{"id":3837,"date":"2023-02-15T17:36:13","date_gmt":"2023-02-15T16:36:13","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/voz\/sarrera-733-eu\/"},"modified":"2023-02-15T17:36:13","modified_gmt":"2023-02-15T16:36:13","slug":"sarrera-733-eu","status":"publish","type":"iv_voz","link":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/","title":{"rendered":"SARRERA"},"content":{"rendered":"<\/p>\n

Obra honen atal honetan
\naztertuko dugun garaian, izan ziren gertaera garrantzitsuak, eta horiek, noski,
\ngehiago edo gutxiago, eragina izan zuten Euskal Herri kontinentalean. Garaiaren
\nhasiera 1870eko gerrak eta desohore-sentimendu handia eragin zuen Frantziaren
\nporrotak markatu zuten, eta bukaera 1936an jarri dugu, Espainian gerra hasi eta
\nEuropan dagoeneko 1939tik 1945ra luzatu zen gatazka latzaren hasierako
\ngerra-hotsak sumatzen zirenean. Baina 20 urte lehenago, herria oldartu zen
\n\u00absekula ez gehiago!\u00bb oihukatuz, gatazka armatuak oro errefusatzeko, Lehen Mundu
\nGerraren (1914-1918) hondamendi lazgarriaren ondoren, izan ere, era guztietako
\nkalteak eragin zituen, eta orban lazgarria utzi zuen Euskal Herrian.<\/span><\/p>\n

Harrigarria da nola garai honen
\nhasieran eta bukaeran batera gertatzen diren \u00abkanpo-gatazkak\u00bb eta gatazka
\nzibilak. Adibidez, ia aldi berean izan ziren Frantziaren eta Alemaniaren arteko
\n1870eko gerra eta Komunaren mugimendua, Parisko herritarren indarrek zuzendua.
\nOrduan, Thiersek haiei aurka egitera tropak bidali eta milaka hildako eragin
\nzituen. 1936ko udari dagokionez ere, berriro ere modu harrigarrian bat egin
\nzuten gertaerek Euskal Herrian. Alde batetik, langilez mukuru betetako trenak
\niristen ziren Frantzia aldetik Euskal Kostara, Frantziako Fronte Popularra
\nboterera iristearekin lortu berritako \u00aboporraldi ordainduez\u00bb gozatzera, eta
\naldi berean, Bidasoako beste aldetik, Francoren armada kolpistatik ihes egiten
\nzuten errefuxiatuak iristen ziren, euskal mugimendu abertzaleko kideak, edo
\nEspainiako Fronte Popularreko mugimendu ezkertiarretakoak. Bi populazioen
\narteko kontrastea izugarria zen; halakoa non, oporretan ziren langile batzuek
\n\u2014egia da gutxi izan zirela\u2014, lotsa sentituz, nonbait, etxerako bidea hartu
\nbaitzuten. Kontraste hori dela-eta, euskal armadan borrokatutako Koldo
\nMitxelena hizkuntzalari handiak, amorruari eutsi ezinik, kontatzen zuen nola,
\nIrun bonbardatu zutenean, Bidasoz bestaldeko biztanleek zirkinik egin gabe
\nbegiratzen zuten eszena, Hendaia, Behobia edo Biriatuko mugatik, ikuskizun
\nbaten ikusleen gisan. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1870, 1914 eta 1936ko gatazken
\ngogortasunak ez digu pentsarazi behar gainerako urteak lasaiak izan zirenik.
\nIldo horretatik, aipagarria da Errepublikaren eta Eliza katolikoaren artean
\nurte luzez izandako tentsioa, Elizaren eta Estatuaren arteko Banantze Legearen
\nkarietara, batik bat \u00abinbentarioak\u00bb egin zirenean, erreakzio gogorra eraginez
\nEuskal Herrian, 1906an. Beste alde batetik, aldi horretan izandako gertaerak ez
\nziren ondoriorik gabekoak izan, esate baterako, Panamako Kanalaren afera
\n(zoritxarreko protagonista de Lesseps baionarra izan zuena), Dreyfus kasua
\n(gogora dezagun Baionako Saint-Esprit auzoan komunitate judu garrantzitsua
\nzegoela, eta hirian antisemitismo erasokorra sumatzen zela), edota Stavisky
\nafera, Baionako Cr\u00e9dit Municipal banketxean, 1934ko gatazka gogorrak ekarri
\nzituena, Fronte Popularra boterera iritsi ondoren. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Aldaketarik ere izan zen,
\norobat, nekazaritza, industria eta turismoaren arloetan, eta demografian ere
\nbai, besteak beste, gerrek, Amerikarako emigrazioak eta landa-eremutik hirirako
\nexodoak eragindakoak. Bizimodu soziala eta intelektuala nabarmen aldatu zen
\nLehen Mundu Gerra baino lehenagoko garaitik ondorenera. Azkenik, <\/span>XIX<\/span>. mendearen
\nbigarren erdialdean izandako eklosio historiografiko interesgarria nabarmenduko
\ndugu. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Sarrera honetan aztergai dugun
\naldia 1870eko gerrarekin hasi zen, alegia, frantziarren eta alemaniarren artean
\nizandako hiru gatazketatik lehenarekin. Frantziak gerra deklaratu zion
\nPrusiari, Alemania bategite prozesu bete-betean zela, Bismarcken agindupean.
\nFrantziarren porrota berehalakoa izan zen, eta 1870eko urriaren 8an, armada
\nalemaniarra Parisko ateetan zela, Leon Gambettak hiriburutik alde egin zuen
\nglobo aerostatiko batean. Une berean, Bazaine jenerala Sedanen errenditzen zen
\neta han berean Napoleon III.a enperadorea atxilo hartu zuten. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1871ko martxoaren 18an, Montmartreko muinoan, paristar talde handi samar
\nbat altxatu egin zen. <\/span>Horren karietara,
\nmatxino-mugimendu bat sortu zen, Errepublika aldarrikatzen zuena, eta \u00abKomuna\u00bb
\ndeitu zena. Adolphe Thiersek agindua eman zuen erakunde konstituzionalak
\nVersaillesera lekualdatzeko. Komunak hainbat astez eutsi zion Parisen, harik
\neta 1871ko maiatzean armadak suntsitu zuen arte (\u00abVersaillesko tropek\u00bb), milaka
\nlagunek bizia galdu zuten erasoaldian. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Bismarckek hainbat zigor ezarri
\nzizkion Frantziari, eta Alsazia eta Lorrena Alemaniari atxikiak geratu ziren.
\nEskualde horien galera gertaera umiliagarri eta bidegabe gisa iltzatuko zen
\nfrantziarren oroimenean, eta gaia behin eta berriro aipatu zen, 1914ko gerra
\niritsi arte. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1871ren ondoren, Thiers-ek zor
\npublikoa baliatu behar izan zuen, lehenbailehen Alemaniarekiko kontuak kitatuko
\nbazituen. Monarkia berrezartzea saihestu zen, baina \u00abErrepublika\u00bb terminoa ez
\nzen onartuko 1875era arte, Patrice Mac Mahon Errepublikaren presidentetzara
\n1873an iritsi ondoren. Erlijioak bizitza publikoan behar zuen lekuaren inguruko
\ngatazka larriagotu zen Instrukzio Publikoko ministro Jules Ferryrekin, hark
\nerlijiosoak hezkuntza publikotik kanpora egotzi eta lehen hezkuntza
\nderrigorrezkoa eta laikoa inposatu zituenean. Gai hark gorabehera ugari eragin
\nzituen Euskal Herri kontinentalean. Jules Ferryk sustatu zuen, gainera,
\nFrantziak \u00abmisio zibilizatzailea\u00bb zuelako ideia, eta politika kolonial oso bat
\nzabaldu zuen Tonkinen, Annamen, Madagaskarren, Marokon\u2026 <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Garai hartako iskanbila
\npolitiko eta finantzarioen ondorioz, boterea kili-kolo egon zen. Esaterako,
\nPanamako iskanbilaren ondorioz. Ferdinand de Lesseps jatorriz baionarra zen,
\neta 1869an ospe handia zuen, Suezeko Kanalaren eraikuntzan izandako arrakastaren
\nondoren. Baina Panamako Kanalean egiten ari ziren obretan ustelkeria kasu bat
\natera zen argitara, eta gertaera hark milaka inbertsore ukitu zituen, afera
\nsonatu batean, atzetik antisemitismoaren lorratza sumatzen zela. Izan ere, ez
\nkasualitatez, Gobernuko errepublikazaleen aurkako kritikarik latzenetako bat
\nEdouard Drumontena izan baitzen, 1886an La France juive <\/i>izeneko
\nliburuaren egilearena, hain zuzen ere. Liburu hark 200 argitaralditik goiti
\nizan zituen, 1914ra arte. Michael Winocken hitzetan, liburuak tesi bikaina
\nplanteatzen du, \u00abjuduen aurkako grina kristaua, antikapitalismo popularra eta
\narrazakeria modernoa\u00bb, elkar loturik. Euskal prentsan, 1893ko Eskualduna <\/i>aldizkarian,
\nDrumonten alde agertu zen Jean Hiriart-Urruti: \u00abJuduak ditugula Frantzian nausi:
\ngu oro heien azpiko; beren eskuko dituztela kargu guziak, gako edo giltza eta
\ngider guziak, eta oroz gainetik gako guzietan lehena: dirua. Frantziako
\ndiruaren erdia juduek ebatsia darokutela, eta bertze erdia ebasten ari\u2026 hitz
\nbatez oro judu bilakatzen ari girela\u00bb. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Handik urte gutxira, 1895ean,
\nDreyfus kasua lehertu zen. Dreyfus kapitaina judua zen; traizio handia egotzi
\nzioten, eta kontserbadoreek, Eskualduna <\/i>aldizkaria ere tartean zela,
\nharen aurkako jazarpena abiarazi zuten. Leon Daudetek eta Barr\u00e8sek \u00abLigue de la
\nPatrie Fran\u00e7aise\u00bb mugimendua sortu zuten Dreyfusen aldekoei aurre egiteko.
\n20.000 lagun ere bildu zituen mugimenduak, eta karriketara atera ziren \u00abbota
\nditzagun kanpora judu guztiak makilakadaka\u00bb oihukatuz. Baiona ez zen
\nsalbuespena izan, eta Michel Elizanburu euskal idazleak, La Salletarra,
\nplanteatu zuen tesiaren arabera, ba omen zen hirukote gaizto bat, juduak,
\nfrankmasonak eta protestanteak osatzen zutena. Baina Dreyfusen aldeko
\nmugimendua ere sortu zen, besteak beste Emile Zolak sustatu zuena, J\u2019accuse <\/i>artikulu
\nospetsua idatzi zuenean. Azkenean haren errugabetasuna frogatu bazen ere, ez
\nzen birgaitua izan 1906ra arte. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Indarkeria erruz agertzen zen
\nnonahi, arlo politikoan ere, batez ere mugimendu anarkistak erabilita; baina ez
\nzen bera bakarra. 1870ean Victor Noir izeneko kazetaria hil zuen Pierre
\nBonapartek. Napoleonen iloba eta Louis Lucien Bonaparteren anaia, alegia,
\nEuskal Herrian ospe handiko hizkuntzalaritza-lanen egilearen anaia zen Pierre
\nBonaparte. Errugabetu egin zuten, baina krimen hark ez zien batere mesederik
\negin bonapartistei. Beste atentatu ugari ere izan ziren, beste hainbeste motibo
\naldarrikatuta eginak, esate baterako Errepublikako presidente Sadi Carnot hil
\nzutenean, 1894an, Lyonen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Asaldura politiko handiko
\ntestuinguru hartan, ekonomiak beti aurrera jarraitzen zuen. Bigarren iraultza
\nindustriala iritsi zen, petrolioan, elektrizitatean eta automobilean
\noinarritua. Elite berria sortu zen, enpresaburu burgesek osatzen zutena,
\nbesteak beste, Schneider eta Wendel familien eskutik. 1898an Renault enpresa
\nsortu zen. Populazio aktiboaren langileen kopurua nabarmen handitu zen, 1870an
\n% 20 izatetik igaro baitzen % 30era, 1914an. Taylorismoaren lehenengo
\naplikazioak 1890ean sartu ziren. Artean, landa-mundua zen nagusi: 1914an
\npopulazio aktiboaren % 56 zen. Nekazaritza ez zen oso emankorra. 1913an,
\nindustriak ekoitzitako aberastasunak lehenengo aldiz gainditu zuen nekazaritzak
\nekoitzitakoa. Horrek piztu zuen landa-eremutik hirira jotzeko mugimendua.
\nMahastizaintzan hainbat krisialdi izan ziren, haietako bat 1907aren hasieran.
\nOrduan izandako manifestazioetan, 150.000 lagun bildu ziren B\u00e9ziersen eta
\n700.000 Montpellieren. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Indar politiko eta sozial
\nberriak sortu ziren. 1905ean sortu zen Lanaren Nazioartekoaren Sekzio
\nFrantziarra (SFIO, Section fran\u00e7aise de l’Internationale ouvri\u00e8re), hainbat
\nindar sozialista bildu zituena, besteak beste Jules Guesde (erradikala) eta
\nJean Jaur\u00e8s (erreformista) zirela buru. 1894ko Waldeck-Rousseau Legeak
\nsindikatuak baimendu zituen, eta 1895ean Lanaren Konfederazio Orokorra (CGT,
\nConf\u00e9d\u00e9ration g\u00e9n\u00e9rale du travail) sortu zen, afiliazio-indize baxuarekin, eta
\ngreba orokorra erabiltzen zuela langile-klasearen baldintzetan hobekuntzak
\nlortzeko. Euskal Herri kontinentalean ere izan zen grebarik, batik bat Baionako
\nportuaren eremuan. Eguneko lanaldia 10 ordukoa zen artean ere, eta istripu
\nanitz izaten ziren, adibidez Courri\u00e8resko meatzetan, non 1.000 hildakotik goiti
\nere izan ziren. Laneko higieneari ia batere arretarik ez zitzaion ematen.
\n1892an, emakumeen eta umeen lana mugatzen zuen lege bat onetsi zen, eta 1906an
\nigandeetako jaieguna ezarri zen. Emakumeen baldintzek oso apalki egiten zuten
\naitzina: 1914an, 600 emakumek bakarrik zituzten batxilergoko ikasketak Frantzia
\nosoan. Eliteko emakumeak beren emantzipazioa aldarrikatzen hasi ziren. Modaren
\nmundua gero eta libreagoa zen 1890etik, eta gar\u00e7onne <\/i>estiloa hedatu zen,
\nemakumea ile motz, zigarroa errez eta automobilak gidatuz erakutsi zituena.
\nBaina emantzipazio horrek politikarien (gizonak) etsaitasuna piztu zuen, batez
\nere boto-eskubideari zegokionez. Eskubide hori ez zitzaien onartu 1944ra arte (Espainian
\n1931n onartu zen, baina ondoren Francoren erregimenak indargabetu zuen). <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Frantzian, 1870eko gerraren
\noroitzapenak Alemania etsai gorrotagarria bihurtu zuen. Eskoletan umeei tiro
\negiten irakasten zitzaien, gerrarako prestatu beharrez. Errekrutatzeko sistema
\naldatu zen. Eskuindarren zati bat hasiera batean nahitaezko errekrutatzearen
\naurka agertu bazen ere, armada profesionala nahiago zutelako, 1872ko legeak
\nzozketa bidezko errekrutamendua proposatu zuen, urtebete eta bost urte
\nbitarteko zerbitzuan aritzeko, kanpoan utzita maisuak eta apaizak. 1889ko lege
\nbatek eskualdeko errekrutatzea sustatu zuen, eta horrek zerbitzu militarraren
\nonarpena erraztu zuen. Baina Euskal Herriak, aldi horretan, desertzio-indize
\naltua erakutsi zuen, gainerako lekuen aldean. Hainbat aldaketa egin ondoren,
\n1905ean bertan behera utzi zen zozketa bidezko sistema, eta gazteen % 80
\nerrekrutatzen hasi ziren, bi urteko zerbitzua eman zezaten, eta ondoren,
\n1914an, hiru urtekoa. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Kanpo harremanen eremuan,
\ngerraren aurreko urteetan nabarmena izan zen aliantza eta domino-efektu sail
\nluze bat. 1914an, munduan kolonia gehien zuen bigarren herrialdea zen Frantzia,
\nbaina Europan aurrez aurre zituen potentzia handiak: Errusia, Alemania,
\nBritainia Handia, Austria-Hungaria, Italia eta Turkia. Errusiaren eta Turkiaren
\narteko 1877ko gerra Turkiaren porrotarekin amaitu zen, eta Bulgaria Errusiaren
\nkontrolpean egotera igaro zen. Hainbat herrialde balkanikok independentzia
\nlortu zuten, esaterako, Serbiak, Montenegrok eta Errumaniak. Errusia etsai
\nzuten potentzia handiek baimendu zuten Austria-Hungariak Serbia-Herzegovina
\nokupatu zezan; egosten ari zen Frantzisko Fernandoren aurkako erasoa. 1879an,
\nAlemania eta Austria, mesfidati Frantziaren eta Errusiaren asmoez, Aliantza
\nBikoitza izeneko akordiora iritsi ziren. 1882an, Italia Aliantza Hirukoitzari
\natxiki zitzaion. Beste alde batetik, Frantziak eta Britainia Handiak 1902an
\n\u00abEntente Cordiale\u00bb ituna sinatu zuten. Errusia 1905eko nahasmenduan murgilduta
\nzegoen, 1917ko erreboltak iragartzen zituzten gertakarietan, eta Japoniaren
\naurkako gerra galdu zuen. Garai hartan, politika aldetik modernizazio eskaseko
\nnazioa zen Errusia, gizarte ahula agertzen zuena, intentsitate handiko gerra
\nbati aurre egiteko gaitasunik gabea, eta horrek erraztu zuen erregimen
\nkomunista ezartzea, marxismo ortodoxoak halako konkista bat aurreikusi ez
\nbazuen ere, industria gutxi zuen eta nekazaritza nagusi zen herrialde batean.
