{"id":3915,"date":"2023-02-15T18:09:54","date_gmt":"2023-02-15T17:09:54","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/"},"modified":"2023-02-15T18:09:54","modified_gmt":"2023-02-15T17:09:54","slug":"puyol-pierre-edouard-772-eu","status":"publish","type":"iv_voz","link":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/","title":{"rendered":"PUYOL, Pierre-Edouard (Baiona, 1835ko martxoak 9 – Rouen, Frantzia, 1904ko irailak 28)."},"content":{"rendered":"

Hiraboure, Akizeko apezpiku
\nGetariarraren iloba zen Pierre-Edouard Puyol. <\/span>Horren gatik daiteke Akizen
\napeztua izan 1858an. Han hasi zen kolegioko zuzendari. Hortik Parisera joan zen
\n1867an, St Denis-ko kalonje. Lavigerie kardinal Baionarraren adiskidea zen eta
\nhoni zor dizkioke izan dituen kargu handiak: politika aldetik liberalak ziren
\nbiak, Errepublika onartzen zutenetarik, Frantziako eta Euskalherriko apez
\ngehienak erregetiar zirelarik. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Goi maileko apeza zen. Badu liburu mordoxka bat plazaraturik,
\nGalikanismoaz, Protestanten historioaz Biarnoan, eta bereziki dotzena erdi bat,
\nJesusen Imitazioa liburuaz. Oihenarten eskuiskribuen 60 tomo aurkitu zituen BNF
\nliburutegian. Teologia irakasle izan zen Sorbonako unibertsitatean. Les
\nTuileries, Napoleon III.ren palazioko apez izendatua izan zen 1870an. 1881an
\nEromara joan zen St Louis des Fran\u00e7ais, Frantsesen parropiako buru. Parropiaz
\ngain Vatikanoko ateen idekitzeko gako ona ere zen postu hori. Leon XIII aita
\nSaindua bera frango aise ikusten zuen. Bi aldiz Frantzian apezpiku izateko
\naipatua izan zen. Berak eskaturik ote? Erroman zelarik, Lavigerie-k galdetu
\nzion hango kargudun handien ikustea, kardinal izendatua izan zedien. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Harreman onak bazituen ere
\ngobernuaren izenean Elizako harat honaten arduraduna zen Dumay batekin:
\nFrantziako artxibo Nazionaletan, bien arteko gutun andana ederra bada. Hau,
\nhargin beltz ezaguna zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Luzaki aipatuko dugun apez
\neuskaldunen aferaren ondotik, bere kargutik bota zuten, 1890an. <\/span>Beauvais-rat joan
\nzen 1894an, Fuzet, hango apezpikuaren bikario nagusi. Apezpiku hau Rouen-erat
\naldatu zutelarik, elizbarruti honetan, seminarioko zuzendari izendatu zuen,
\napez xaharren erretiro etxeko buru eramaten zituela azken urteak. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1789ko iraultza ongi hartu
\nzuten apez aintzek. Bainan Elizaren kontra agertu zen hau eta apez gehienek
\nFrantziatik ihesi joan behar izan zuten. Ehunka erail zituzten, horietan zazpi
\neuskaldun. Elizak hetsirik egon ziren hamar bat urtez, arte horretan ez zelarik
\nelizkizunik. Bataio eta ezkontzak gordezka egiten ziren etxe zenbaitetan, edo
\nmugako herrietan: Iparraldeko 221 haur bataiatu zituen Luzaiden, Etxeberri,
\nHazparnetik harat joan erretorak. Etxebertz batek 227 Isturitzen inguruko hamar
\nherritarik, Delgue batek 476 Irisarri eta inguruko herrietan. Urte horiek
\nbarnatik markatu zituzten apez eta giristino. Geroztik errepublikari aiher
\ngelditu ziren. Telebistarik ez zelarik, supazter xokoan, neguan, oroitzapen
\nhoriek ziren familietako solasgaiak. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Napoleon IIIa inperadorearen
\nondotik III. Errepublika sortu zelarik, errepublikaren alderateko aihergo
\nhorrekin zegoen Eliza. Orokorki erregetiar agertu zen. Urteak iraun zuen gorri
\n(errepublikarrak) eta xurien (erregetiarrak) arteko gerlak. 1889an, gorriek
\nlehen aldikotz apu\u00f1atik irabazi zituzten hauteskundeak: 366 diputatu 210en
\nkontra. Bainan ez Iparraldean: 3 diputatutarik biga, Etxeverri eta Labat,
\nxuriak izan ziren. Gorriak eta prefeta hasarre gorrian eman ziren baizik eta
\napezek gorrien kontra egin propagandaren ondorioa zela. Prefetak ministroaren
\nganik ardietsi zuen elizbarrutiko 56 apez tokiz aldatuak eta 29-i paga kendua
\niztea (konkordatuaren ondorioz estadoak pagatzen zituen). <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Paga kentzea, Estadoak egin
\nzuen. Tokiz aldatzea apezpikuak baizik ez zezakeen egin. Apezpikua orduantxe
\nhila eta Intxauspe bikario jeneralaren gain eman zituzten aldaketa horiek.
