":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","width":188,"height":83,"caption":"Iura Vasconiae"},"image":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/4048","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/iv_voz"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/4048\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4048"}],"wp:term":[{"taxonomy":"iv_nivel","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_nivel?post=4048"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}