\nErrusia hori bera zen, hain zuzen ere, 1907an Frantziarekin eta Britainia
\nHandiarekin bat egin zuena, Entente Hirukoitzean. Balkanetan gatazka anitz izan
\nziren, Turkiaren aurka edo herrialde balkanikoen artean. Metxa piztu zuena
\ngertakari bat izan zen: 1914an Sarajevon (Bosnia-Herzegovina) tronu austro-hungariarraren
\noinordeko Frantzisko Fernandoren aurka egindako atentatua. Parisen, uztailaren
\n31n, bakezale bat asasinatu zuten, Jean Jaur\u00e8s sozialista, eta abuztuaren 2an
\nmobilizazio orokorra dekretatu zen Frantzian. Hasieran, sozialistak bakarrik
\nagertu ziren gerraren aurka, baina handik gutxira batasun nazionalarekin bat
\negin zuten. Munduko gainerako herrialdeei dagokienez, Estatu Batuek ez zuten
\nesku hartu 1917ra arte, baina haien laguntza azkenean erabakigarria izan zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Historialariek hainbat
\ninterpretazio proposatzen dituzte Lehen Mundu Gerra ekarri zuten kausa
\nestrukturalak edo koiunturalak aztertzen dituztenean. Frantzian, gerra hark 20
\neta 27 urte bitarteko gizonezkoen % 27ren heriotza ekarri zuen; Euskal Herrian
\ndiren gerra-oroigarriei bisita bat egitea aski da izandako galeren ideia bat
\nizateko, batez ere landa-eremuetan izandakoei buruz. Josette Pontetek monumentu
\nhorien inguruan egindako lan bikainak gerra horren pisua azpimarratzen du,
\nEuskal Herrian 6.000 hildako utzi baitzituen (populazioaren % 3,3), eta beste
\nhainbeste zauritu, besamotz eta hankamotz. Galdutako giza bizitzez gain, gerra
\nhorrek, militarrak eta diplomatikoak gaindituta, populazio zibila eraman zuen
\nahalegin ikaragarria eta iraunkorra egitera, funtsezko tentsio moral eta
\nideologiko batekin, oroz gain defendatuz erasoari aurre egin behar zitzaiola,
\nlegea eta justizia defendatu behar zirela, eta hori egin behar zela \u00abbatasun
\nsakratu\u00bb eta erabat ukiezin batean. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Gerraren amaieran, Versaillesko
\nTratatua sinatu zen, Estatu Batuetako lehendakari Wilsonek formulatutako 14
\npuntuetan oinarrituta, eta muga-lerro berriak marraztu ziren. Poloniak
\nitsasorako irteera izan zezan Danzig hiriko arazoari emandako konponbidea, hain
\nzuzen ere, izan zen Bigarren Mundu Gerra hasteko Hitlerrek aldarrikatzen zituen
\npuntuetako bat. Tratatu haren ondorioz sortu zen, orobat, Nazioen Sozietatea,
\n1946ra arte funtzionatu zuena, eta gatazka berriak piztea galarazteko
\ngaitasunik izan ez zuena, barne dela Espainiako 1936ko gerra. Laburbilduz,
\nAustria-Hungaria txikituta geratu zen gatazkaren ondoren, Errusian erregimen
\nkomunista ezarri zen, Alemaniak ia lurralde osoa mantendu zuen, prezio oso
\naltua ordaindu behar izan bazuen ere, eta Italiak potentzia mugatua izaten
\njarraitu zuen. Frantzia garaile atera zen, baina gerrako eginahalak guztiz
\nunatuta utzi zuen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Handik urte batzuetara,
\nFrantziako Fronte Popularra sortu zen, eskuin muturreko liga paramilitarren
\naurkako erreakzio gisa, eta krisi ekonomikoaren aurka, baina orobat, langileei
\nlan-baldintza duinagoak eta hobeki ordainduak eskaintzeko asmoz. 1931n Frantzia
\nkrisi ekonomikoan murgildu zen, haren arrazoi bakarra ez zela 1929ko Estatu
\nBatuetako porrota, lehendik ere herrialdean atzeraldi ekonomikoaren zantzuak
\nsumatzen baitziren. Boterean zeuden erradikalak (Herriot, Daladier, Sarraut eta
\nChautemps) ez ziren gai izan politika ekonomiko sendo eta efikaz bat
\nabiarazteko. Eskuindarrak eta eskuin muturra herritarren haserrea profitatzen
\nsaiatu ziren, eta egoera horretan pizgarria izan zen Stavisky auzia, tartean
\ninplikatuta zegoela Baionako alkate erradikala, Joseph Garat. Berebiziko
\niskanbila piztu zen. Alexandre Stavisky iruzurgilea zen, Baionako Cr\u00e9dit
\nMunicipale bankuaren bonoak jaulkitzen zituena, batere kontrapartidarik gabe.
\nBaionako alkatearen konplizitatea profitatu zuen, haren karrera politikoa
\nhondoratuta utzirik. Baina Staviskyk eskarmentua zuen halako negozioetan, eta
\nbabesa ere bazuen. Historiak, ordea, beste bide bat hartu zuen, 1934ko
\nurtarrilaren 8an hilik aurkitu baitzuten, bere buruaz beste egin zuen, ala
\nbizitza kendu zioten, inoiz argitu ez dela. Eskuinak eta eskuin muturrak
\ngertakari horiek profitatu zituzten alderdi erradikalaren ustelkeria salatzeko.
\nGiroan tentsio handia sumatzen zen. Otsailaren 6an manifestazio bat izan zen,
\neskuin muturreko ligek deituta, eta hamabosten bat manifestari hil ziren,
\npoliziarekin izandako aurrez aurrekoetan. Leon Blumek berehala erreakzionatu
\nzuen eta Daladier izendatu zuen gobernuburu berria, handik gutxira kargua utzi
\nbazuen ere. Bidea libre geratu zen ezkerrarentzat, eta kontramanifestazioa
\nantolatu zuten otsailaren 12rako. Fronte Popularra sortu zen, Alderdi
\nKomunistaren laguntzaz, izan ere, gobernuan parte hartzen ez bazuen ere,
\nordurako onartua zuen, Kominternekin batera, bere etsai nagusia ez zela
\nmugimendu sozialista, eskuin muturra baizik. 1936ko hauteskundeek Frantziako
\nFronte Popularrari eman zioten garaipena, baina ez Euskal Herrian, non hiru
\nhautetsiak (Delzangles, de Coral eta Ibarnegarai) kontserbadoreak baitziren.
\nLeon Blumek zuzenduta, ekonomia suspertzen saiatu zen gobernua, arrakasta
\nhandirik lortu gabe. Hala ere, lan-astea 40 ordura murriztu zuen, eta 15
\neguneko oporraldi ordainduaz gozatzeko eskubidea ezarri zen, neurri biak ala
\nbiak langileen lan-baldintzetan egindako aitzinamendu handiak. Hitzarmen
\nkolektiboak sinatu zituen, eta aisialdiko jarduerak garatu zituen, Leo Lagrange
\nministroarekin batera\u2026 1937an, hainbat gorabeheraren ondoren, gobernua agudo
\nerori zen. Leporatu zitzaizkion gauzen artetik, azpimarragarria da gobernuak ez
\nekitea indar demokratiko antifrankisten eta euskal abertzaleen alde, jokabide
\nhorrek desengainua eragin zuelako ezkerreko askoren iritzian. Aldi hartan
\nbereziki gogorrak izan ziren eztabaidak, batez ere Leon Blumen aurka. Judua zen
\nbera, eta Charles Maurrasek idatzi zuenez: \u00abgizon hori fusilatu beharko
\nlitzateke, baina bizkarretik tiro eginda\u00bb. Gertu ziren gerra, kolaborazio eta
\nerresistentzia urteak. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Historiari buruzko lanek ez
\ndute behar bezala islatzen euskal apaizgoaren eta Errepublikaren artean izan
\nziren gatazken intentsitatea. Horregatik, gure hari gidaria Xabier Itzainaren
\nlanak izanen dira, analisian zehatzak eta ongi idatziak baitira. Jean-Michel
\nBedecarraxen azterlana ere erabiliko dugu, euskarak gizartean betetzen zuen
\nlekua eta Elizak ematen zion garrantzia bikain azaltzen dituelako. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Itzainak azaltzen duenez,
\neuskal nortasuna eta nortasun katolikoa oinordetuak dira, bete beharrekoak, eta
\nestrategien objektu. Begien bistakoak izaten ahal ziren, baina aldi batzuetan
\n(adibidez, 1870etik 1936ra) nortasun horiek \u00abdagoeneko hain begi-bistakoak ez
\ndirenean\u00bb trauma <\/i>sortzen da. Orduan, ideologia eta tradizioa bereiztea
\nzaila bihurtzen da. Swidlerrek, kultura aipatzen duenean, \u00abtresna-kutxa\u00bb (tool
\nkit<\/i>) batekin alderatzen du; kulturak tradizioaren eta zentzu komunaren
\nerregistroetan funtzionatzen du egonkortasun-aldietan, baina
\nezegonkortasun-aldietan erregistro ideologiko batekin funtzionatzen du,
\nkoherentzia handi batekin, eta ekintzaren gainean nahita egindako kontrol
\nbatekin. Bi modu horiek eragiten dute euskal nortasunean eta nortasun katolikoan.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Yves Lambertek egiten dituen
\nbereizkuntzak jasotzen ditu Itzainak. Haren irudiko, erlijioa gizakiaren
\ngainetik dauden izakien (Jainkoa) existentzian oinarritzen da, komunikazio-modu
\nsinbolikoetan (otoitza, erritua, sakrifizioa, kultua) eta komunitate-formetan
\n(erakundea, elizak, sektak), eta Itzainak trilogia batekin erlazionatzen ditu:
\nsinesmenak, praktikak eta egiturak, Emile Durkheimen sakratua\/profanoa
\noposizioa edo Max Weberren ikusmoldea gainditzeko. Beraz, eliza katolikoa,
\nerlijiosoek eta komunitate fededunak osatua, instituzio hierarkikoa eta
\nzentralista da, eta aldi berean, memoria politikoa, batez ere Estatua
\nerlatibizatzen duena; eta lurralde memoria bat ere barne hartzen dituen
\ninstituzioa da, egituren joskura batean, non identitatearen espazioak bere
\nlekua aurkitzen duen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

XIX<\/span>. mendearen bigarren erdian, Elizak \u00abekintza
\nkolektiborako apaizen errepertorio\u00bb bat ezarri zuen. Ekintza kolektiborako
\nbaldintzak detektatzen asmatu zuen, alegia, hiru hauek: aukera politikoen
\negitura, mobilizazioak sustatzen dituzten egituren izaera, eta
\ninterpretazio-modu berriak. Itzainak funtsezko ideia bat eransten du, alegia,
\nharen esanetan, eragile erlijiosoek espazio publikoa berreskuratzen zuten, eta
\naldi berean hitz legitimoaren monopolioa galtzen zuten. Euskal kleroa
\nmobilizazio-egitura oso eraginkorra izan zen, batzuetan horrek bere
\nhierarkiarekiko harreman gatazkatsuak ekarri bazizkion ere.
\nInterpretazio-moduei dagokienez, haien ustez Elizaren eta euskal nortasunaren
\negoera bidegabea zen, eta beraz, haien alde borrokatu behar zen. Guri dagokigun
\naldian, Euskal Herri kontinentalean, Elizak tradizioa, filiazioa, matxinada eta
\nbitartekaritza interpretatzeko erabiltzen zituen ereduetatik, lehenengoa zen,
\ntradizioarena, elkar lotzen zituena katolizismoa, euskal nortasuna eta
\npolitikan kontserbadorea izatea, eta 1870etik aitzina praktikatzen zena. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Itzainak berak sortu zuen
\n\u00abdisidentzia integratua\u00bb esaeraa, haren bidez azaltzeko, bai kleroaren
\nesparrua, bai iparraldeko euskaldunak estatu-nazioan asimilatu izatea (Itzaina,
\n2002). Izan ere, euskaldunak aipatzen dira estatu frantziarrak erlijio-aferei
\nematen dien tratua kritikatzeko. Baina ia ez da euskaldunen aipamenik egiten
\n\u00abnazio\u00bb frantziarrarekiko atxikimendua ezbaian jartzeko. Apaizek beste
\nirakurketa bat proposatu zuten Frantziako Iraultzaren sorrerari buruz, haien
\niritziz, hark ekarri baitzituen hainbat gaitz, besteak beste, Antzinako
\nErregimeneko eskubide probintzialen galera eta lurraldeen erreforma; hau da,
\nItzainak esan zuen bezala, Elizak proposatzen du \u00abirakurketa bakar bat
\ngertakari konplexu bati buruz\u00bb. Beste alde batetik, Hubert P\u00e8resek erakusten
\ndigu nola Eliza buru zuen mugimenduak sartzen duen \u00abherri txikia nazioaren
\nzerumuga biografikoan, etengabe mantendua eta egiaztatua errutinazko
\njardunbideetan\u00bb. Nazio errepublikarra, horrenbestez, bere burua eraikitzera
\niristen da, eta aldi berean, forma ematen diote oroimen iraultzaileak,
\nnazionalismoaz eta erregionalismoaz jabetzeak eta erlijio-gatazka gailentzeak.
\nEta 1870tik 1914ra bitartean, erlijio-gatazkak lehen planoa osorik bereganatzen
\ndu. Hala ere, emeki-emeki, Elizaren erasoek gero eta gutxiago seinalatzen dute
\nerregimen eta estatu frantziarra etsai gisa, eta ez dute inongo separatismorik
\ndefendatzen. Horrek banaketa ekarri zuen Elizaren hierarkiaren eta euskal
\napaizen artean, batzuetan gehiago eta besteetan gutxiago markatua. Horixe gertatu
\nzen, 1881ean, Ducellier gotzainarekin, ez baitzen bera apaiz gazteak bezain
\nerradikala \u2014iduriz behinik behin\u2014. Horrenbestez, agerian geratzen da nolako
\neragin indartsua duten hierarkia katoliko horren desadostasun-adierazpenek,
\nhaiei beharrezkoa iruditzen zaienean. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1889-1890ko krisiaren ondoren,
\ngatazka politiko-erlijioso andana izan zen legegintza-hauteskundeetan. Berdoly
\nhautagai errepublikarrak Louis Etxeberri kontserbadorearen garaipena
\nbaliogabetzeko eskatu zuen. Berdoly lurjabe handia zen, eta Etxeberri Baigorriko
\nfamilia garrantzitsu baten oinordekoa. Argudiatzen zuen euskal apaizak bere
\naurka eta Etxeberriren alde aritu zirela. Bere erreklamazioa apaizek idatzi eta
\nbanatutako eskupaperetan oinarritu zuen. Hautaketa baliogabetu zen eta berriz
\nere egin ziren hauteskundeak; berriz ete Etxeberrik irabazi zuen, baina ez
\naurrekoan bezalako indarrez. Apaizak zigortu zituzten, haien soldata kenduta,
\nbaina hala ere, Diharrassary apaizak aldarrikatu zuen apaizek eskubidea zutela
\nfededunei botoa nori eman behar zioten esateko. Etxeberrik aurkeztu zuen
\nalegazioa, non haren fede on errepublikazalea azaltzen zuen, eta haren
\nfamiliaren tradizio demokratiko luzea (bederatzi diputatu), eta bidenabar
\niradoki zuen familia-sareek eta etxeak Euskal Herrian duten garrantzia, hala
\nnola oinordekotzaren sistemak berak ere, hark ongi ezagutzen eta defendatzen
\nzuenak. Haren arrazoibide konplexuak, guk sinplifikatu badugu ere, erakusten du
\nnoraino txirikordatzen ziren pentsaera kontserbadorean erlijioa, nortasuna eta
\npolitika. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Aldi berean, Jauffret Baionako
\ngotzain izendatu izanak, galikano-ospea izaki, erreakzio gogorra eragin zuen
\nkleroaren zati baten aldetik. Tokiko hierarkiaren gainetik, eta nuntzioengana
\njo zuten, Baionako Lavigerie kardinalarengana eta parlamentari kontserbadoreengana.
\nBitartekaritza-lan konplexuak egin behar izan ziren. Krisi horrek erakusten du,
\nhalaber, tokiko kleroaren eta jaun kontserbadoreen arteko sintonia. Elizak bizi
\nzuen tokiko barne-krisia islatzen du, eta erreakzioen arteko desberdintasunak ere
\nbai, lurraldeen arabera. Diferentzia hori 1790eko lurralde-banaketaren gainetik
\nageri da, Kleroaren Konstituzio Zibilaren onarpenari dagokionez, eta horrek
\nanitz adierazten du jarreren iraunkortasunari buruz. Kleroaren protesta
\nkolektiboa handik aitzina mugaz bi aldeetara erabiliko zen
\nerreibindikapen-modua izan zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Itzainaren esanetan,
\nhainbestekoa izan zen apaizen inplikazioa non \u00abhauteskundeetan parte-hartzearen
\nprintzipioa erritu zibiko gisa hartu zen\u00bb, eta abstentzioa gaitzetsia ere izan
\nzen. Aldi hartan, hauteskundeetako parte-hartzearen tasa Bearnokoa baino
\naltuagoa zen, eta praktika erlijiosoarekin lotzen zen. Esan daiteke euskal
\nkleroak lagundu zuela \u00abaldaketarako botoaren errealitatea ezkutatzen, boto
\nkomunitarioaren estalkiaren azpian, aldi berean oso urruti geratzen zela
\niritzi-bototik\u00bb. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Beste une gatazkatsu bat
\nElizaren eta Estatuaren arteko Banaketari buruzko Legearekin etorri zen. Batez
\nere katiximen inguruan piztu zen, 1903an, eta ondoren inbentarioen inguruan,
\n1906an. Inbentarioen kasua 1793ko erlijio-jazarpenen remake <\/i>gisa
\naurkeztu zuen Elizak. Katiximen kasuari dagokionez, kontua da Combes ministro
\nzelarik, Paueko prefetak erabaki zuela, 1901ean, ez ordaintzea euskara
\nerabiltzen zuten apaizei. 94 meza-emaileetatik 52 haren esanetara makurtu
\nziren, baina egoera konpondu zen, modu paradoxikoan bada ere, Elizaren eta
\nEstatuaren arteko Banaketari buruzko Legearekin, hark baimendu baitzuen
\nkatixima euskaraz ematea. 1906an, inbentarioak zirela-eta, beste desadostasun
\nbat izan zen. Erlijio-eskolak itxi ziren, eta kongregazio erlijiosoetako kide
\ngehienek atzerrira alde egin behar izan zuten, esaterako, Baionako
\nSaint-Bernardeko barnetegikoek Donostiara alde egin zuten, eta Belloceko
\nfraideek Lazkaora. Legeak hiru printzipio jasotzen zituen: kultuan libre
\naritzea, Estatuak ordaindu gabe; kulturako erabiltzen ziren ondasunak
\naitortutako elkarte berrien esku uztea; eta eskualdatuko ziren ondasunen
\ninbentarioa egitea, Estatuaren agenteen eskutik. Horrenbestez, nolabaiteko
\nkomunikazio-askatasuna ematen zitzaion Elizari, baina Euskal Herrian, erreakzio
\nhagitz gogorra izan zen: eskaera bat egin zen, 100.000 sinadura bildu zituena,
\neta diozesiko apaiz guztiek sinatutako gutun bat era honetan hasten zen:
\n\u00abFrantzian Eliza eta Estatua elkar lotzen zituen lokarria, gure herrialdeari
\nehun urte luzez bakea ekarri diona, behin betiko eten da (Baionako Diozesiko
\nurte-liburu katolikoak, <\/i>1905eko uztailaren 16a)\u00bb. Inbentarioek zama
\nsinboliko handia zuten. Pio X.a Aita Santua, 1903an hautatua, ez zen batere
\nmoldakor agertu eta banaketaren legea gaitzetsi zuen. Eliztarrek indarkeriaz
\nerreakzionatu zuten Nafarroa Beherean, Lapurdin, eta batez ere, Baionan,
\nMiarritzen, Hiriburun, Arrangoitzen, Itsasun eta Bidarrain, Frantziako zenbait
\ndepartamentu eta diozesitan izandako amaiera tragikoetara iritsi ez bazen ere.