\nIntxauzpe, xiberotar idazle famatua.Honek ez onartu ez zutelakotz Elizako lege
\nbihirik hautsi eta akusazioak ez zirelakotz deusetan oinarrituak. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Jauffret
\napezpiku berria etorri zen 1890an, martxoko 9an; konkordatuaren ondorioz,
\ngobernuak hautatua zen eta errepublikarra. Gauza bera eskatu zioten. Honek
\nardietsi 29ri paga itzulia izan zedien eta 13 baizik ez tokiz aldatuak izatea.
\nParisek onartu. Bainan Eliza legeak ez zituztela deusetan hautsi eta zazpik
\nErromarat dei egin zuten, Diharassarry Kanbotik Ortzaizerat igorri apeza buru.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Hor da sartuko gure Puyol.
\nBazterrak mintzen ai ziren. Dumayri idatzi zion jendek apezpikua prefetaren
\nmutila bezala senditzen zutela. Bikario nagusitzat hartu nahi zituen apezek eza
\nematen ziotela. 200 bat apezek gutun bat igorri zutela Erromarat apez gaztigatuen
\nalde. Liburu bat agertu zela Le pr\u00e9fet, \u00e9v\u00eaque de Bayonne<\/i>. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Aita Saindua Lavigerierekin ari
\nzelarik bost egin ahaletan, Estadoa eta Elizaren arteko harremanak hobetu
\nnahiz, horiek denak oso gaizki heldu ziren. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Erromak galdetu zion Puyoli,
\napez horien ganik ardiets zezan beren deiaren kentzea. Elizaren onetan zela.
\nEgiten bazuten, ohorezko kalonje izendatuko zutela Diharassary denen burua.
\nNahiz batere ez ziren elgarren adiskide, (\u00abIl a toujours \u00e9t\u00e9 mon ennemi implacable\u00bb
\n[beti izan da nere etsai gupidagabea] idatzi izan du Puyolek) ardietsi zuen
\ndelako kereila ken zezaten. Diharassarryk baia ardietsi beren lagunen ganik. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Puyol Erromatik Baionara etorri
\nzen apezpikuaren ganik, kalonje titulu hori ardiesteko. Bainan apezpikuak ez
\nzuen deus entzun nahi izan. Puyolek dio, behin ere ez zuela norbait ikusi
\nplanta horretan, erotua, zeinetarik joana :\u00abHil nahi nauzue, ala?\u00bb erran zion. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Puyol berehala itzuli zen
\nErromara, bainan aita saindua ikusi eta honen ganik ardietzi, Erromak emaitea
\nohorezko titulu zenbat apezen lau burueri, \u00abMonseigneur\u00bb tituluarekin bai eta
\nsotana ubela, apezpikuen kolorekoa janzteko eskubidearekin. Berria jakin orduko
\nDiharassarry ibili zen sotana ubela soinan Baionako karriketan. Paristik
\nberehala etorri, sotana horrekin ibiltzeko debekua. Ikaragarriko eskandalua
\nsortu zuten gorriek. Konkordatua zela eta Aita Sainduak ez omen zuen ohorezko
\ntitulurik ematen ahal Frantzian gobernuaren baiamenik gabe. Barthou, deputatu
\nBiarnes gaxteak parada ederra izan zuen bere burua ezagutarazteko: diputatuek
\nbiltzar berezi bat egin zuten gaia horretaz, mintzadia Barthouren gain.