\nGieure apezpikuak, Landetan jaiotako apezpiku berriak, eskola erlijiosoen
\nitxiera salatu zuen (guztira 238). Gobernuak Elizaren ondasunak konfiskatu
\nzituen; haien artean, Larresoroko apaizgaitegi txikia, eta hango apaizgaiak
\nBelloceko monasteriora erretiratu ziren. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Ordezkari
\nhautetsiei dagokienez, lau diputatu bearnesetatik hiruk banaketa-legearen alde
\nbozkatu zuten, baina hiru euskal diputatuek aurka bozkatu zuten. Azkenean,
\nEuskal Herriak, batez ere barnealdeko Euskal Herriak, argi erakutsi zuen aurka
\nzegoela. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Baina, egia esanda,
\naurkakotasuna gehiago izan zen praktikoa, ideologikoa baino. Ez dugu ahantzi
\nbehar 1875 eta 1882 bitartean Frantziako desertzioen laurdena Pirinio
\nBeheretako departamentuan gertatzen zirela (Soulet, 2004). Baina apaizak,
\nhasieran desertzioaren aldekotasun inplizitua erakusten bazuten, orain
\nfrantziar nazionalismoa laudorioz goresten zuten, eta 1914ko \u00absakrifizioaren
\napologia\u00bb horren une gorena omen zen (!). Jauntxoek leundu zituzten erregimen
\nerrepublikanoaren aurkako erasoak, eta Eliza defendatzen hasi ziren, su eta
\ngar. Itzainak sintetizatzen du apaizek \u00abnazionalismo frantziar organiko eta
\nkatoliko\u00bb baten unerik gorenean izan zuten rola, alde batera utzita
\n\u00abherritartasun errepublikazalea, non herritar bakoitzak une batean gobernatzaile
\neta hurrengoan gobernatua izateko duen gaitasuna sustatzen den\u00bb. Beste alde
\nbatetik, bai ipar Euskal Herrian, bai hegoaldean ere, antzematen da diferenteak
\nzirela gotzain agintarien jarrera negoziatzaile eta arautzaileak eta beheko
\napaizen jarrera erradikalagoak. Itzainak dioenez, gotzain agintariek \u00abNorbert
\nEliasek mendebaldeko sozializazio politikoarekin lotzen duen autokontrolaren
\nezarpenean lagundu zuten\u00bb. Botoaren legitimazioa nekazarien mobilizazio
\nbortitzen aurkako babesa zen. Baina euskal kleroak jarraitu zuen izaten indar
\nkolektibo bat, \u00abekintza kolektiboaren beste erregistro bat\u00bb ekarri zuena;
\naurrerago aztertuko dugu nolako bilakaera izan zuen. Itzainak \u00abfiliazioaren
\naldia\u00bb izendatu zuen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Ezin da esan 1914 baino lehen
\neuskal abertzaletasunak indar handia zuenik ipar Euskal Herrian, eta 1918tik
\naitzina ere ez. Sabino Aranaren tesiak ez ziren oso arrakastatsuak izan Euskal
\nHerriaren alde honetan. Jacoben arabera, horren arrazoia zen Aranak iparraldeko
\nhiru herrialdeei ematen zien garrantzi eskasa, haren jarduketaren esparrua
\nBizkaian kontzentratzen baitzen lehenik, ondoren, hegoaldeko herrialdeetan, eta
\nazkenik, zazpi herrialdeetan. Gainera, euskal abertzaleen ikuspegitik,
\nkleroarekiko autonomiaz jardun behar zuen politikak, eta horrek ez zuen harrera
\nonik ipar Euskal Herriko kontserbadore katolikoen aldetik. Hainbat jaun
\nospetsuk, besteak beste, Pierre Broussainek edo Albert Constantinek, ideia
\nabertzaleak bultzatu nahi zituzten, baina lur elkorra topatu zuten, eginahalak
\neginda ere, batez ere, hizkuntzalaritzaren arloan. Biak ere medikuak ziren, eta
\nhautetsiak ziren (alkatea eta kontseilari nagusia), baina Albert Constantinek
\njarduera industriala ere bazuen, eta errepublikazale gisa aurkeztu zen, euskal
\nabertzaleen ideiak bazituen ere. Broussainekin elkar hartuta, Eskualdun Ona <\/i>hamaboskaria
\njoera separatistako egunkaria bihurtzen ere saiatu zen, baina ez zuen erdietsi.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Apaiz batzuk modu sistematikoan
\nagertzen ziren hegoaldearen injerentzia ororen aurka; beste batzuk, berriz,
\nideologia berriak erakarrita sentitzen ziren. Hizkuntzaren auziari zegokionez,
\nados jartzea errazagoa izan zen, eta kultur erakundeak eratu ziren mugaz bi
\naldeetara, adibidez Eusko Ikaskuntza eta Euskaltzaindia, kleroaren parte-hartze
\noso handiarekin. Oro har, hizkuntzaren arloan adostasun handia bazegoen ere,
\naskok euskal mugimenduaren aurpegi politikoa errefusatzen zuten. Zaldubik,
\nesaterako, euskal kantu abertzaleak konposatzen zituen, baina ekintza
\npolitikorik ez zuen egiten. 1914ko gerraren garaian, Saint-Pierre apezpikuak,
\nidazle bikainak, euskal abertzaletasuna miresten zuen, eta aldi berean,
\nfrantziar patriota zela aldarrikatzen zuen, \u00ababerri txikia aberri handian\u00bb
\nsartzen zela defendatuta, horretan bikoiztasun txikienik ere atzeman gabe.
\nPentsaera horren irudiko, euskal nortasunak ez zuen estaldura politikoaren
\nbeharrik. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Itzainak Aitzina <\/i>mugimenduaren
\nesperientzia iragankorra aztertu zuen, lehenago Jean-Claude Larrondek
\nzehaztasun handiz egin zuen bezala. Ipar Euskal Herrian identitate-sentimendua
\ninstituzionalizatzeko ahalegina izan zen Aitzina<\/i>. Mugimendu horrek ez
\nzuen sortu alderdi politiko autonomista edo erregionalista bat (horrek arazo
\nanitz saihestu zituen okupazio alemanaren garaian; arazo horiek, ordea, pisu
\nhandia izan zuten bretoien edo alsaziarren mugimenduetan). Mugimenduak Eusko Alderdi
\nJeltzalearen ikuspegi \u00abmoderatu\u00bb bat onetsi zuen, Sabino Arana Goiriren
\nhasierako jarreretatik nolabait urrun, separatismoa defendatzen ez zuena.
\nMugimenduak Elizaren eta Estatuaren arteko banaketa defendatzen zuen. Apaizek,
\ntartean Pierres Laffitek, lan handia egin zuten Aitzina <\/i>aldizkarian.
\nTaldeak jarrera zuhurrak hartzen zituen, loturarik eten gabe, ez Bidasoz
\nbestaldeko abertzaleekin, ez tokiko euskal eskuindarrekin ere, baina tokiko
\neskuindarrak intrantsigenteak ziren, eta haien irudiko Aitzina <\/i>aldizkariak
\noso diskurtso markatua zuen. Hala eta guztiz ere, Aitzina <\/i>eskuinaren
\nalde agertu zen 1934an eta 1936an, aldekotasun hori murriztu bazen ere,
\nmatxinada frankista eta gerra iritsi zirenean. Euskal eskuindarrak Francoren
\nalde agertu ziren, tartean zirela Ibarnegarairen hitzaldi sutsuak, jenerala
\ngoretsiz eta Agirre gaitzetsiz. Baina Aitzinak<\/i>, bistan denez, ezin zuen
\nhalakorik egin. Baionan, Biarritzen eta Hendaian ezker frantsesa bakarrik
\nagertu zen errepublikar espainiarren eta euskal abertzaleen alde eta Francoren
\nkontra. Lafittek defendatutako bitartekaritza-proposamena berehala gertatu zen
\nhutsala eta eutsi ezina. Aitzinaren <\/i>inguruak etengabe lagundu zien
\nerrefuxiatuei. Kontrako aldean, 1930 eta 1937 bitartean, Eskualduna <\/i>egunkariaren
\nzuzendari Yomingo Soubelet zegoen, 1942an euskarazko lan bat idatzi zuena
\nPetain goretsiz. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Euskal identitatea eta
\nkatolikoa aztertuta, eta Elizak hari horretatik izan zuen rol garrantzitsua
\naintzat hartuta, eta gainetik aztertuta euskal abertzaletasunaren lehenengo
\nmanifestazioak, garrantzitsua iruditzen zaigu hizkuntzaren auzia eta Elizak eman
\nzion babesa aztertzea. Alde batetik, historiografiari lotutako arrazoiengatik,
\ngaia ezagutzen duten hainbatek aipatzen dutelako garai hartako erudituak eta
\nintelektualak hizkuntzan eta filologian zentratu zirela, azterketa historikoak
\nbaztertuta. Gainera, gai horri buruzko lan berri bat dugu, Jean-Michel
\nBedecarrax-ek egina, Xabier Itzainaren azterketaren osagarri egokia. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Bedecarraxek, bere azterketa
\negiteko, Elizak 1909an egindako inkesta bat erabili du, hipotesi honetatik
\nabiatzeko: Eliza katolikoak modu nabarmenean lagundu zuen euskara Frantzian
\nmantentzen, <\/span>XIX<\/span>. mendean eta <\/span>XX<\/span>. mendearen lehenengo bi herenetan, politika publikoek
\n(batez ere hezkuntza publikoak) mehatxatzen baitzuten haren erabilera,
\nfrantsesa modu esklusiboan erabiltzea sustatzen zutelako, eta beste alde
\nbatetik, ikuspegi orokorrago batetik, gizartean izandako aldaketek ere kalte
\negiten ziotelako. Egia da hizkuntzaren aldeko ekintza publikoa 1960-1970
\nhamarkadetan sortu zela, bereziki abertzaleen aldarrikapena zabaldu zenean ipar
\nEuskal Herrian, baina hizkuntzaren etorkizunaren inguruko kezka hagitzez
\nlehenago sortu zen. Iraultzaren ondoren, Hirugarren Errepublika argiki
\ndebekuaren zale agertu zen; orduan hasi zen Eliza euskararen aldeko ekintza
\nantolatua berariaz abiatzen. Elizbarrutiaren izenaren aldaketak, Baionakoa
\nizatetik Baiona, Leskarre eta Oloroekoa izatera igaro baitzen, elizbarrutian bi
\nhizkuntza bazirela (euskara eta okzitaniera) azpimarratzeko baliatu zen. Gieure
\napezpikuak, Baionako gotzaina urte luzez egon zenak, funtsezko rola izan zuen,
\neuskararen transmisioa sustatuz. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Hizkuntzaren erabilera masiboa
\negintza soziolinguistiko oso garrantzitsua da. 1851an, ipar Euskal Herriko
\n158.000 biztanleetatik, % 75 euskaraz mintzo zen. Ehunekoa hagitzez altuagoa
\nzen barnealdean, euskalkien presentzia handiarekin, lehenik Louis-Lucien
\nBonapartek jaso eta ondoren Bourciez eta Sacaze bildumek zehaztu zutenez,
\nlaikoek, hezkuntza publikoko irakasleen laguntzaz, egindako lanei esker. Izuran
\negindako bisita batean, Akademiako ikuskatzaileak zehaztu zuen Jauregi
\n(hurrengo belaunaldiko rugbylari ospetsuen familia berekoa) irakaslearen
\nemaztea euskaraz bakarrik mintzo zela, eta andrearen tonuagatik ondorioztatu
\nzuen senarrari errieta ematen ari zitzaiola. Funtzionario gehienek, esaterako,
\nUren eta Oihanen Departamentukoek, oso denbora laburrean ikasten zuten
\neuskaraz, murgiltze-metodoari esker. \u00abEuskaraz hitz egin, sentitu eta
\npentsatzen dute\u00bb, jaso zuen txosten batean, gogo txar ami\u00f1i batez, Orthezeko
\nFelix Pecaut lehen hezkuntzako ikuskatzaileak, 1880an. Gogora dezagun garai
\nhartan ez zegoela ez irratirik, ez eta bestelako bitartekorik ere, frantsesa
\nsartzeko herri euskaldunetan. Hizkuntza menperatzailea artean ez zen guztiz
\nzabaldua. Kostan, ordea, frantsesa zen nagusi. Biarritzen, adibidez, meza
\neuskaraz ematen zen, baina ez zen fededun anitz biltzen hartara. Beste alde
\nbatetik, kostan demografia azkar handitzen ari zen, eta Nafarroa Beherean eta
\nZuberoan, berriz, gainbeheran zen. Horrek ez zion, noski, mesede handirik
\negiten euskarari, bi eremu argiro bereiziak sortzen hasi baitziren, bai ikuspuntu
\ndemografikotik, bai ekonomikotik, bai hizkuntza aldetik ere. Gune
\nindustrialetan, Maulen, esaterako, edo Bokalen (immigratzaile ez euskaldunez
\nhandituak) euskara gainbehera azkarrean zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Euskaltzale batzuek, besteak
\nbeste, Pierre Lhandek, euskararen hizkuntza-sistema, inguruko hizkuntzetatik
\nhagitz desberdina, oztopo gisa ikusi zuten, \u00absorlekuaren inguruko mendiak baino
\nare gaindiezinagoa\u00bb. Bedecarraxek jaso zituen Uhartehiriko apaizaren hitzak:
\n\u00abGure eskuara, mantendua eta praktikatua, antidoto ahaltsua eta efikaza da
\nJainkorik gabeko eskolaren perbertsioaren aurka\u00bb. Ulergarria da euskara
\nosasun-hesi gisa ikustea. Gogoratu behar dugu Euskal Herrian hezkuntza ematen
\nzuten irakasleak departamentuan berean sortuak izaten zirela, bearnesak edo
\neuskaldunak, eta euskaraz edo okzitaniera-gaskoiez mintzo izaten zirela,
\neskolatik kanpo. Saiakerarik ere izan zen, esaterako Iren\u00e9e Carre pedagogoak
\neta Michel Breal hizkuntzalariak egindakoak, euskara baliatzeko
\nhezkuntza-metodoetan, baina ez zuten arrakasta handirik izan. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Eskolatik aparte, haren
\nfuntzioa hizkuntza frantsesa zabaltzea baitzen, euskara kaltetu zuten bestelako
\nhainbat faktore ere izan ziren; adibidez, emigrazioa, euskaldun anitzek alde
\negin baitzuten, batez ere Amerikara. 1909an, Aldudeko erretoreak jakinarazi
\nzuen herriko 500etik goiti herritar Amerikan bizi zirela. Haietatik oso gutxi
\nitzultzen ziren. Kostaldera ere emigrazio handia zen, eta euskaldun asko
\neuskara bazter uzten hasten ziren. Bedacarraxen arabera, mundu komunitarioan
\narrakala irekitzen hasi zen, komunitateko kideek bestelako bizimoduak bazirela
\ndeskubritu ahala. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Frantziako landa-eremuko
\nerlijio-jardunbideei buruzko mapa egin zuten Fernand Boulardek eta Gabrielle
\nBrasek 1950 inguruan, eta hark hiru eremu aurkezten ditu: herrialde kristauak,
\nkristau-tradiziorik gabeko herrialdeak, eta misio-herrialdeak. Herrialde kristautzat
\njotzen da herritar helduen % 45etik goiti igandeko mezaren entzule duena.
\nBaionako elizbarrutian, batez ere euskal eremuan, ehuneko hori nabarmen
\ngainditzen zen 1909an. Erlijio-jardunbide orokorra zela esan liteke,
\nez-praktikatzaileak bakan batzuk besterik ez baitziren. Combesen ministerioa
\ngoitik behera erortzea ekarri zuen espedienteen auziak agerian utzi zuenaren
\narabera, Estatuak funtzionarioen portaeraren gainean egiten zuen zaintzak
\nerlijioa modu publikoan praktikatzea galarazten ahal zien haiei. Praktikatzaile
\nez zirenak alogeno edo arrotz gisa ikusten ziren: funtzionarioak, eskekoak,
\nbearnesak, \u00abespainol baldarrak\u00bb. Bokale ere nabarmentzen zen, erlijio-praktika
\naskoz ere txikiagoagatik, eta oraindik ere herritarren gogoan da metalgintza
\nenpresako langileak \u00abgorriak\u00bb zirelako leloa. Gainerako erlijioei dagokienez,
\nkontuan izan behar da komunitate judu handia zegoela Saint-Esprit auzoan, eta
\nprotestanteak ez zirela anitz. Apaiz euskaldunek herritarren gainean gauzatzen
\nzuten aginpidea pisu handikoa zen: ezin konparatu da inguruko eskualdeekin,
\nesate baterako Landekin. 1900, 1909 eta 1929an kleroan sartu ziren gazteen
\nkopuruak behera egin zuen, baina, hala eta guztiz ere, Frantziako batez
\nbestekoa halako bi zen. Apaiz sekularren ehunekoa, 10.000 biztanleko, Frantzia
\nosoan % 13,5ekoa bazen 1904an, Euskal Herrian % 18,7koa zen; 1929an, berriz,
\nFrantzia osoan % 10,5ekoa zen, eta Euskal Herrian % 17,5ekoa. Frantzian
\ngainbehera handi samarra izan bazen ere, Euskal Herrian ia hutsaren hurrengoa
\nizan zen. 1923an, Euskal Herriko eta Bearnoko elizbarrutiko apaizen % 60,6
\neuskal jatorrikoa zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Itzainaren analisitik abiatuta,
\nintegrismoaren pisua agertzen da, Gerard Cholvyk eman zion adieran:
\n\u00aberlijioaren pribatizazioaren aurkako erreakzioa, kristautasuna bizitzaren arlo
\nguztietan berrestea sustatzen duena\u00bb. Cholvyk ez du zalantzarik baieztatzen
\nduenean modernitatearen erlijio baten aurka dagoela\u2026 zientziaren bidez
\nlortutako Aurrerapenean oinarritzen bada. Fundamentalismoak ez zituen bereizi
\nnahi eremu publikoa eta erlijioa. Begitan hartuak zituen pentsalari katoliko
\nmodernistak, zientzia profanoen ikerketa-metodoak aplikatu nahi baitzituzten
\nerlijio-zientzietan, esaterako teologian edo exegesian. 1907an, Pascendi
\nDominici Gregis <\/i>entziklikak modernismo hura gaitzetsi zuen. Bestalde,
\nRalliement des Catholiques de France izeneko mugimenduari dagokionez, Dreyfus
\nauziak kalte egin zion, zeharka bazen ere. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Eliza eta Estatua Banantzeari
\nburuzko Legea onetsi zenean, Fran\u00e7ois-Xavier Gieure apezpikuak, izendatuta izan
\nzenetik, egoera ulertzeko argitasun handia erakutsi zuen, eta antolatzeko
\ngaitasun handia ere bai, erreakzionatzeko eta epe luzera begira ekiteko. Oroz
\ngain, elizbarrutien independentzia materiala bermatu nahi zuen, eta eskola
\nkristauak kontserbatu. Elizak elizbarrutian izanen zuen etorkizuna Aita
\nSantuarekiko erabateko obedientziaren menpe zegoen. Le Sillon <\/i>izeneko
\nmugimenduak defendatzen zituen jardunbide demokratikoagoen eskaerak ez ziren
\nkomenigarriak, Gieureren irudiko, eta sillonistak <\/i>arrastoan sartzea
\nlortu zuen. Bisita pastoralek aukera eman zioten bertatik bertara ikusteko
\ninbentarioek eragindako gatazkak, eta orobat, gobernuak agindutako
\nkanporaketak, lehen aipatu ditugunak. Batez ere, euskarak bere diozesiko apaiz
\nanitzentzat zuen rola noraino zen funtsezkoa ohartu zen. Gogoratu behar dugu ez
\nzela Euskal Herrian jaioa, eta euskalduna ere ez zela. Maiz joaten omen zen
\nhegoaldeko Euskal Herrira, atzerrira alde egindako kongregazioetako kideak
\nbisitatzera, eta era horretan deskubritu zuen euskararen eta euskal
\nidentitatearen auziaren garrantzia, zentzurik zabalenean. 1909an ikerketa handi
\nbat abiarazi zuen, ondorioz 36 liburukiz osatutako dokumentu bat eman zuena.
\nBedecarraxen lanari esker ezagutu ahal izan da haren aberastasun guztia.
\nApezpikuak jakin nahi izan zuen euskarak jardunbide erlijiosoan betetzen zuen
\nlekua, baina eguneroko bizitza publikora ere zabaldu zuen ikerketa. Erantzunen
\nartean, arreta bereziz hartu behar da Jean Hiriart-Urrutik emandakoa. Eskualduna
\n<\/i>egunkariko polemista aparta zen, eta \u00abelite etnikoko\u00bb kidetzat jotzen
\nahalko genuke, Jacobek adierazpideari ematen dion zentzuan. Deigarria da
\nHiriart-Urrutik ez egoztea euskararen gainbehera gobernuaren etsaigoari
\nbakarrik, edo euskara eskola publikoetan debekatzeari. Bi printzipio ezarri
\nzituen: alde batetik, haren planteamendua ez da batere separatista:
\n\u00abeuskaldunak frantses onak gara, Frantziako beste edonor bezala\u00bb. Ikusi dugunez,
\neta Xabier Itzainak behin eta berriro esaten duenez, borroka gogorrak
\nizanagatik ere, apaiz euskaldunek ez zuten auzitan jartzen ez erregimen
\npolitikoa, ez eta nazio frantsesarekiko atxikimendua ere. Beste printzipioa,
\nberriz, zera zen, alegia, euskaldunek identitate frantsesari ekarpenik egin
\nbehar bazioten, euskararen etorkizuna bermatu behar zela ezinbestez. Hizkuntza
\ngaltzea umiliazioa izanen litzateke euskaldunentzat. Bi printzipio horietatik
\nabiatuta, euskara, katolizismoa eta euskal kultura lotu zituen Hiriart-Urrutik,
\nbai eta ondoren beste anitzek aldarrikatu ere. Euskararen ondare-balioa
\nazpimarratzen zuen Hiriart-Urrutik, eta beraz, interes zientifiko handiko gaia
\nzela. Jarrera abila oso, nozioa nekez erasan baitzitekeen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Hiriart-Urrutyk euskararen
\netsaien zerrenda ematea, erregimena barne, ez da harritzekoa; harrigarriagoa
\nda, ordea, haren ahotik entzutea hezkuntza katolikoak ez zuela behar adina
\ndefendatzen euskara. Salbazioa euskaldunen eskutik bakarrik etorriko zen, familien
\ntradizioa bermatuz, euskal apaizen laguntzarekin. Ikuspegi global eta
\nsoziolinguistikoa zuen Hiriart-Urrutyk euskararen auziari buruz. Beste alde
\nbatetik, Euskal Herriko apaizen prestakuntza hobetzea eskatu zuenean, barne
\nzela euskara irakastea apaizgaitegian, haren hitzak ez ziren alferrik galdu. <\/span>XX<\/span>. mendearen
\nhasieran Elizak ahalegin berezia eta iraunkorra egin zuen euskararen alde.
\nAhalegin hori, noski, interesatua zen, baina Gieurek bazekien, jakin,
\ngarrantzitsua zela apaiz masa kritiko bat izatea; haietako batzuk euskara sakon
\nikasten aritzen ahalko ziren. Gutuna baino lehen, euskararako apaiz
\n\u00abliberatuak\u00bb izatea sustatu zuen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1914ko gerrak, ordea, guztia
\nzapuztu zuen. Aita Santuak bere burua distantziakide mantendu nahi zuen gerran
\nziren alderdi guztiekiko, baina Baionako diozesiko Eliza katolikoak gerran ari
\nzen Aberriaren alde egin zuen, \u00abUnion Sacr\u00e9e\u00bb (batasun sakratua) izenaz ezaguna
\nden prozesuan. Beraz, Elizak Gobernuaren esanetara egon behar zuen, nahitaez,
\ngorroto bazuen ere. Trukean, Gobernua malguago agertu zen kultu eta
\nkongregazioekiko. Ezin dira neurri berarekin neurtu Lehen Mundu Gerraren
\nondorio bereziak, batez ere Euskal Herriko alderdi ideologikoari eta bertako
\nbiztanleen mentalitatearen eboluzioari dagokienez. Elizaren argitalpen guztiek
\neta sermoi guztiek patriotismo frantsesa azpimarratzen zuten mugarik gabe. Are
\ngehiago, politikari espainiarrak germanofiloak zirela susmatzera ere iritsi zen
\nEliza, eta bere gaitzespena apaiz karlisten taldera hedatu zuen. Ezin da esan
\nposizio horiek mesedegarriak izan zirenik hurbilpena sustatzeko Eskualduna <\/i>aldizkariaren
\ninguruan bildutako euskal idazle eta kazetari ugarien eta Bidasoz bestaldean
\nordurako bere eragina erakusten ari zen mugimendu abertzalearen artean. Hala
\nere, Gieure gotzainak Eusko Ikaskuntzen Lehen Kongresuan parte hartu zuen,
\nO\u00f1atin, 1918an. Horren ondoren sortu zen, gerra garai betean, Eusko Ikaskuntza
\nerakundea. Bidea zabaldu zien Hiriart-Urrutiren ondorengo euskal idazle bikain
\nanitzi: Adema Zaldubi, Moulier Oxoby, Jean Saint-Pierre\u2026 Gerra amaituta,
\nBatasun Sakratuak ekarritako errekontziliazioaren ondoren, berehala sortu zen
\ngatazka, 1924an, Cartel des Gauches <\/i>izeneko ezkerreko koalizioa
\nhauteskundeetan irabazle atera ondoren. Gotzain frantsesek Federazio Nazional
\nKatolikoaren (FNC) sorrera sustatu zuten, eta gerra aitzineko garaiko
\nintegrismoarekin bat egiten zuten manifestazio ugari antolatu ziren, erlijioa gauza
\npribatu huts gisa hartzearen aurkako errefusa agertuz. Baina Gieure kontzientea
\nzen auzi hura, benetan, ez zegoela irabazita, gerrak areagotutako aldaketa
\nbatzuek oso zaila egiten zutelako gerra aitzineko posizio ideologikoei eustea.
\nHorregatik, hain zuzen ere, idatzi zituen bi gutun pastoral, landa-eremutik
\nhirirako exodoari buruz eta jaiotza-kopuruei buruz. Gerra aitzineko urteetako
\nohitura-zabartzea, festak, aisialdiko jarduerak, janzkera edo gazteen
\nportaerak\u2026 ezinezkoa zen atzera itzultzea. Egoera horren aitzinean, Gieurek
\nondorioztatu zuen euskarari eusteko neurri argiak eta iraunkorrak hartu behar
\nzirela, eta korronte \u00aberregionalista\u00bb bat sustatu zuen. Antzeko korronte bat
\nabiatu zen Bretainian 1894an apaizgai batzuek sortu zutenean Bretoieraren
\nAkademia, Kenvreuriez ar Brezoneg, <\/i>eta 1898an Bretainiako Batasun
\nErregionalista, alderdikideen % 17 apaizak zirela. Gieure eta Baionako
\nelizbarrutia, beranduago bazen ere, lotura bat ezarri zuten landa-eremutik alde
\negitearen \u2014\u00ablurraren abandonua\u00bb deitu zuten\u2014 eta erlijioaren ahultzearen
\nartean. Artikulu ugari idatzi ziren ohartaraziz behar-beharrezkoa zela,
\ngutxienik, bilakaera demografikoaren ondorioei galga ematea. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Saint-Pierre
\ngotzainak Anatole Monzie ministroaren aurka ekin zion, 1925ean tokiko
\nhizkuntzak eskolan irakastea galarazi zuenean. Gieurek bere inguruan bildu
\nzituen elizako pentsalari eta polemista talde bat, haien ikuspuntuak kemen
\nhandiz defendatu zituztenak. Euskal Herriko gazteen prestakuntzaren eginkizuna
\nindartu zuen, etengabeko ahalegina eginez Ustaritzeko apaizgaitegia sustatzeko
\neta hezkuntza katolikoa garatzeko. Larresoroko apaizgaitegia, 1733an sortu
\nzena, 1906an itxiarazi zuten, eta hango irakasleak kanpora egotzi zituzten.
\nAldi batez Bellocen ezarri ondoren, apaizgaitegia Ustaritzera itzuli zen, et
\nharen eginkizuna oso garrantzitsua izan zen etorkizuneko apaiz gazteen eta, oro
\nhar, euskal gazteen prestakuntzan. Apaizgaitegiak euskal kulturaren eragile
\nugari eman zituen, eta lana ere eman zien, haietan ezagunena Pierre Lafitte.
\n1936ko eta 1939ko gerren aurreko urteetan, Lafitte beti egon zen mugaz
\niparraldeko euskal mugimendu abertzalearen hasierako agerpenetatik hurbil,
\nEugene Goienetxerekin batera. Baina haren eragina ez zen Aitzina <\/i>taldera
\nmugatu. Bistan denez, Euskal Herrian baziren intelektualak, Elizaren inguruan
\nez zirenak. Esaterako, intelektual talde handi batek Euskal Museoa abiarazi
\nzuen zenbait urte lehenago, eta Bulletin du Mus\u00e9e Basque <\/i>izenekoa ere
\nbai, eta jarraitu zuten argitaratzen Bulletin de la Soci\u00e9t\u00e9 des Sciences,
\nLettres et Arts de Bayonne <\/i>aldizkaria. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Horiez gain, hezkuntza-sistema
\npublikoko ikerlari anitz ere baziren. Haien artean baziren elizaren aurkako
\nhainbat, baina beste batzuek, berriz, Louis Colas egile emankorrak, esaterako,
\nharreman amultsua zuten apaizekin. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Gieurek garrantzi handia eman
\nzion komunikazioari. Ulertzen zuen norainoko garrantzia zuen Elizaren
\nikuspuntuak askotariko bitartekoak erabiliz hedatzeak eta transmititzeak. Haren
\naurretik ere, Eskualduna <\/i>aldizkaria funtsezkoa izan zen publiko
\neuskaldunari informazioa helarazteko. 1887an sortu zuen Louis Etxeberrik,
\nerrepublikazaleen Le R\u00e9veil Basque <\/i>aldizkariari aurre egiteko asmoz.
\n1891n bultzada berria hartu zuen, Jean Hiriart-Urrutik egindako
\nberrantolatzeari esker. Erredakzioko gehienak apaizak ziren, eta haren
\nheriotzaren ondoren ere zuzendariak apaizak izan ziren: Gratien Adema, Jean
\nSaint-Pierre eta Sauveur Arotzarena. Aldizkaria, beraz, Elizaren kontrolpean
\nzegoen, eta astean 7.000 ale argitaratzen zituen 1908an; kopuru handia, balizko
\nirakurleen kopurua kontuan hartzen badugu. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Gure Herria <\/span><\/i>aldizkariaren lehen alea 1921ean atera zen, eta edukiz
\nbestelakoa zen, Elizaren eraginpean argitaratzen ziren produktuen sailean
\nsartzen bazen ere. Idazle eta intelektual katoliko gehienak bildu zituen (lehen
\naipatutakoez gain, Jean Barbier, Jean Elizalde Zerbitzari eta Pierre Lhande ere
\naritu ziren), baina pentsalari laikorik ere bazen, adibidez Henri Gavel
\nhispanista, euskararen gramatika bat egin zuena. Beste alde batetik, aztertzen
\nari garen garaian sortutako kultur elkarteetatik gutxi ziren Elizaren eraginik
\nezagutzen ez zutenak. Adibidez, Euskaltzaleen Biltzarra <\/i>1901ean sortu
\nzen, eta 1933an 53 apaiz zituen bazkide. Euskaltzaindia 1918an sortu zenean,
\nElizaren zuzeneko kontrolpean ez bazegoen ere \u2014arestian aipatu den O\u00f1atiko
\nKongresuaren ondoren sortu zen, Eusko Ikaskuntzaren bultzadaz\u2014, lehenengo
\nhamabi akademiakideetatik zazpi apaizak ziren, tartean zirela Martin
\nLanderretxe baxenafarra eta Pierre Lhande zuberotarra. Honek Lafitterekin
\nbatera argitaratutako hiztegia, ehun urte igaro ondoren ere, funtsezkoa da.
\nGieurek bultzatu nahi zuen hizkuntza-tresneriaren osagaietako bat zen. Elizaren
\neragin nabarmena zuten jarduera horiek guztiak aztertuta, pentsatzen ahal dugu,
\nBedecarraxek bezala, ez zela kasualitatez, bereziki Gieureren bultzadagatik,
\nEliza katolikoak kulturaren eta euskararen alde egin zuen ahalegina gogoeta
\nburutsu baten emaitza, efikazia kementsu batez burutua. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Beraz, Bedacarraxen ikuspuntua
\negokitzat jotzen ahal dugu, baieztatzen duenean euskal kleroa \u00abkolektibo
\nintelektual gramscianoa\u00bb zela, formula hori nahiago baitzuen, James E. Jacoben
\n\u00abelite etnikoa\u00bb adierazpidearen aldean. Gramsciren arabera, geruza sozial
\nberezi batek, intelektualez osatua, rol garrantzitsua betetzen du gizarteen
\nhistorian, haren ardura baita artikulatzea superestruktura eta infraestruktura,
\nzentzu marxistan. Superestrukturak irudikatzen du gizarte zibilaren eta gizarte
\npolitikoaren arteko konbinaketa. Infraestruktura da produkzio modua. Biek
\nosatzen dute \u00abbloke historiko\u00bb bat. <\/span>Bloke historiko batetik beste batera
\nigarotzeko, ezinbestekoa zen bloke historiko berriarekin bat egin zuten
\nintelektual organikoen ekarpena. Bedecarraxek onartzen du Gramsciren
\npentsamenduaren laburpen soil bat egiten duela, konplexua baita gaia, baina pentsatzekoa
\nda klero euskalduna, aztergai dugun 1900 eta 1936 bitarteko garaian, bere
\nprestakuntzagatik eta hezkuntza landuagatik, talde homogeneo bat osatzen zuela,
\njaun laikoengandik hurbil zegoena, maiz ikastetxe bereko ikaskideak izan
\nbaitziren. Klero horrek eginkizun argia bete zuen kontzientzien zuzendaritzan,
\nbai bizitza publikoan, bai pribatuan ere. Gainera, eguneroko bizitzan
\nfrantsesaz bestelako hizkuntza bat erabili zuen, eta horrek lagundu zuen
\neuskarak prestigioa guztiz galdu ez zezan. Aztertu beharko litzateke ea
\nerreakzio horrek antzekotasunik ba ote duen hego Euskal Herriko karlismoak izan
\nzuenarekin. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Hala ere, Elizak kontrolatzen zuen hezkuntza-sisteman, euskara hutsaren
\nhurrengo bilakatu zen. 1901eko eta 1904ko legeek 96 eskoletan eragin zuten, eta
\nhaien berrantolaketak arazo larriak planteatu zituen. 1909an Gieure gotzainak
\nBidasoz bestaldeko eskolen egoerarekin alderatu zuen iparraldeko eskolen
\negoera, hegoaldean hezkuntzaren gaineko ikuskaritza-eskubidea gordetzen
\nbaitzuten, gobernu espainiarraren aurrean. Irakasle katolikoen prestakuntza
\n1906an abiarazi zen, kontratazioa bezala. Lehen hezkuntzan neskato gehiago
\nzeuden mutiko baino. Klaseak frantsesez ematen ziren, eta irakasleetako anitz
\nlaikoak ziren, eta ez ziren tokian berean kontratatu edo Euskal Herrian
\nprestatu. Horrek guztiak kalte eragiten zion euskararen irakaskuntzari. Gieure
\nmonsinoreak erreakzionatu zuen, eta eskualdeko ikasketen ziklo bat sortu zuen
\napaiztegian, irakasle ugari prestatu ahal izateko. Baina neurri horrek emaitza
\neskasa izan zuen. Garroko gazteluan, Lekornen, Baionako hiriaren laguntzaz
\nsortutako nekazaritza institutuak berak ere arrakasta urria izan zuen.
\nSalbuespena Uztaritze izan zen, non Pierre Lafittek ikuspegi pedagogikoa ezarri
\nzuen, eta tresna pedagogikoak sortzeko gaitasun handia erakutsi zuen (hiztegia,
\nantologia). <\/span>Gieureren ahaleginaren
\narrakasta eskasa maisu katolikoa izateko ikasketen erakargarritasun faltari
\negozten dio Bedecarraxek. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Euskal identitatearen eta
\nidentitate katolikoaren gaineko azalpen honetan, hizkuntzak zuen lekua eta
\nElizaren ekintza ere aztertu ditugu, eta amaitzeko, Bedecarraxen lanean
\ninspiratutako sintesi bat proposatzen ahal dugu. 1905eko Banantze Legeak
\namaiera eman zion, printzipioz, Estatuak kultuen administrazioaren gainean
\neragiten zuen esku-hartzeari. Gieure gotzain borrokalari eta ez-euskaldunak
\nberehala ulertu zuen euskara funtsezko elementua zela, palanka edo talkarako
\ntresna gisa, modernismoaren aurka eta integrismoaren alde egiteko. Euskara
\nkomunikazio-kanal bizkorra zen Elizaren eta herritar euskaldunen artean. Tokiko
\nhierarkia katolikoa gotzainaren alde zegoen, bai bataila politikoetan, bai
\neuskararen sustapenean ere. Euskal kleroak rol induktiboa izaten ahal zuen
\nmodernismoaren aurkako eredu bat defendatzeko, gizarte-eredu tradizional baten
\nalde, hizkuntzan eta erlijioan oinarritua. Kleroaren ahaleginak euskara eremu
\npribatutik atera zuen, eta esku-hartze horrek euskara babestu zuen higadura
\nazkar batetik (Euskal Herriaren inguruko lurraldeetara begiratzen badugu,
\ngaskoi-okzitaniera, adibidez, hagitzez ere azkarrago ahuldu zen). Eginahal
\nhorrekin batera, kultur ekoizpen handia etorri zen, predikuetan, prentsan,
\nliburuetan eta musikan, gazte ugariri aukera emanez hizkuntza eta kulturaren
\ngutxieneko transmisio bat jasotzeko. Irakaskuntzaren baldintza kaskarrek,
\nordea, eskola-sistema ahuldu zuten, hezkuntza publikoak, zalantzarik gabe,
\nkalitate hobea eta gizartean goiti egiteko esperantza gehiago eskaintzen zituen
\nune batean. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Esan dugun moduan, garai
\nhartako jarduera politikoa gertakari eta tentsioz betea izan zen, eta horrek
\npentsarazten ahal du ekonomia nolabait trabatuta egon zela. Baina
\nhistorialariek eta geografoek, adibidez Theodore Lefebvrek 1933an, eta ondoren,
\nMartine Bacquek, erakutsi dute 1870-1914 aldian Euskal Herriko geldialdia ez
\nzela izan beste leku batzuetakoa baino larriagoa. Askotan aurkeztu da Euskal
\nHerri kontinentala atzerapenaren eta aldaketaren errefusaren eredua bailitzan,
\nbere arkaismo ekonomikoan eta kultura-isolamenduan hertsia, bere
\nhizkuntza-isolamenduan bezala. Eredu horretan, euskal nekazariak mentalitate
\nhertsiko lurjabe txikiaren arketipoa dirudi, hazkundearen blokeoaren ardura
\nduena, eta fosil biziaren estatus arbuiagarria duena. Gogora etortzen zaigu
\nJacques Alli\u00e8resek onberatasunez egiten zuen egiten zuen konparazioa, batzuetan
\neuskara \u00abzelakanto\u00bb bat zela esaten baitzuen, antzinatasunagatik; baina, kasu
\nhonetan, antzinatasuna aurkezten da hizkuntza hori erabiltzen duen edo lurralde
\nhorretan bizi den komunitate osoa kaltetzen duen desabantaila gisa. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Historialariak ez dira sobera
\nsartu arlo horretan (Goienetxe, 1992; Bidart, 2001) eta haien ikerketak
\nzentratu dituzte alteritatean, tradizioetan, antropologian eta arkeologian.
\nBerezitasuna azpimarratu izan dute, euskal gizarte idealizatu bat aurkezteari
\nmuzin egin gabe, Julio Caro Baroja dela horren salbuespen aipagarria. Horri
\nerantsi behar zaio <\/span>XIX<\/span>. mendeko Eliza antierrepublikanoaren eszenatoki
\nkatastrofikoa, eta Frantziako Iraultza gaizto baten inguruan egiten zuen
\nirakurketa, lehen aipatu dugun moduan. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Baina nekazari eta abeltzainen
\nkomunitateak eboluzionatuta zeuden. Baserria ondare zatiezina eta besterenezina
\nagertzen bada ere, etxea eta lana batzen dituen unitate gisa, eta etxea <\/span>XX<\/span>. mendera arte
\niraun zuen instituzio gisa, egiaz, guztia eboluzionatuta zegoen. Nekazarien
\nkomunitateak jarraitu zuen kudeatzen, neurri txikiagoan bada ere, jabego
\nkolektibo zabalak, departamentuaren heren bat zirenak. Komunitate arteko
\ngatazkak izan ziren. Behartsuak eta herentziarik gabeko seme-alabak behin eta
\nberriro agertzen zen arazoa zen, eta apartzeria oso hedatuta zegoen, nekazariak
\nez zirelako beti lurjabeak. Gainera, aurrerapen teknikoei esker bizimodu
\nberriak agertu ziren, 1850etik 1939ko gerra aurreko garaira arte. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Aldaketarik gabe iraun zuten
\nalderdietatik, azpimarragarria da landa-ustiategi txikien iraunkortasuna,
\npronostiko guztiei aurre eginez tinko eutsi ziotelako aldi horretan guztian.