\nFrantziako egunkari guziek aipatu zuten, xuri ala gorri eta eskandala Frantzia
\nosorat hedatu zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Artetik erraiteko azaroko 18an
\nzuen Lavigerie kardinal Baionarrak egina \u00able toast d’Alger\u00bb deitzen den bere
\nmintzaldi historikoa, Aita Sainduak eskaturik, katolikoak gomitatzen zituela
\nerrepublikaren onartzerat, eta ona ez bazitzaien, barnetik hobetzerat. Puyol
\nere Lavigerirekin errepublikazalea zen eta halere, apez zurien alde ari izan
\nzen, zinez zuzengabekeria jasan zutela ezin ukatua zitzaiolakotz. Mendekuz,
\nPuyol Erromako kargutik bota zuten egunetik biharrera: arratsean izan zuen,
\nbiharamun goizean berean Erromatik lekuak husteko manua. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Bururatzeko erran dezagun Leon
\nXIII eta Lavigerie-ren urratsarekin, Eliza eta Errepublikaren arteko harremanak
\nhobetzen hasiak zirelarik, hortik harat gaizkonduz joan zirela: Eliza eta
\nEstadoaren bereiztea, euskarazko katiximaren debekua, fraile eta seroren
\neskolen hestea eta Frantziatik kanpo ematea (orduan ziren Belokeko beneditarrak
\njoan Lazkaorat), Eliza, apezetxe, seminario, eskola eta denak Estadoak
\nberetzea… <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1946a arte, laugarren
\nerrepublika arte igurikatu beharko da, haizea itzultzen ikusteko: apez eta
\nerrient, katoliko eta laiko elgarrekin bost urtez Alemanian preso egoiteak
\nbaduke hor zer ikustekorik. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hiraboure, Akizeko apezpiku Getariarraren iloba zen Pierre-Edouard Puyol. Horren gatik daiteke Akizen apeztua izan 1858an. Han hasi zen kolegioko zuzendari. Hortik Parisera joan zen 1867an, St Denis-ko kalonje. Lavigerie kardinal Baionarraren adiskidea zen eta honi zor dizkioke izan dituen kargu handiak: politika aldetik liberalak ziren biak, Errepublika onartzen zutenetarik, Frantziako eta Euskalherriko apez gehienak erregetiar […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[337],"class_list":["post-3915","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nPUYOL, Pierre-Edouard (Baiona, 1835ko martxoak 9 - Rouen, Frantzia, 1904ko irailak 28). - Iura Vasconiae<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"PUYOL, Pierre-Edouard (Baiona, 1835ko martxoak 9 - Rouen, Frantzia, 1904ko irailak 28). - Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Hiraboure, Akizeko apezpiku Getariarraren iloba zen Pierre-Edouard Puyol. Horren gatik daiteke Akizen apeztua izan 1858an. Han hasi zen kolegioko zuzendari. Hortik Parisera joan zen 1867an, St Denis-ko kalonje. Lavigerie kardinal Baionarraren adiskidea zen eta honi zor dizkioke izan dituen kargu handiak: politika aldetik liberalak ziren biak, Errepublika onartzen zutenetarik, Frantziako eta Euskalherriko apez gehienak erregetiar […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"188\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"83\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"5 minutua\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/puyol-pierre-edouard-772-eu\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/puyol-pierre-edouard-772-eu\\\/\",\"name\":\"PUYOL, Pierre-Edouard (Baiona, 1835ko martxoak 9 - Rouen, Frantzia, 1904ko irailak 28). - Iura Vasconiae\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2023-02-15T17:09:54+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/puyol-pierre-edouard-772-eu\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/puyol-pierre-edouard-772-eu\\\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/puyol-pierre-edouard-772-eu\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Hasiera\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"PUYOL, Pierre-Edouard (Baiona, 1835ko martxoak 9 – Rouen, Frantzia, 1904ko irailak 28).\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"description\":\"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\"},\"alternateName\":\"Iura Vasconiae\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"eu\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"width\":188,\"height\":83,\"caption\":\"Iura Vasconiae\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"PUYOL, Pierre-Edouard (Baiona, 1835ko martxoak 9 - Rouen, Frantzia, 1904ko irailak 28). - Iura Vasconiae","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"PUYOL, Pierre-Edouard (Baiona, 1835ko martxoak 9 - Rouen, Frantzia, 1904ko irailak 28). - Iura Vasconiae","og_description":"Hiraboure, Akizeko apezpiku Getariarraren iloba zen Pierre-Edouard Puyol. Horren gatik daiteke Akizen apeztua izan 1858an. Han hasi zen kolegioko zuzendari. Hortik Parisera joan zen 1867an, St Denis-ko kalonje. Lavigerie kardinal Baionarraren adiskidea zen eta honi zor dizkioke izan dituen kargu handiak: politika aldetik liberalak ziren biak, Errepublika onartzen zutenetarik, Frantziako eta Euskalherriko apez gehienak erregetiar […]","og_url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/","og_site_name":"Iura Vasconiae","og_image":[{"width":188,"height":83,"url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","type":"image\/png"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"5 minutua"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/","name":"PUYOL, Pierre-Edouard (Baiona, 1835ko martxoak 9 - Rouen, Frantzia, 1904ko irailak 28). - Iura Vasconiae","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website"},"datePublished":"2023-02-15T17:09:54+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/puyol-pierre-edouard-772-eu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Hasiera","item":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"PUYOL, Pierre-Edouard (Baiona, 1835ko martxoak 9 – Rouen, Frantzia, 1904ko irailak 28)."}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","name":"Iura Vasconiae","description":"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.","publisher":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization"},"alternateName":"Iura Vasconiae","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"eu"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization","name":"Iura Vasconiae","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","contentUrl":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","width":188,"height":83,"caption":"Iura Vasconiae"},"image":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3915","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/iv_voz"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3915\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3915"}],"wp:term":[{"taxonomy":"iv_nivel","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_nivel?post=3915"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}