\nBatzuetan \u00abgizarte-kontserbazioaren eragile\u00bb gisa hartzen dira, \u00abnahasmen kolektibistaren\u00bb
\naurrez aurre (Auguste Souchon). Blochek azpimarratu zuen ustiategi txikiek
\nnekazarien botoan izan zuen eragina. Ustiategia baino gehiago, jabegoa zen rol
\ngarrantzitsua jokatzen zuena. Baina euskal nekazaria ez zen beti lurjabea;
\nbatzuetan maizterra, nekazaria, ekoizlea eta kontsumitzailea ere izaten zen.
\nAskotan uste izaten zen ustiategi txikiek arrazionaltasunari egindako desafioa
\nirudikatzen zutela, edo errutinaren ondorioz sortutako fenomenoa, eta ez
\nzekitela bidea zabalik uzten ustiategi handi kapitalista edo
\nkolektibizatuarentzat; baina esan behar da maiz ekoizle txiki horiek izaten
\nzirela, hain zuzen ere, aurrerapen tekniko handiak abiarazten lehenak, eta
\nemaitza kualitatibo hobeak lortzen zituztela. Horren arrazoia da Euskal Herriko
\nustiategi txikia ez zela unitate ekonomiko arrunta soilik, haren helburua
\nbaitzen familiaren behar guztiak asetzea. Jarduera-aniztasuna gauza ohikoa zen.
\nEsate baterako, Martin Bacquek esaten du bereizketa-falta bikoitza zela: ez
\nziren bereizten familia eta enpresa, eta nekazari-lana eta bestelako lana ere
\nez. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Landetxe horien historia,
\nberaz, sarbide egokia izan daiteke <\/span>XIX<\/span>. mendeko landa-eremuko gizarteen gaineko irakurketa
\nberri bat egiteko. Theodore Lefebvreren sintesi zabalaren edo Laborderen
\nlanaren aldean, Bacquek mikroanalisia nahiago izan zuen, bizitza ekonomikorako,
\ndemografikorako eta politikorako Xabier Itzainak, Paul Etxemendik, Jean-Claude
\nLarrondek eta argitaratu gabeko beste hainbeste unibertsitate-lanek egindako
\nhautu bera lehenetsiz. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Ustiategi txikia eta handiagoak
\nbereizteko muga ezartzea gauza zaila da eta, oro har, 5 eta 10 hektarea
\nbitartean kokatzen da. 1892an gutxi goiti-beheiti 19.000 ustiategi zeuden ipar
\nEuskal Herrian. Eskualdea zatikatuta zegoen, haranetan eta itxuraz zein bere
\nbaitara bildutako barrutietan. Martin Bacquek dio hamar urtez behin egiten
\nziren nekazaritza-inkestak batzuetan etsigarriak direla, akatsak ugari izaten
\ndirelako; hala ere, haietatik ondorioztatu daiteke Baionako eta Mauleko
\nbarrutietan, 1852 eta 1892 bitartean, ustiategien kopurua handitu egin zela,
\neta errentamenduko nekazaritzaren hazkundeak konpentsatu zuela apartzeriaren
\natzerakada motela. Jornalarien kopurua izugarri murriztu zen. Ustiategien batez
\nbesteko tamaina 5 hektareakoa zen, 3 behi eta 12 ardi zituztela batez beste
\nbakoitzean, eta lan-eskua ez zen izaten familiarena bakarrik. Informazio gutxi
\ndugu produkzioaren bolumenari buruz. Batez bestekoak aipatzen dira, baina
\nustiategi oso txikien kopurua murrizten ari zen, eta 5 hektarea inguruko ustiategiak,
\nberriro ugaritzen ari ziren. Ustiategien % 90ek iraun egiten zuten belaunaldi
\nbatetik bestera. 5 hektareako ustiategien % 80k bi belaunaldiz irauten zuten,
\nedo are handitu ere egiten ziren. 5 hektareako tamaina izan daiteke, beraz,
\nbideragarritasunaren atalasea, eta horixe izan zen atalase ugariena, 1940ra
\narte. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

M. Bacquek aurkeztu zuen Azkain
\nherriari buruzko monografiko bat, eta hainbat gauza argitzen ditu. <\/span>1754an Haranederrea
\nizeneko baserria jabegoan hartzeko erritu bat aurkitzen dugu. Jabe berria
\nemakume bat da, marinel baten alarguna, eta lurzati bakoitzeko zokorrez eta
\nbelarraz jabetzen da, barne direla \u00abpadouans\u00bb <\/i>edo itxitura gabeko
\nbazkalekuak, larrainak <\/i>(zuhaitzez landatutako partzelak) eta iratzeak
\n(garrantzitsuak oheak prestatzeko), eta tximiniako laratza <\/i>ukitzen du,
\nlapikoak esekitzekoa, eta itxitura guztiak ere bai. Jabego hori garrantzitsua
\nda 2021ean oraindik ere, eta Haranederrea izenari eusten dio. 1832an bazen
\nlehen ustiategi bat, 18 hektareakoa, zuzeneko landetxe batekin eta lau
\nmaizter-landetxerekin. 1865 eta 1892 bitartean, haren jabeek 20 hektarea oihan
\neta bazkaleku erosi zituzten; horrenbestez, 40 hektareara iritsi zen, 1.740
\nzuhaitz landatuta, eta bere landare-produkzioarekin, 1940ra arte, baina etekin
\ngutxirekin auzo-jabegoetan. Belaunaldi bakoitzean, premu eta oinordeko bakar
\nbatek hartzen zituen beregain ustiategia eta maizter-landetxeak. Landetxe
\nnagusiak bere garrantzia handitu zuen maizter-landetxeen aldean. Aldaketak,
\ntxikiak baziren ere, nabarmenak ziren: besteak beste, gaztainadiak garbitu
\nzituzten gaitzaren ondoren, eta udalari 1865an basobera zati bat erosi zioten.
\nSagastiak kendu zituzten, sagardoa lehen Ternuako marinelei saltzen
\nzitzaielako, baina haien kopurua izugarri gutxitu zelako. <\/span>Laborantza ustiategiaren erdigunean bildu zen, eta
\nazalera pixka bat murriztu zuen; belardiak, berriz, azienda handitu ahala
\nzabaldu ziren. 1942an, Haranederrea ustiategi nagusia bihurtu zen, ardi eta
\nbehi hazkuntzagatik, aldi berean eusten ziola apartzeria-jarduerari. Jabegoa
\nhandia zen, eta Haranederreko jabeak, gainera, herriko handiki ospetsuak izan
\nziren, eta haietako asko elizjende prestuak izatera iritsi ziren, hainbat
\nbelaunaldiz. Grazi deiturako bat, Haranederreko etxekoa, alkatea izan zen
\n1877an, eta haren hainbat ondorengok ere kargu hori bete zuten, 1963ra arte;
\nbeste batzuk gotzain misiolariak izan ziren. Landetxe horren jabeak
\nbitartekari-eginkizunetan aritu ziren landa-auzietan, beren ideia
\nultrakatolikoetatik, betiere. Aztertzen ari garen aldian egin zuen ibilbidean
\nez dira falta aldaketa garrantzitsuak. Etxe horrek jakin zuen konbinatzen
\nlurrak biltzea, mendearen amaierako gizarteak eta ekonomiak izan zuten
\nberrikuntza-une egokian, politikan eta gizartean goiti egitearekin. Azkaingo
\nMilorbaita baserriaren kasua guztiz desberdina da. Ustiategiak 30 area besterik
\nez zuen, oso azalera urria 1851ean. Aita marinela zen, ama marinelen lanetik
\nbizi zen, eta seme-alabek hirugarren sektorera jo zuten. Nekazaritza-helburua
\ngaldu zen eta baserria Villa Rosita bihurtu zen, Donibane Lohizuneren aldiriko
\nbeste Azkain bat iragarriz. Beste kasu bat da Urrutxagakoborda baserria. Martin
\nChardiet zen jabea, marinela, itsasoan hilko zena. 1864an Nafarroatik alde
\negindako Luberriaga familia karlistak erosi zuen, hasiera batean maizter egon
\nondoren. Baserria erosteko familiaren laguntza izan zuten, eta beharbada,
\nmugako \u00abgaueko lanak\u00bb ere laguntza handi samarra eman izanen zuen, familiarrek
\nahoz kontatzen dutenaren arabera, halakoen erregistrorik, noski, ez baita
\ngorde. Ustiategia 12 hektarea izatera ere iritsi zen, eta aldameneko baserria
\nere, Apitouchenborda, erosi zuen aurrerago, eta ondoren Achaflabaita landetxea
\nere bai; baina Urritxagakoborda ustiategia bigarren planoan geratu zen, familia
\nhirigunera hurbildu eta laborantzaz besteko jardueretan hasi zenean.
\nMikromigrazioa zen, ez Estatu Batuetara aldegindako jende andana bezain
\nikusgarria, baina komunitatearen aldaketak agerian jartzen ditu. Biztanleen
\nmobilizazio horri gehitu behar zaio lurren mugimendua. M. Bacquek sen onez
\nikusten du aldaketa horietan gizarte-mailak zuen garrantzia. Bi aldi garrantzitsu
\nazpimarratzen ditu: 1870eko hamarkadan, ustiategi txikiak ongi mantendu ziren,
\nbaina mendearen bukaeran, ustiategien kontzentrazioa areagotu zen,
\nnekazaritzaren modernizazioarekin, unean-uneko gorabehera horiek berehalako
\neraginik ez bazuten ere denbora familiarrean. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1933an,
\nEuskal Herriko bizimoduen sintesi bat aurkeztu zuen Lefebvrek, berak Ekialdeko
\nPirinio Atlantikoak deitzen zuen eremua aztertuta. Haren irudiko, eboluzioa
\nareagotu zen <\/span>XIX<\/span>. mendearen erditik aitzina,
\nindustriak ekoizten zituelako uzta-makinak, garia jotzeko makinak, eta orobat
\nferrokarrilak, fabrikak, elektrizitatearen iritsiera, portuak, zama-ontziak,
\narraste-baporeak\u2026 <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Baziren, noski, atzerapen
\nnabarmenak ere. Adibidez, komunikazio-bideak ia batere aitzinatu gabe ziren.
\nBaiona eta Hendaia arteko trenbidea ez zen Donostiaraino luzatu 1855era arte,
\nbaina hasieran ez zen batere jarduerarik instalatu haren inguruan, harik eta
\nHendaia muga ondoko geltokiaren efektuari etekina ateratzen hasi zen arte.
\nGainerako lineak eskasak eta berantiarrak ziren. Baiona-Baigorri linea ez zen
\nfuntzionatzen hasi 1899ra arte. Baiona eta Hendaia lotzen zituen kostako
\ntranbiaren helburua turismoa zen batez ere. Donapaleu eta Garazi artean ez zen
\ndeus ere, eta Hazparnek, industria-gunea izaki, ez zuen trenbiderik. Linea
\ngehienak trenbide bakarrekoak ziren. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Industriari dagokionez, ikatzik
\nez zen, eta indar hidraulikoa mugatua zen. 1914an industria-instalazio gutxi
\nbatzuk besterik ez zen, haien artean garrantzitsuenak Bokalekoa eta beste
\nhainbat Baionan, Hazparnen, Saran, Donibane Lohizunen, Errobi ibarrean eta
\nMaulen. Basoak taninoa ematen zuen larru-zurrategietarako eta Hazparneko
\noinetako-industriarako, non ia guztia eskuz egiten zen 1880an, makineria ez
\nbaitzen mekanizatu 1905era arte. Zapatagintzak zuzeneko enplegua ematen zien
\n600 laguni, eta zeharka, halako hiru edo lau lagun gehiagori. Maulen,
\nespartinen industriak lanpostu anitz sortzen zituen. 1868 aldera hasi zen, eta
\nHego Amerikara esportatzen ziren oinetakoak. Jute-haria Dunkerketik ekartzen
\nzen, baina gainbehera hasi zen hari txirikordatua sartu zenean, orduan Oloroe
\nhasi baitzen lehiakorragoa izaten, 1896 aldera. <\/span>Josteko makinak 1888an agertu
\nzirenean, lan-eskua kontzentratzen hasi zen. <\/span>Maulen, sektore horretan 1.300 lagun ari ziren lanean, eta 1930eko
\nhamarkadan 2.000 izatera ere iritsi ziren. Emigrazioak rol garrantzitsua izan
\nzuen, langileen erdiak hegoaldeko nafarrak baitziren, sasoiko langileak,
\nhasieran batik bat. Maulen egindako produktuak Frantzian, Ingalaterran eta
\nturismo-guneetan saltzen ziren. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Lurzoruaren industrian hanitz
\nlangile ari ziren soilik gatzagetan, Baionan, Mugerren eta Beskoitzen.
\nHarriaren industria Bidaxuneko harrobietan biltzen zen, 150tik goiti langile
\nzituztela, gehi sasoiko langileak. Ez da zaila imajinatzea ur-gaineko garraioaren
\nzailtasuna eta moteltasuna; ala <\/i>izeneko ontzi haiek bi egun behar izaten
\nzituzten 32 m<\/span>3 <\/span>harri garraiatzeko 30 kilometroz Aturri ibaian
\nbeheiti, Baionaraino, mareak aprobetxatuz. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Metalgintzako industria astunak
\nipar Euskal Herriko langileen % 26 enplegatzen zituen. Antzinako burdinolak
\ngaldu egin ziren: Mendibekoa, 1871n; Larraine eta Baigorrikoak, 1875an. Bastida
\ninguruan iltze-lantegi zenbaitek jarduerari eutsi zioten. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Instalazio nagusia Bokalekoa
\nzen, eta garai hartan ozeano aldean sortutako metalgintza astunaren sistema oso
\norijinala zen. Bere garrantzi ekonomikoaz gain, alderdi ideologiko eta
\npolitikotik ere rol azpimarragarria izan zuen, han sortu baitzen langile-klase
\nantolatu bat, ordura arte ia batere existitzen ez zena. Lantegia Les Forges
\nde l\u2019Adour <\/i>zuen izena, 1882an sortu zen, eta bazituen 550 langile, bi labe
\ngarai eta bi Bessemer-bihurgailu. 1926an 1.700 langile ari ziren han.
\nLantegiaren inguruan produktu kimikoen instalazio bat eraiki zen, Saint-Gobain
\nenpresari lotua, fosfatoak inportatzen zituena. Instalazioa ozeaniarra zen,
\nkokapenagatik, hornikuntzagatik eta mineralagatik. Horniduraren zati bat
\nLandetatik heldutako egur-ikatza zen. Harrikatza ingelesa edo alemana izaten
\nzen. Aldi batez, minerala Lesakatik eta Beratik ekartzeko agindua eman zuten
\nnagusiek, edo Pasaian barna, Mutiloatik eta Zerainetik, baina trafiko hori
\n1914an eten zen. Instalazioa ozeaniarra zen irteerari zegokionez ere. Landetako
\negurrezko zutoinak, Galesera eta hango meatzeetara bidaltzeko, Bokaleko kaitik
\nateratzen ziren. Bokaleko sistema orijinala, konplexua eta, zalantzarik gabe,
\nhauskorra zen. 1965an utzi zion funtzionatzeari. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Itsas mundua arrantzari lotua
\nzen nagusiki, baina arrantzale anitzek lurrari atxikiak jarraitzen zuten. 1930
\naldean, Lefebvreren arabera, Baionako 477 arrantzaleetatik 320k beste jarduera
\nbat zuten, nekazaritzan nahiz zurgintzan. Ipar Euskal Herrian, Donibane
\nLohizunekoak ziren arrantzan modu esklusiboan ari ziren arrantzale bakanak
\n(Donostiakoak edo Ondarroakoak bezala, Bidasoz bestaldean). Alderdi teknikotik,
\nbaporearen iritsierak aldaketa handia ekarri zuen, eta iparraldeko arrantzaleak
\nhegoaldekoak imitatzen hasi ziren. 1894an, 14 bapore ziren Donostian, eta
\nDonibane Lohizuneko lehenengoa, berriz, 1900ean iritsi zen. Baporeak eta
\nbelaontziak elkarren lehian aitu ziren hurrengo urteetan ere, baina berehala
\nnagusitu zen baporeen tonajea. Bitxia bada ere, baporeari gehiago kosta
\nzitzaion aurrera egitea Baionan, beharbada, ontzi astunek Aturriko barra
\nzeharkatzeko zuten zailtasunagatik. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Baporeari esker,
\narraste-sareekin, arrantzak errendimendu handiagoa izaten hasi zen, betiere
\nsasoian-sasoiko arrantza motaren araberako erritmotik atera gabe; horrek,
\nordea, gainarrantzaren arazoa eragin zuen, eta horren ondorioz, Donibane
\nLohizune hegaluze gutxi harrapatzen hasi zen, 1920tik aitzina. Sardinaren
\narrantza artean ere handia zen 1910 inguruan. Azaroan egiten zen, arrabak
\nzituztenean. 1914an hozkailu-bagoiak agertu ziren, eta haien bidez saiatu ziren
\nsardinen gainprodukzioa konpontzen, arrainari irtenbidea emanez. Gainprodukzioa
\nxurgatu nahian, kontserba-industria sortu zen. Gatzetan jartzeko teknika
\naspaldi erabiltzen zen arrantzan, baina industria gisa, Donibane Lohizunen
\nsortu zen, 1914an. 1930eko hamarkadan, Donibane Lohizunek hiru arrantza-eremu
\nzituen. Arrantza-jardueraren modernizazioa oso motela izan zen: Donibane
\nLohizuneko badiak babes eskasa zuen, portua gaizki hornitua zen, eta garraioa
\nez zen efikaza. Prestakuntza-falta hori agerian geratu zen 1924an, Donibane
\nLohizuneko arrantzaleak, hegoaldekoak imitatuz, \u00abbolintxe\u00bb izeneko sare hagitz
\nefikazak erabiltzen hasi zirenean. Ontziak gainezka itzultzen ziren, prezioak
\ngoitik behera erori ziren, eta sardina-zamak berriz itsasora itzuli behar izan
\nziren. Krisi hark agerian utzi zuen arrantza-munduaren eta herrialdearen
\nbarneko aldearen arteko artikulazio desegokia. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Arrantza alde batera utzita,
\nBaionako portuak gero eta garrantzi handiagoa bereganatu zuen, eta Frantziako
\nhamar portu nagusien artean kokatu zen. Asko zor zien portuak Aturriko Forjak
\nlantegiei, haiek bultzatzen baitzuten portuaren modernizazioa. Dragatze-lan
\nhandiak egin ziren Aturriko barra zailean, eta haiei esker, garai bateko 2
\nmetroko sakoneratik 5-6 metroko sakonera izatera igaro zen, 1886an. Trafikoa ia
\n600.000 tonakoa izan zen 1890ean, eta ondoren milioi bat tonatik gorakoa,
\n1913an. Kopuru hori ia berreskuratu zuen 1930ean, 1914ko gerraren ondorioak
\ntartean egonda ere. Baina trafikoa desorekatua zen, esportazioak halako hiru
\nbaitziren inportazioak. Sarrera gehienak harrikatzari zegozkion, % 61ekin.
\nEsportazioari dagokionez, berriz, Landetako pinua ia % 81 zen. Portuaren
\nahulguneak bi ziren, alde batetik, sarrera zaila (Aturriko barra itxita egoten
\nzen urtean 60 egunez) eta bestetik, irteerako kargaren eskasia, pinua bera
\nbakarrik ez baitzen aski. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Baina nekazaritza-munduaren
\ngarrantziak, ekonomikoki nahiz ideologikoki, funtsezkoa izaten jarraitzen zuen.
\nBiarritzeko kantonamenduan, nekazaritza-jarduera murrizten joan zen, eta
\nturistikoa, berriz, handitzen. Mahastigintzari dagokionez, mahastiek, oro har,
\nhaien produkzioa gutxitu zuten, besteak beste, filoxera, mildiu edo gorrina <\/i>eta
\noidio edo zurina <\/i>gaitzengatik, eta orobat, ekoizpen handiko eskualdeen
\nlehia itzelagatik, haiek ere krisitik salbu ez baziren ere \u2014gogora dezagun
\nLangedoceko mahastizainen 1907ko matxinada\u2014. Labore-lurrak zabaldu ziren, baina
\neskualde batzuetan bakarrik, bereziki Biarritzen, eta Baigorriko
\nkantonamenduan, berriz, % 31 murriztu ziren zerealak, erostea lehen baino
\nhagitzez errazagoa baitzen. Hemengo ekoizpena arrunt eskasa izanik, nekazari
\nanitzek abeltzaintzaren aldeko hautua egin zuten, eta bazkalekuak lehenetsi
\nzituzten, labore-lurren gainetik. Bestela esanda, 1830etik aitzina pentzeak
\nhedatu ziren nonahi, batik bat hiriguneen inguruan, era horretan haragia eta
\nesnekiak lortzen baitzituzten. Lefebvrek \u00abpastoralizazioa\u00bb deitu zion
\nnekazaritzatik abeltzaintzara igarotzeko mugimendu horri. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Iraganaren legatua artean ere
\nnabarmena zen, eta Lefebvrek egiaztatzen du mendialdea atzeratuta zegoela
\nerabiltzen ziren tresnei zegokienez, esaterako goldearen kasuan. Laborantzako
\ntraktorea 1900ean agertu zen, baina ez zuen lortu erabat kentzea goldea (golde
\nnabarra<\/i>). Literatur ekoizpenari dagokionez, goldearen metafora erabiltzen
\njarraitzen dute, lan astunaren sinbolo gisa (oro har, gizonezkoen lana). Garia
\nebakitzeko igitaia erabiltzen jarraitzen dute. Gari-jotzeari dagokionez,
\nberriz, baziren hiru maila tekniko, izan ere, 1900 aldean lehenengo makinak
\nagertu baziren ere, betiere erliebe moderatuetan eta ustiategi handietan,
\n1910ean landetxe anitzetan garia makilez jotzen zen etxeko sarreran (ezkaratza<\/i>)
\nkorrea <\/i>deitzen zitzaion tresna erabiliz, eta oraindik ere harri gainean
\njotzen zuenik ere ba omen zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Legatua sumatzen da, halaber,
\nLefebvrek \u00abnekazaritza-komunismoa\u00bb deitzen duen sisteman, Zuberoan. Sistema
\nhorretan, elgeak <\/i>edo soroak erabiltzen ziren uda amaieran, itxiturarik
\neta bazkalekurik gabeko lurzatiak. Baina Zuberoan ere ia galdu zen elge <\/i>direlakoen
\nohitura, adibidez, Larrainen 1900ean. Artzaintzaren munduan, Lefebvrek bi talde
\neta bi eremu bereizten ditu. Lehenengoan, batik bat, ahuntzak, zaldiak eta
\nardiak zeuden, eta mendialdean hedatuta zegoen. Bigarren taldean behiak eta
\nzerriak zeuden, gehienetan beheko haranetan. Ahuntzak ia desagertu ziren, eta
\nzaldiak eremu zehatz batzuetan geratu ziren, batzuk basati bihurtuta, eta beste
\nbatzuk gurdietatik tiratzeko, meatzeetan edo esneketarien gurditik tiraka,
\nhirietan. Baziren ingeles zaldi odol-garbien haztegiak ere, eta bereziki
\nanglo-arabiar mestizoen haztegiak, Bidaxune eta hezeguneen eskualdean, Bearnoko
\nmugan. Mandoak ere hazten ziren, Landetan, Gaztelan eta Erriberan saltzen
\nzirenak, batik bat kontrabandoan, 1914ko gerraren aurreko garaian. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Ardiei dagokienez, latxa<\/i>,
\nviscayna <\/i>edo manex <\/i>arrazakoak itsas aldeko inguru euritsuetan
\nhazten ziren. Ekialdean xurra <\/i>edo ardizuria <\/i>arraza hazten zen, \u00abeuskal
\narraza<\/i>\u00bb ere deitzen zena. Lehen begiratu batean, badirudi abelburuen
\nkopurua egonkorra izan zela, 1821ean eta 1921ean ia kopuru berak jaso zirelako.
\nHaien hedapena, ordea, aldatu zen, ardiak desagertu zirelako altitude gutxiko
\neremuetatik. Baiona eta Biarritz inguruetan ia ez zen ardirik geratzen, hiri
\ninguruetan behien hazkuntza sartu ondoren. Eremu garaietan berriz, ardiak askoz
\nere gehiago ugaritu ziren arkumeak baino, bereziki 1905-1910 urteetatik,
\nbesteak beste, Roquefort gaztandegien garapenagatik. Lehenengo Roquefort
\ngaztandegia Atharratzen sortu zen, 1902an, eta ondoren beste hainbat ireki ziren.
\nGazta horren ekoizpena 600 tonara iritsi zen, gerraren ondoren, horretarako
\n2.800.000 litro esne behar zirela. Garapen horren biktima axuriak izan ziren,
\nharagitarako saltzen baitziren. Ardi zaharrak (atzar<\/i>) ere, gizendu
\nondoren, ongi saltzen ziren haragitarako. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Beheko haranetan zerrien
\nkopurua handitu egin zen, batik bat itsas ondoko ibarretan \u2014aske uzten ziren,
\nahal zenean\u2014, hango landak, bazkalekuak eta basoak haritz-ezkurra eta pagazia
\noparo izaten zituztelako. 1892 eta 1921 bitartean, zerrien kopurua % 80 handitu
\nzen Baiona eta Biarritz inguruetan. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Beheko
\nharanetan behi-azienda nagusitu zen. 1892tik 1921era bitartean, azienden %5 eta
\n%25 bitartean behiak ziren mendi inguruetan, eta %65 eta %80 bitartean beheko
\nharanetan, han haragi, gurin eta esne gehiago behar izaten baitzen.
\nEspekulazio-sail oso bat oinarritzen zen esnez hazitako zekorren, sei
\nhilabeteko txahalen, kendu beharreko behien eta hezitako behien merkatuan.
\nUstaritzen, Bidaxunen eta hezeguneen inguruan abeltzaintza modernoagoa ezarri
\nzen. Behiak lanerako hezitzen ziren, orduan oso erabilia baitzen laborantza-
\nnahiz garraio-lanetarako. Beste eremu batzuetan, berriz, espekulazioan aritzeko
\nbeste era bat azienda gizentzea zen, modalitate konplexuak zituena. Animaliei
\ndagokienez, berriz, haietako anitz Landetan, Bearnon eta Chalosse eskualdean
\nerosten ziren. Esneari dagokionez, berriz, 1900etik aitzina hainbat esnetegi
\nsortu ziren Aturri beherean, Lehuntze, Ahurti eta Landetako auzo-udalerrietan.
\nMendialdean arraza piriniar bizkorra hazten zen. Ez zuen esne askorik ematen,
\nbaina tiratzeko lanetan aritzeko gai zen, eta aldi berean, umeak eta esnea
\nemateko ere bai.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Abeltzaintza-guneetan,
\nbazkalekuen jabego kolektiboa mantendu zen, gehiago ekialdean, mendebaldean
\nbaino: %25 Baigorriko kantonamenduan, eta %50 Atharratzen. Herri-bazkaleku
\nhorien erabilera antzinako abeltzain-elkarteei zegokien, edo <\/span>XIX<\/span>. mendearen
\nhasieran sortutako abeltzain-sindikatuei. Jabego kolektiboa hagitz urria zen
\nbeheko lurretan. Mugetan gatazkak izaten ziren, eta elkarrekiko hitzarmenen
\nbidez konpontzen ahalegintzen ziren. 1850eko hamarkadatik aitzina formalizatu
\nziren, eta helburua zen mugaz bi aldeetako abere-taldeak elkar-bizitzea.
\nBaigorriko biztanleak kexu ziren Kintoari zegokion itunean kaltetuta atera
\nzirela-eta, baina hala ere, 4.500 abelburu bidali zituzten hegoaldera 1909an,
\neta 4.588 abelburu, berriz, 1922an. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Herri-lurrak erabiltzen ziren,
\norobat, otez eta iratzez egindako ohantzeak prestatzeko aziendentzat, eta
\nzerriak bazkatzeko ezkurra eta pagazia izateko. Zuhaitzen lepaketa edo
\nadar-mozketa ez zen guztiz galdua, artean ere. Oso zabaldua zen erreketa kontrolatuen
\nteknika, martxoan eta apirilean egiten zena, mendietan ez ezik, beheko lurretan
\nere, inguruko basoetan albo-kalteak sortzen baziren ere. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Transumantzia egiten jarraitzen
\nzuten. Landa-eremuak jendez urritzen hasi zirenean, 1914tik aitzina, belardi
\nnatural eta artifizialen garapenarekin eta arbi eta bazka-erremolatxaren
\nekoizpenarekin, transumantzia piriniarra bertan behera utzi zuten abeltzain
\nanitzek, baina batzuek jarraitu zuten, sistema piriniar-iberiarrean eta
\nhegoaldeko transumantziaren abelbideetan baino askoz ere urriagoa bazen ere.
\nEskiula, Soh\u00fcta, Pagola eta Suhuskune osatzen duten lerrotik hegoalderantz,
\nabelburuen % 80k erabiltzen zituzten altxubideak<\/i>, bereziki ardien
\nkasuan, eta behien %10en batek. Transhumantzia goiz hasten zen, maiatzaren
\nhasieran, sasoi horretarako lurrak aziendarako ez baizik laborantzarako erabili
\nbeharrak baitziren. Oposizio-forma bat ikusten zen, kasu horretan elkarren
\nosagarria, abeltzaintzaren eta nekazaritzaren artean. Latxa <\/i>edo manex
\n<\/i>arrazako ardien gogortasunak errazten zuen irteera goiztiar hori.
\nTransumantzia hiru altitude-mailatan egiten zen, txabolak zituztela beheko
\naldean (peko olhak<\/i>), tarteko altueran (arteko olhak<\/i>) eta altitude
\nhandian (gaineko olhak<\/i>). Mailakatze horrek bazkaleku-azalera handiagoa
\nerabiltzeko aukera ematen zuen. Uztailaren amaieran, ardiek ia esnerik ez
\nzutenean, eta ordurako gaztarik egiten ez zela, larreetan bazkatzen uzten
\nzituzten, behera jaitsi baino lehen, beranduenez ere urriaren erdi aldera.
\nNeguko transumantzia askoz laburragoa izaten zen. <\/span>XIX<\/span>. mendearen
\nerdialdera, Santa Graziko artzainek Akizera eta Landetara joateari utzi zioten,
\neta aski izan zuten beren artaldeak Atharratzera eta Maulera eramanik, egonaldi
\nlabur bat egin zezaten. Era berean, Lapurdiko udalerriek Aturri eta Errobiko
\nhezeguneetara bidaltzen zituzten beren aziendak. Mugaz bestaldeko Aezkoako
\nartzain nafarrek ere, 1914an azienda muga politikotik iparraldera bidaltzen
\nzuten, Lapurdiko eta Nafarroa Behereko beheko eremuetara. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Mendiko eremuetatik beheko
\neremuetara iraganik, modernizazioa areagotzen zen, altitudea jaitsi eta
\nhirietara hurbildu ahala. Lefebvrek hiru eremu bereizten ditu: goi-mendiak;
\nmendiak eta tarteko magalak; eta beheko magalak eta haranak. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Goi-mendietan eta Arbailaren
\ninguruetan, lurren % 5 bakarrik zen laborantzarako (leku gutxitan iristen zen %
\n15era), eta bazkalekuak eta landak, berriz, % 50etik goiti izaten ziren,
\nzenbait lekutan % 80 ere. Nolabaiteko modernizazioa izan zen abereak bazkatzeko
\nmoduan, baina hazkuntzak eta abeltzainaren bizimoduak hagitz tradizionalak
\nizaten jarraitzen zuten. Aziendak ahalik eta gutxien edukitzen ziren
\nestalpeetan edo artegian, eta trantsumantzia egiteko ohitura arrunt zabaldua
\nzegoen. Urte erdiko lugorrien sistema mantentzen zen, tarteka lurra lantzen
\nsaiatzen baziren ere. Nekazariek fede handiagoa zuten belarretan eta
\nbelardietan. Nafarroa Behereko goi-haranak Zuberoakoak baino pribilegiatuagoak
\nziren; artoak bere lekua hartu zuen garien ondoan, eta bi urteko txandakako
\nlaborantza sartu zen. Artean ez zen ongarri kimikorik erabiltzen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Bigarren eremuan, mendiko eta
\ntarteko magalen eremuan, labore-lurrak eremuaren % 5 eta 15 bitartean ziren.
\nNekazariek etxeko zimaurra erabiltzen jarraitzen zuten, fosfatorik erabili
\ngabe. Bi urteko laboreak txandakatzen ziren, garia eta artoa txandakatuta, eta
\ntartean arbia eta hirusta lantzen ziren. Errendimendua halamoduzkoa zen, batez
\nere gariaren kasuan. Aziendaren bazkari dagokionez, nekazariek zuhurtziaz
\nikusten zuten belardi artifizialak sortzeko kontua. Mahatsa etxeko kontsumorako
\nerabiltzen zen, eta haren fruituarekin alkohol-gradu baxuko ardoa egiten zen.
\nFiloxera lehenengo aldiz 1876an agertu zen, eta handik aitzina lehortea zenean
\nagertzen zen, batez ere 1908an. Mahats-barietate amerikarrak sartu ziren
\nondoren, Noah <\/i>barietatea, esaterako, baina mahastiak lantzeko modua ez
\nzen aldatu. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Azkenik, hirugarren eremuan,
\nbeheko magal eta haranetan, artzaintzaren bizimodua nekazaritzaren mendean
\ngeratu zen, hirien hurbiltasunagatik. 1895ean aldaketa handia izan zen, ongarri
\nkimikoen eta nekazaritzako makineriaren sarrerarekin, eta labore-lurrak hedatu
\nziren, eta basoak murriztu. Eboluzioa agertzen zen labore-lurren nagusitasunean
\n\u2014garia eta artoa lantzeko\u2014, lurraldearen % 25 eta % 30 bitartean okupatzera
\niragan baitziren. Garia askoz ere gutxiago lantzen zen artoa baino: lur
\ngutxiago, gutxiago zainduak, eta produktibitate txikiagoarekin. Sara, Ainhoa
\neta Urru\u00f1a inguruko eremu batean, 1852an hektarea kopuru bera ematen zen garia
\neta artoa lantzen; 1919an, ordea, artoa lantzeko lurrak garia lantzekoak halako
\nbi ziren. Tartekako arbi eta hirusta laboreak azienda bazkatzeko erabiltzen
\nziren. Erremolatxa abuztuan erein eta neguan aldatzen zen. 1914tik goiti,
\nbelardi artifizialak nabarmen garatu ziren. Hiru urteko txandakako laboreak ere
\negiten ziren, urte batez garia, hurrengoan artoa eta hirugarrenean hirusta edo
\nbazka-belarra; eta batzuetan lau urteko txandaketa ere egiten zen, erremolatxa
\nsartuta. Artzaintza ez zen galdua artean; beheko herri batzuek neguan goiko
\neremuetako artaldeak hartzen zituzten. Herri-bazkalekuek aziendak bazkatzera
\nekartzeko aukera ematen zuten. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

XIX<\/span>. mendearen lehen erdian, goseteak desagertu zirenean,
\nbiztanleria handitu egin zen. Handik aitzina, ipar Euskal Herriko biztanleria,
\n1870ean 160.000 biztanle izatetik, 1913an 173.000 izatera igaro zen. Baina alde
\nnabarmenak ere baziren. Landa-eremuetako biztanleria, jaiotze-tasa altua izanda
\nere (% 25), era larrian urritu zen, emigrazioagatik eta landa-eremutik hirirako
\nexodoagatik. Esaterako, Oztibarre eta Donamartirin biztanleria % 30 murriztu
\nzen, 1876 eta 1901 bitartean. Gainera, emigrazioagatik, \u2014handia 1832tik
\naitzina\u2014 20 eta 24 urte bitarteko gizonen kopurua emakumeena baino nabarmen
\ntxikiagoa zen. Barneko aldean, biztanleria % 15 murriztu zen 1851 eta 1876
\nbitartean, baina kostaldean % 59ko hazkundea izan zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Bilakaera demografikoa izugarri
\naldatzen zen udalerri batetik bestera, hala nola herri bakoitzaren pisu
\nerlatiboa ere. Baionak berak bakarrik barrutiko kantonamendu guztietako
\nhiriburu guztiek batera baino biztanle gehiago zituen. Biarritz noski Baiona baino
\ntxikiagoa zen aldi honen hasieran, 3.500 biztanlerekin 1865ean, baina
\npopulazioa sei bider handiagoa zen 1936an, 22.955 biztanlerekin. Hazparneko
\ndentsitatea Donibane Lohizunekoa baino askoz handiagoa zen 1865an, 5.116
\nbiztanle eta 2.829 baitzituzten, hurrenez hurren. Baina 1936an gauzak guztiz
\naldatu ziren, Hazparne 5.138 biztanlerekin geratu baitzen, Donibane Lohizune
\n8.737ra iritsi zelarik. Zalantzarik ez da, aldaketa nabarmen horiek ere eragina
\nizanen zutela herri horietako biztanleen espektatiben aldaketan. Barne-aldera
\ngehiago sartu, eta gehiago sumatzen da biztanleria ez aurrera ez atzera
\n(Hazparne, ikusi dugun moduan, 5.000 biztanletan geratu zen, eta Uztaritze
\n2.500 ingurutan) zegoela, edo bestela gainbeheran zirela, adibidez, Bidaxunek
\nherritarren % 40tik goiti galdu zituen. Itsasertzeko zenbait udalerri, berriz,
\nbiztanleria bi eta hiru halako handitu zuten. 1900 eta 1936 bitartean, Angelu
\n5.382 biztanle izatetik 11.467 izatera iritsi zen; Bokale 3.989tik 5.738ra, eta
\nHendaia 2.000tik 6.939ra. Baionaren kasua berezia izan zen, izan ere, 1865etik
\n1900era hazkunde handia izan ondoren, 19.062 biztanletik 26.918ra, <\/span>XX<\/span>. mendean
\nnolabait trabatuta geratu zen, 1936an 31.727 biztanle besterik ez baitzuen, eta
\nBaionako biztanleen ehunekoak, kostako populazio osoaren aldean, nabarmen
\nmurrizteko joera izan zuen. Baionak zortasun militarrak bete behar zituen
\n1907ra arte, eta bitxia bada ere, mendebalderantz bakarrik hazten zen,
\nitsasorantz, eta ez Aturrin goiti eta landa-eremuetarantz. 1910era arte, lau
\nbiztanletik hiru Baiona Handian, Baiona Ttipian eta Saint-Espriten bizi ziren.
\nOrduan, mugimendu bat sortu zen aldirietarantz, eta han bildu zen populazioaren
\n% 40 inguru. 1930ean etxebizitzak eraikitzen hasi ziren Lahubiague auzoan;
\nbaina Xiberta eta Chambre d\u2019Amour auzoak, orduan garatu zirenak, ez ziren
\nBaionako lurretan egin, Angelukoetan baizik. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Udal-bizitzari buruzko zenbait
\nohar jasoko ditugu hemen, Itsasu, Biarritz eta Baionako kasuetan oinarrituta,
\neta herri horietako bizitza politiko, sozial eta kulturalaren zenbait alderdi
\nere aipatuko ditugu. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Xabier Itzainak Lapurdum <\/i>aldizkarian
\naztertu zuen Itsasuko alkate Guillaume Berroetak (1816-1890) egindako
\neskuizkribu bat. 1866an, Itsasun, 1.434 lagun bizi ziren, nekazaritzatik eta
\nabeltzaintzatik, Nafarroa Garaiarekiko mugan. Ohiturak oso errotuta zeuden
\nkomunitatean, eta oinarri sendoa ezartzen zuten. Berroetaren dokumentuak
\nerakusten du alkateak bi mailatan lan egiten zuela. Alde batetik, kanpora
\nbegira, lan politiko-administratibo garrantzitsua egiten zuen, espedienteen
\ntramitazioak aitzinatzeko; lan horretan abila zela erakutsi zuen Berroetak.
\nBeste alde batetik, udalean, komunitateko kideen artean sortzen ziren auziak
\nebaztea zuen eginkizun. Haren ikuspegia elitista eta handiki-zalea zen: alkate
\nedo buruzagi batek oparo bizi behar zuen. Alkate izendatu zuten, gizartean lortu
\nzuen lekuagatik, emigrazioari esker. Izan ere, Ameriketara alde egin zuten
\nhainbat euskaldun aberastu egin ziren, eta handik etorrita, erantzukizunak
\nhartu zituzten haietako batzuek, esaterako, Berroetak. Herriaren interesak bere
\negiten zituela baieztatzen zuen, alkate eginkizunari buruzko ikuspegi
\npaternalista bat erakutsiz, oso ongi egokitzen zena garai hartako giro
\ninperialarekin. Haren erabakiek lurjabe handienen oniritzia izaten zuten.
\nAipatu dokumentuak handikiek kudeaketan erakusten zuten efizientzia goresten
\nzuen, ikuspegi modernizatzailea ekartzen baitzuten, obra handiak eginez, kanpo
\naldera zabalduz eta hezkuntza sustatuz. Ordurako turismoa agertzen hasia zen:
\neuskarazko lehenengo eleberriak, 1867an argitaratuta Atheka gaitzeko
\noihartzunak <\/i>izenburuarekin, Itsasu aldeko herrixka bat aipatzen zuen,
\n\u00abRoldanen pausua\u00bb izena zuena, eta paisaiaren eta euskal nortasunaren ustiapen
\nturistikoaren atea zabaldu zuen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Alkateak komunitatearen
\ngorabeherak ebatzi behar bazituen, komunitate hori monolitikoa ez zen seinalea
\nzen. Aurkariak buruz buru erasotzen zituen Berroetak. Erlijioa kontrolatzen
\nsaiatu zen eta, adibidez, elizan edo hilerrian egiten zen erritualean argizaiolak
\nitzalarazi zituen, baina arrakasta osoa ez zuen izan, etxea, eliza eta hilerria
\nlotzen zituen antzinako lokarriaren aurka egiten zuelako. Besta Berriko
\nospakizunetan gazteen aldera egiten zuen gehiago. Itzainak erakusten du
\nospakizunak, ezkontzaren gaineko gizarte-kontrolerako prozedura izateaz gain,
\nhelburu politikoagoa ere bazuela, gorrien eta zurien arteko talkarekin lotua.
\nAbeltzainei ere aurre egin behar izan zien Berroetak, \u00abgoiko\u00bb auzoetako lurrak
\nsoildu nahi zituztelako, \u00abbeheko\u00bb auzoek ez bezala, abeltzainaren eta
\nnekazariaren arteko talka-eredu bati jarraikiz, beste hainbat lekutan bezala.
\nAbeltzaintzako lurren gaineko zergak ere eztabaidagai izaten ziren, eta
\nelkarrekiko itunen bidez saiatzen ziren mugaz bi aldeetako larreen inguruko
\nauziak ebazten, mugaren inguruko beste hainbeste lekutan bezala. Itzainak
\narrazoi du esaten duenean Estatuaren esku-hartze gero eta handiagoak
\ndesadostasun isil bat eragiten zuela hemengo herritarrengan eta, aldi hartan
\neta eremu honetan, geldotasun nabarmenik ez zegoela. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Bazkalekuen inguruko
\nelkarrekiko itun eta ligei dagokienez, laster eskuratzeko moduan izanen dugu
\nBenjamin Duinatek \u00abmugako lerroari\u00bb eskainitako lana. Pirinioetako Nazioarteko
\nBatzordea 1875ean sortu zen, eta mugako erakunde bakarra izan zen Europa osoan
\n(Poumar\u00e8de, 1988 in <\/i>Duinat, 2021), aurrekaririk ez zuena, bere izaera
\niraunkorragatik, Baionan egoitza finkoa izateagatik, eta ordezkari frantses eta
\nespainolen elkartze simetrikoagatik. Ez zen guztiz simetrikoa, administrazio
\nfrantziarra askoz ere gehiago inplikatzen zelako, eta espainola axolagabeagoa
\nzelako. Garai hartako joerarekin bat, gobernuaren kezka-iturri nagusia Iratitik
\neta Aldudetik Bidasoz mendebaldera lekualdatu zen. Karlismoa ere ez zen joko
\nhartatik kanpo, armen kontrabandoarekin, eta gobernu espainiarrak hura
\ngalarazteko egiten zuen ahaleginarekin. 1872an karabineroek Saint-Pierre<\/i>,
\nGracieuse <\/i>eta Juan el Cojo <\/i>ontziak atxilotu izanak Batzorde
\nhorren sorrera azkartu zuen. Arazo horiez gain, turismoaren garapenak ere
\neragina izan zuen; Larrunen trenbide bat egiten hasi ziren 1924an, eta
\ngorabehera batzuk sortu ziren gailurreko lautada zedarritzerakoan. Pierre Loti,
\negiazko abizena Viaud zuena eta Le Javelot <\/i>itsasontziko komandantea
\nzena, borrokan aritu zen Bidasoko izokinak arrantzatzea hegoaldekoentzat
\nbakarrik izan ez zedin. Ikusten dugunez, Bidasoa ez da, inondik ere, erreka
\nlabur eta lasaia. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Muga ondoko Itsasuren ondoren,
\nBiarritz dago, haren kasua hagitz diferentea dela. Biztanleen kopurua hamar
\naldiz handiagoa egin zen 1851-1936 urteetan, 2.048tik 22.955ra igaro baitzen.
\nUdal-hauteskundeek agerian jarri zuten Estatu frantsesaren inguruko gai
\norokorren eta tokian tokiko arazoen arteko interferentzia, 1914aren ondoren,
\nadibidez, erlijioa, eskola, finantzak eta gizarte-gaien inguruan. Udalbatzan
\nbonapartistak nagusitu ziren 1888ra arte, batez ere Lavigerieren lagun Jaulerry
\nalkatearekin. 1888an, berriz, errepublikazaleek irabazi zuten. Gerraren
\nondoren, Joseph Petit iritsi zen boterera, Cartel des Gauches <\/i>izeneko
\nezkerreko koalizioaren aurkaria. 1929an, Hirigoien ezkertiarrak nolabaiteko
\ndemokratizazio bati zabaldu zion bidea. 1936an hegoaldetik heldu ziren euskal
\nerrefuxiatuen alde atera ziren gutxietakoa izan zen bera. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Turismoak hiria eraldatu zuen;
\nhorra nola jaso zituen Pierre Labordek aldi desberdinak: 1. Turismoaren hasiera
\nBerrezarpenaren eta Bigarren Inperioaren babesean. 2. Turismoa finkatzen da <\/span>XIX<\/span>. mendearen
\nazken laurdenean eta <\/span>XX<\/span>. mendearen hasieran; itsas pasealekua eraldatzen da,
\nbainuetxea eta Bellevue kasinoa eraikitzen dira. 3. Hogeiko hamarkadako urte
\nzoroak, turismo aristokratikoa zela ezaugarri nagusia, bultzada handia emanez
\nostatu-instalazioei, aisialdiko eta higieneko instalazioei, eta publizitate-politika
\nbizkor bat ezarriz turismoaren alde, higiezinen gaineko eragiketa handiekin
\nbatera. 4. 1930eko hamarkadako zailasunak. Iritsi berrien artean errusiarrak
\nnabarmendu behar dira; eliza ortodoxoa eraiki zuten, eta haien artean
\naipagarriak dira Stravinsky musikaria eta Nabokov, artean umea zela. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Baionako udal-bizitzari
\ndagokionez, Jean-Claude Larrondek, bere azterlan zehatzean, arrazoi osoz
\nbaieztatzen du hauteskunde horiek, oroz gain, politikoak izan zirela.
\nKontserbadoreak eta errepublikazale \u00aboportunistak\u00bb izan ziren elkarren aurka,
\n1884tik 1904ra, eta ondoren errepublikazale \u00aboportunista\u00bb eta \u00aberradikalak\u00bb,
\n1908tik aitzina. Gertaera nagusiak 1888an izan ziren, Leo Pouzac
\nerrepublikazale \u00aboportunista\u00bb gailendu zenean, eta 1908an, erradikalen
\niritsierarekin, Joseph Garatekin, eta haien ondorengo porrotarekin, 1934an,
\nStavisky auziaren ondoren. Erradikalek udala berreskuratu egin zuten 1935an. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Alkateen hautaketa 1882ko eta
\n1884ko legeek arautzen zuten. <\/span>1879an, Jules Grevy bihurtu zen Frantziako
\nErrepublikako presidente, gehiengo errepublikazalearekin; Baionan ere gailendu
\nziren, 1880an, Theodore Plantierekin. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Komunitate
\njudua blokean lerrotu zen Errepublikarekin. Espainiatik eta Portugaletik
\nkanporatua 1492 eta 1496an, denbora luzea zeraman errotua ipar Euskal Herrian.
\n1823an, Saint-Espriteko biztanleen % 23 israeldarrak ziren eta juduak zirela
\naldarrikatzen zuten. <\/span>1845ean erregelamendu bat eman zen
\nneskato juduen lehen hezkuntzarako, Saint-Esprit-l\u00e8s-Bayonne udalerrian.
\nSaint-Esprit Landetako udalerria zen, Baionari atxikia 1857an. Komunitate hark
\nharreman diferentea zuen erlijioarekin, oro har, eta orobat hezkuntzarekin eta
\nerregimenarekin. Ordezkaritza izaten zuen udal-batzarrean.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1881eko legegintza-hauteskundeetan, errepublikazaleen bultzada berri
\nbatek Plantie eraman zuen irabaztera, botoen % 55,3 lortuta, Laborde-Noguez
\nmonarkikoaren % 44,7aren aurrean. Beste irabazlea Jules Labat izan zen,
\nBaionako alkate ohia. Senatuko 1882ko hauteskundeetan, departamentuari
\nzegozkion hiru eserlekuak errepublikazaleek bete zituzten. 1884ko maiatzean,
\nhauteskundeetako gai nagusia eskola konfesionalak sekularizatu behar ziren ala
\nez izan zen; errepublikazaleak zatituta zeuden, sekularizatzea komeni ote zen
\nala ez, eta hori ezartzeko epeen inguruan; irabazi zuten Jacques Porte
\nhautagaiarekin. Dimisio ugari izan zen eta hauteskunde partzialak egin ziren
\n1885ean, eta Jacques-Edouard Viard izan zen hautatua. 1885eko apirileko
\nSenatuko hauteskundeetan, Baionako Theodore Plantie hautatu zen senatari,
\nBourbaki jeneralaren aurretik. Baina 1885eko legegintza-hauteskundeetan,
\nkontserbadoreek departamentuko eserleku guztiak eskuratu zituzten.
\nErrepublikazaleen porrot mingarri horrek oihartzun handia izan zuen. Hala ere,
\nBaionak errepublikazaleen alde eman zuen botoa, eta 1886an, bi kontseilari
\nnagusi errepublikazale bidali zituen departamentura, Ernest Lafont eta Seraphin
\nHaulon, hautetsiak izan baitziren, Jules Labat eta Leon Guichenne garaituta. <\/span>Udal-hauteskundeetan hiru zerrenda aurkeztu ziren;
\nhaietatik, bi errepublikazaleenak ziren, \u00abmoderatuena\u00bb bata eta \u00aberradikalena\u00bb
\nbestea. Leo Pouzac abokatu moderatua izan zen hautatua. Errepublikazalea izanda
\nere, denbora luze iragan gabe prozesio erlijiosoak berrezarri zituen Baionan.
\nCamille Delvaille doktorea, erlijioz judua, hautatu zenean, hautaketa
\nindargabetu zen, baina berriro ere hautatua izan zen, tartean Semaine de
\nBayonne <\/i>aldizkarian haren sinesmen erlijiosoen aurkako prentsa- kanpaina
\nabiarazi bazen ere, hura aurkeztuz \u00abjudu laiko eta atzerritar\u00bb gisa eta
\n\u00abEstatuaren eta urrezko zekorraren ordezkari\u00bb gisa. 1882an Baiona 1 barrutiak
\nezkerreko hautua egin zuen legegintza-hauteskundeetan, botoen % 52,1 lortuz
\nHaulonen alde, Laborde-Noguezen aurka, eta Plantie erraz atera zen senatari
\n1890ean. Errepublikazaleek berriro irabazi zituzten legegintza-hauteskundeak
\n1890ean, Lafontekin. 1892an, kontserbadoreen programaren lehenengo puntuak
\n\u00ablehen hezkuntzako sekularizazio-lege gorrotagarriaren aurka\u00bb egitea izaten jarraitzen
\nzuen. Baina errepublikazaleek argiro irabazi zuten Leo Pouzacekin. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1895ean polemika piztu zen
\nzezenketak zirela-eta, departamentuko prefetak debekatu baitzuen ikuskizun mota
\nhori, Baionan programatuta zegoelarik zezenketa bat, Gipuzkoako Luis Mazzantini
\nEgia toreatzailearekin. Prefetaren erabakiarekiko desadostasuna agertzeko,
\nBaionako udalbatza osoak dimisioa eman zuen, eta adierazi zuen zezenketa
\nDonostian antolatuko zutela, Baionan ez bazen. Hauteskunde berriak izan ziren
\neta zerrenda botoen % 88,8rekin izan zen hautatua, dirudienez, zezenketek batu
\nzituztelako errepublikazaleak eta kontserbadoreak. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Errepublikazaleen nagusitasunak
\nbere horretan jarraitu zuen 1893ko legegintza-hauteskundeetan ere, Lafont atera
\nbaitzen hautatua; 1896an, beste errepublikazale batek hartu zion txanda, Jules
\nLegrandek, eta berriro hautatuta atera zen 1898an. 1896ko udal-hauteskundeetan
\nPouzac izan zen hautatua, bera ere errepublikazalea. 1900ean hauteskundeak egin
\nziren Dreyfus kasua izan eta berehala. Kontserbadoreen irudiko, kapitain hura
\nohore gabekoa zen. Hala ere, berriro atera zen Pouzac, eta politikan sartu zen
\nGarat gaztea, abokatua, ibilbide luzea izan zuena 1934ra arte, orduan
\ngainbehera dramatikoa izan baitzuen, Stavisky kasuagatik. Pouzac atera zen
\nhautatua 1904an. 1905eko legegintza-hauteskundeetan Guichenne kontserbadorea
\nizan zen hautatua, eta Hazparneko Harriaga Saint-Martin diputatua ordeztu zuen
\nBaiona 2 barrutian, Baiona 1ean Jules Legrand errepublikazaleak irabazi
\nzuelarik. 1907an, Joseph Garat errepublikazaleak, bere lekua finkatzeko asmoz,
\nkantonamenduko hauteskundeetara aurkeztu zen, Angeluko alkate Nicolas Le
\nBarrillier errepublikazale moderatuaren aurka, baina alkateak irabazi zuen modu
\nargian. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1908ko udal-hauteskundeen
\naurreko urteetan, Baionan elkarrengana hurbildu ziren\u00a0 kontserbadoreak eta errepublikazaleak, eta
\nhorren ondorioz, Leo Pouzac buru zuen zerrendan, alegia, \u00aberrepublikazaleen eta
\nBaionaren interesen zerrendan\u00bb, bost kontserbadore zeuden, \u00abliberalak\u00bb deitzen
\nzirenak. Beste zerrenda bat, \u00abzerrenda errepublikazalea, erradikala eta
\nerradikal-sozialista\u00bb, oposizioak zuzentzen zuen, Joseph Garat, Etienne Ritou,
\nPierre Simonet eta Jean-Baptiste Dolhats buru zirela. Hirugarren zerrendak, \u00abzerrenda
\nsozialista\u00bb, Elosu medikua (bere jarrera inkonformistengatik ezaguna) eta
\nCabannes zituen barnean. Lehenengo udal-hauteskundeak ziren Eliza eta Estatua
\nbanandu ondoren. Hala ere, errepublikazale eta kontserbadoreen artean bat
\neginda ere, Pozac buru zutela, Baionako alkate azken 20 urteetan, zerrenda
\nhorrek hauteskundeak galdu zituen eta \u00abzerrenda errepublikazalea, erradikala
\neta erradikal-sozialista\u00bb gailendu zen Baionan, tarte handi batez irabazi ere.
\nJoseph Garat hautatu zuten alkate. Erradikalek jarraitzen zuten beren eragina
\nfinkatzen, ezkerreko hiru senatari zituztela departamentuan 1909an: Catalogne,
\nFaisans eta Forsans. 1910eko legegintzaldian ere erradikalak nagusitu ziren,
\nJoseph Garat eta Etienne Ritourekin, Baiona 1 eta Baiona 2 barrutietan.
\nKontseilu Nagusiko kide ere hautatu zuten Joseph Garat. 1912an, ez zen batere
\naldaketa adierazgarririk izan, erradikalez bakarrik osatzen zen Baionako
\nudal-taldean. Garat diputatu hautatu zuten 1914an. Baiona 2 barrutian Guichenne
\nkontserbadoreak irabazi zituen hauteskundeak. Une hartan piztu zen 1914ko
\ngerra. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

1914ren ondoren, hurrengo legegintza- eta udal-hauteskundeak 1919aren
\nbukaeran egin ziren. <\/span>Baiona eta Mauleko
\nbarrutietan, Ibarnegarai, Guichenne eta Choribit kontserbadoreek irabazi zuten,
\ntarte handi batez. Joseph Garatek ezin izan zion eutsi Parlamentuan \u00abbleu
\nhorizon [zerumuga urdina]\u00bb izeneko Ganbera bat ezarri zuen mugimenduari.
\nUdal-hauteskundeetan lau zerrenda aurkeztu ziren, baina Garat ez zegoen bakar
\nbatean ere. Etienne Ritou hautatu zen alkate, alegia, Garati aurre egiten
\nzioten errepublikazale moderatuen zerrendan zihoan abokatua. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Baina 1924ko hauteskundeetan,
\nGaratek bere diputatu postua berreskuratu zuen, eta parlamentuan bat egin zuen
\n\u2018Cartel des Gauches\u2019 izeneko ezkerreko koalizioak osatutako gehiengoarekin,
\nBloke Nazionalaren aurka. Berehala, 1925ean, berriz ere Baionako alkate izan
\nzen. Garai onak ziren Garatentzat: diputatu aukeratu zuten 1928an, eta
\nkontseilari nagusia urte berean; ondoren berriz ere alkate, 1929an, berriz
\ndiputatua 1932an, eta alkate 1934an. Baina Roca Tarpeya zuen esperoan, Stavisky
\nauziaren leherketarekin. Garat erori zen, Villa Chagrinen kartzelaratu zuten,
\neta auziak lau hauteskunde partzial eragin zituen Baionan. Azkenean, Garaten
\nalderdi erradikal-sozialistak Baiona galdu zuen errepublikazale moderatu eta
\nzentristen aurka, Lafourcade medikua buru zutela. Hurrengo urtean, 1935ean,
\nPierre Simonetek hartu zuen Garaten txanda. Simonet izan zen Espainiako 1936ko
\ngerratik iparraldera alde egin zuten errefuxiatuen alde agertu zen politikari
\ngutxietako bat. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Aurkez ditzagun orain zenbait
\nohar Baionako gizarte, kultura eta kirol bizitzari buruz. Ikusiko dugu nola
\nasmakizun tekniko guztiek publikoa erakartzen zuten, bai zineak \u2014haren lehen
\nirudiak Glazien festan eta ondoren Ferian eman ziren\u2014, bai Baionaren gaineko
\nlehen hegaldiak ere, 1910ean, Chambre d\u2019Amoureko aerodromo txiki batetik
\nabiatutako hegazkin batek egin baitzuen. Kirolei dagokienez, txirrindularitzak
\narrakasta handia zuen: bazen belodromo txiki bat Baionako gotorlekuko
\nGlazietan, eta txirrindulari bikainak sortu ziren Baionan, lasterketa klasiko
\nhandiak irabazi zituztenak (Paris-Roubaix) edo Frantziako Tourra (Paul Maye eta
\nLapebie anaiak). Maila laikoan ere garatu zen kirola. Rugby klub nagusia Aviron
\nBayonnais taldea izan zen, Soci\u00e9t\u00e9 Nautique elkartearen banaketa batetik
\nsortua. Berehala lortu zuen ospea, bere kolore urdin eta zuriez, Frantziako
\ntxapeldun izan baitzen hiru aldiz: 1913, 1934 eta 1943an. 1913ko talde
\ntxapelduna gerrak sarraskitu zuen, baina berriz ere txapelduna izan zen 1934an,
\nBiarritz Olimpique taldeari irabazita. Biarritz Olympique ere Frantziako
\ntxapelduna izan da bost aldiz. 1935, 1939, 2002, 2005 eta 2006an. Bi taldeen
\nestadioak bost kilometro eskasera daude elkarrengandik. Baionako Kirol
\nElkarteak ere baionar klase oso bat biltzen zuen. Baina Elizak betiere
\njarraitzen zuen kirol jardueren gaineko kontrola izaten patronatuetan,
\ngizarte-jarduerako lekuak baitziren, kirolaren, musikaren eta erlijioaren
\nbidez, parrokien eremuan eta hainbat instituziotan, esaterako Ch\u00e9rubinots, Crois\u00e9s
\nde Saint-Andr\u00e9 edota Vigilante de Saint-Esprit izeneko erakundeetan, eta
\ninguruko hirietan ere bai, esaterako Biarritzeko Jeanne d\u2019Arc edo Donibane
\nLohizuneko Arin elkartean. Futbola zen, gimnasiarekin batera, diziplina
\npraktikatuena. Patronatu horien bandek jotzen zuten musikak berriz, festa
\nguztiak alaitzen zituen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Kulturaren arloan, Baionan
\n1924an Euskal Museoa sortu zen, inguruan intelektual ugari bilduta. Haien
\nprodukzioa poliki-poliki handiagotuz joan zen. Musikari dagokionez, berriz,
\nZiburun Maurice Ravel handia dugu. Margolaritzaz ari garela, Leon Bonnatekin (haren
\ndohaintzek Museoan haren izena daraman bilduma ederra osatzen dute) \u00abBaionako
\neskola\u00bb bat garatu zen, non batez ere Denis Etxeberri nabarmendu zen. Aipatu
\nbeharrak dira, orobat, Georges Berg\u00e8s, Caro Delvaille eta Gabriel Roby. Azken
\nbiak Claude Levi-Straussen osabak ziren, antropologo ospetsuaren amaren bi
\nahizpekin ezkonduta zeudelako. Haren familia Baionara erretiratu zen 1870en
\nondoren, Alsazia atzean utzita. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Maila apalago batean, antzerkia
\noso jarduera ospetsua zen, Carlito Oiartzun antzezleari esker eta, batez ere,
\nBenjamin Gomezi esker. Anitzen ustez, bera da Baionako festen sortzailea, gaur
\nezagutzen ditugun moduan, behinik behin. Haietan argiro ikusten ahal dugu
\ngizarte-bizitzaren eta aisialdiaren sekularizazio-prozesua. Patroiaren
\nospakizun erlijiosoa San Leonen ohorez egiten zen. Philippe Steinerrek oso ongi
\ndeskribatzen du nola inauguratu ziren \u00abBaionako besta tradizionalak\u00bb, 1932ko
\nuztailaren 13an. Jai-batzorde laiko bat bazen, 1912an sortua, eta bere jarduera
\n1925ean berreskuratu zuena. Bestak antolatu ziren, batez ere, Benjamin Gomezen
\nlanari esker. Saint-Espriteko familia judu bateko kidea zen bera, arkitektoa
\nbere anaia bezala, akuarelista eta Baionan ospe handia lortu zuten hainbat
\nantzezlanen egilea. Antzezlan horien izenburuak, behinik behin, Baionako
\ngaskoiez eman zituen: La Meusclagne<\/i>, Hougna Hougna<\/i>. Trebezia
\nhandia erakutsi zuen, hiriko besten programan bateratu baitzituen euskal
\nkultura (musika barne) eta kultura gaskoia. Kaleko azoka bat ere sortu zuen,
\neta besta bost egunez luzatzea ere proposatu zuen. Ospakizunak arrastoa utzi
\nzuen Baionan, Sanfermin festek Iru\u00f1ean bezala. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Zenbait lerro erabiliko ditugu,
\nondoren, garai hartako historiografia azaltzeko, batik bat gerra aurreko
\ngaraiko historiografia. Historiari buruzko hainbat aldizkari, artikulu eta
\nazterlan xehetasunez aztertu ondoren, Manex Goienetxek iradokitzen du 1870etik
\naitzina Euskal Herrian \u00abhistoriografiaren eklosio\u00bb bat gertatu zela. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Hainbat aldizkari sortu izanak
\nargi erakusten du mugimendu hori. 1841ean Bulletin de la Soci\u00e9t\u00e9 des
\nSciences, Lettres et Arts de Pau <\/i>aldizkaria sortu zen, baina 1844an ez zen
\ngehiago argitaratzen. Antzeko izeneko beste aldizkari bat sortu zen gerora,
\nBaionan. Revue Aquitaine <\/i>izeneko argitalpena 1857tik 1869ra arte
\nargitaratu zen, Condomen, Novempopulaniaren erdigunean, eta euskal historiak
\neta euskarak leku nabarmena izan zezaten saiatu zen, Jean Noulens zuzendariaren
\nbultzadaz. Bulletin du Comit\u00e9 d\u2019Histoire et d\u2019Arch\u00e9ologie <\/i>argitalpena
\n1860an agertu zen, Auch hiriko eliz-probintzia osoarentzat, Euskal Herria barne
\nzela; 1864an Revue de Gascogne <\/i>izena hartu zuen. Baionan 1873an sortu
\nzen Bulletin de la Soci\u00e9t\u00e9 des Sciences et Arts de Bayonne <\/i>izeneko
\naldizkaria, Baionako haitzuloak ikertzeko elkarte bat sortu ondoren. Revue
\ndu B\u00e9arn, Navarre et Lannes <\/i>aldizkaria 1883n sortu zen. Apaizek 1892an
\nsortu zuten Etudes historiques et religieuses du dioc\u00e8se de Bayonne <\/i>aldizkaria.
\n<\/i>Beraz, sei aldizkari horietatik bi Elizaren bultzadaz sortu ziren, eta
\nhorrek argi erakusten du Akitaniako eta Euskal Herriko historiografiaren arloa
\nbetetzeko Elizak zuen asmoa. Hala ere, aldizkari horietan gutxiago dira
\nhistoriarekin lotutako artikuluak, hizkuntzarekin lotutakoak baino. Ez da
\ntokiko joera hutsa: Goienetxek dioenez, Bulletin de la Soci\u00e9t\u00e9
\nAnthropologique de Paris <\/i>aldizkariak ere, data horietan beretan, hamar
\nartikulu argitaratu zituen euskal hizkuntzari buruz, eta 3 euskal historiari
\nburuz. Revue bibliographique de philologie et d’histoire <\/i>aldizkariak ez
\nzuen batere artikulurik argitaratu\u2026 historiari buruz. Goienetxek, parekotasunik
\neza azaldu nahian, kontzientzia historiko sendo baten falta argudiatzen du.
\nIzan ere, 1870 baino lehen, Euskal Herritik kanpo artikulu garrantzitsuak
\nargitaratzen hasi ziren euskal historiari buruz, esate baterako, Annales
\narch\u00e9ologiques <\/i>aldizkarian, Biblioth\u00e8que de l’Ecole des Chartes <\/i>argitalpenean,
\nedo Bulletin des Comit\u00e9s historiques <\/i>buletinean. Azken honek Genestet de
\nChayrac baionarraren artikulu bat argitaratu zuen. Monumentu historikoen
\nikuskatzailea zen bera, eta handik zenbait urtetara Baionako liburuzaina izan
\nzen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Beraz, lehen aipatu ditugun
\naldizkariak ez ziren ia sartu ere egin historiografiaren eremuan. Baina
\n1850etik goiti historia-liburuen ekoizpena handitu egin zen. Chaho, Larran
\nAbadea eta Duvoisin anaiek ilustratu zuten aldiaren ondoren, ikastun berriak agertu
\nziren, besteak beste, Justin Cenac-Montaut, Francisque-Michel, Alexandre
\nBaudrimont, Adolphe Didron eta Francisque Habasque. 1870etik aitzina historiari
\nburuzko lan bat argitaratzen zen urte bakoitzeko, eta 1891tik aitzina, berriz,
\nhistoria-lan bat lau urtez behin. Aldizkarietako artikuluen kopuruak, berriz,
\n1871n urtean hiru izatetik biderkatu ziren, 1891tik aitzina 18 baitziren.
\nGainera, Baiona, pausuz pausu, historiari buruzko ekoizpenaren erdigune izaten
\nhasi zen, Paue eta Paris atzean utzita. Ekoizpen hori ez zen sortu ex
\nnihilo, <\/i>alegia, hutsetik, eta garai hartako korronte historiografiko
\nhandiek oihartzuna izan zuten Euskal Herrian argitaratutako lanetan. Adibidez,
\nHistoriografiako eskola alemaniarrak eragina izan zuen Baudrimontengan, baina
\nAugustin Thierryren ikuspuntuak jasotzen zituen Revue d\u2019Aquitaine <\/i>aldizkarian
\nere bai. Lamennaisen eskolak bere lekua zuen Revue de Gascogne <\/i>aldizkarian.
\nBeste hainbatetan, berriz, bete-betean, Paris hartzen zen eredutzat; adibidez, Bulletin
\nde la Soci\u00e9t\u00e9 des Sciences, Lettres et Arts de Pau <\/i>aldizkarian. <\/i>Baionako
\nartxibozainek lan handia egin zuten, besteak beste, Jules Balasquek, Eug\u00e8ne
\nDagerre-Dospitalek eta \u00c8douard Dulaurensek, historiaren alde Guizot, A.
\nThierry, Michelet eta Ravignan eta beste hainbat historialarik egindako lanak
\nbilduz. Antoine Abadiaren eragina ageri da, halaber, Pierre Hariztoi, Charles
\nBernadou, Jean Duvoisin, Jean de Jaurgain eta Henry Poydenotek egindako
\nlanetan. Horien guztien aurrekariak izan ziren literatura, gizarte eta
\nhumanitateen arloetan egindako ikasketen garapenak, adibidez, Anton Abadiak
\nsustatutako poesia-lehiaketak, Julien Vinsonek zuzendutako Lore Jokoak, 1888ko
\narkeologia kongresua eta Gipuzkoarekin nahiz Nafarroarekin egindako trukeak.
\n1897an Euskal Tradizioari buruzko Kongresua antolatu zuen Donibane Lohizunen
\nEtnografia Nazionalaren eta Herri Artearen Sozietateak. Ez zuen ausardia
\nhandirik erakutsi pentsamenduari dagokionez, baina bertan parte hartu zuten J.
\nJaurgainek, E. Ducerek, P. Hariztoik, Ch. Bernadouk eta G. Berdekok. Azkenik,
\n1900ean Parisen Eusko Ikaskuntzen Nazioarteko Kongresua bildu zen. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Manex Goienetxek arrazoiz
\nnabarmentzen du azpiegiturek ekoizpen historiografikoaren garapenean izan duten
\nrola. Elizak lagundu zuen, batez ere Larresoroko apaizgaitegiaren bidez.
\nInstituzio publikoetan, Baionako Udala izan zen buru, bere artxiboak sailkatu
\neta inbentariatu eta udal-liburutegia ireki zuenean, 1851n. Soci\u00e9t\u00e9
\nPhilomatique <\/i>elkartea mezenasgo eginkizunetan aritu zen, Baionako Arnaud
\nDetroyat bankariarekin. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

XX<\/span>. mendearen hasieran, hamar historialari ospetsu hil ziren: Blade,
\nHariztoi, Bernadou, Intxauspe, Arbelbide, O’Shea, Ducere, Jaurgain, Iturbide
\neta Labrouche. Aldi horretan Victor Dubarat apaiza nagusitu zen, eta Jean-Felix
\nLarrieu ere bai, 1941ean hil zena. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Historialarien osaera
\nsoziologikoa zabaldu egin zen 1870tik aitzina, historialarien taldera bildu
\nbaitziren unibertsitarioak, lanbide liberaletako kideak, merkatariak,
\nfuntzionarioak, apaizak, militarrak, nobleak edo aristokratak eta bankariak,
\naskotariko motiboak zituztenak (zaletasuna, arma ideologikoak prestatzea,
\nhiriari distira ematea, gizarte edo diplomaziako jardueraren nahitaezko
\nosagarria\u2026), baina berrikuntza, zalantzarik gabe, haietako batzuen
\nprofesionalizazioa izan zen, elizjendea izan nahiz zibilak izan. Konfesioak eta
\niritziak batera agertu ziren, esaterako Henry Leon, Edmond Levy, C. Delvaille,
\nA. Gomez edo Astruc juduekin, edo masoiekin, besteak beste, J. Portes, P.
\nLarribi\u00e8re, G. Silva, P. Guichene, J. B. Moline eta V. Biraben, edo katolikoak,
\nugarienak, edo monarkikoak, adibidez Antoine Abadia, Pierre Iturbide, Arnaud
\nDetroyat eta Charles Bernadou. Aipagarria da emakume historialaririk ez
\nagertzea. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Manex Goienetxerekin eta
\nJean-Michel Bedacarraxekin bat eginez, pentsatzen ahal dugu 1870tik aitzina
\nElizak abiarazia zuela estrategia hitzartu eta antolatu bat, historia arma gisa
\nbaliatzeko eremu ideologikoan, batik bat Iraultzaren herentziari aurka egiteko.
\nEskola historiografiko horrek indarra hartu zuen Pierre Hariztoi eta Victor
\nDubaratekin. Hariztoiren lan garrantzitsua, Les paroisses du Pays basque
\npendant la p\u00e9riode r\u00e9volutionnaire<\/i>, 1895ean argitaratua, eta historiari
\nburuzko beste hainbat lan, Iraultza ezbaian jarri nahi zituzten apaizei
\neskainitako tresna ideologikoak ziren. Aldi berean, eraso gogor samarra
\nabiarazi zuen Dubaratek, protestantismoaren eta erreformaren aurka, batik bat,
\nerlijio-gerren garaian Orthezen eta Pauen izandako gertakariei buruz. Era
\nhorretan lideratu zuen arrazionalismo positibistaren eta Elizaren etsaien
\n(garaikide zituzten Comte, Darwin eta Renan) aurkako borroka, eta halaber,
\nprotestanteen aurkakoa. Beste alde batetik, apaizen prestakuntza intelektuala
\nindartu behar zuela ulertu zuen Elizak, eta 1894tik aitzina ikastaroak antolatu
\nzituen \u00abfedearen apologia zientifikoa\u00bb lantzeko eta \u00abmugimendu erlijiosoa eta
\nsoziala\u00bb aztertzeko, Leon XIII.a Aita Santuak 1893ko entziklikan emandako
\ngidalerroei jarraiki. Dubaratek aldarrikatu zuen letretako, zientzietako eta
\nteologiako doktoreak behar zirela apaizen artean. Kontzientea zen borroka latz
\nbati aurre egin beharrean zirela, eta Elizak ezin zuela hezkuntza kaxkarra
\neskaini, unibertsitate publikoaren aldean. Ondorioz, eta ipar Euskal Herrian
\nunibertsitaterik ez izanik, Elizak indartu egin zuen historiografian zuen
\nlekua. Ikerketa gehienak Frantziako Iraultzan eta Erreforma protestantean
\nzentratzen ziren. Eliza katolikoa protestantismoaren aurkako armez hornitzen
\nzuen beste eremu bat hagiografiarena zen (San Leon eta Santa Engrazia),
\nprotestantismoaren ezaugarriak baitziren kultuaren eta santuen komunioaren
\nerrefusa, eta hor Dubaratek eginahalak egin zituen Leon Cadier artzain
\nprotestanteari aurre egiteko, eta gupidagabe aritu zen haren aurka. Frantziako
\nIraultzari dagokionez, Hariztoiren lana, maiz, metodo historikotik aldentzen
\nda, Jean Duvoisinek eskura jarri zizkion eskuizkribuak erruz erabili bazituen
\nere. Goienetxek goitik behera desmuntatzen du Madeleine Larralde delako baten inguruan
\nerabateko asmakizuna, zeinaren arabera Sarako heroina hura gillotinatua izan
\nbaitzen 1794an. Iraultzak egindako bidegabekeriak, bereziki Saran egindakoak,
\nukatzeko asmorik batere gabe, Larralde delako emakumearena \u00abgehiago edo
\ngutxiago, nahita egindako iruzurra da\u00bb. <\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Oro har, kontuan izan behar da
\nElizak 1914 baino lehen ere bazuela intelektual sare bat, garai hartako
\nonentsuenetakoak. Gainerako kategoria profesionalek ekarpen apalagoa egin
\nzuten. Nobleen artean, Jean Jaurgainen helburua zen iragana ezagutzea eta berriro
\ngogora ekartzea, era horretan berreskuratzeko arbasoekiko eta antzinako familia
\nnobleekiko kultua, berrezarpen kulturala lortzeko osagai gisa. Antonio Abadia
\neta Folin markesa lankidetzan aritu ziren, baina ez zuten lan historikorik
\negin. <\/span>Euskal
\nHerria ikertu zuten zientifikoak ere izan ziren, bestek beste, Adolphe Didron,
\nDevron, Achille Luchaire, Fran\u00e7ois Mazure, Georges Desdevizes du Dezert,
\nFrancisque-Michel edo Prosper Boissonnade. Liburuzain-artxibozainek egindako
\nlanen artean, aipagarriak dira 1860tik aitzina Balasquek et Dulaurensek
\nprestatutako lan-tresnak. Historialari anitz baionarrak ziren, hirian sortuak
\nedo han bizi zirenak aspaldi, adibidez Dubarat, Ducere, Poydenot, Hariztoi,
\nLeon, Iturbide, Blay de Gaix, Poydenot edo Bernadou, eta maiz, Baionari eta
\nharen sorrerari buruzko monografiak egiten zituzten. Manex Goienetxeren leitmotiv
\n<\/i>edo ideia nagusietako bat izan da hiriari dagokion guztia beharrezkoa dela
\nkultura edo zibilizazio bat garatzeko: Baionak historiografian duen
\ngarrantziak, zalantzarik gabe, arrazoia ematen dio.\u00a0<\/span><\/p>\n

Mugak muga, adibidez, Clioren alorra murrizten duten azterlan
\nfilologikoen garrantzia edo genero literario baterantz irrist egiteko
\nhistorialariak izaten ahal duen tentazioa alde batera utzita, aztertu dugun
\naldian euskal historiografiak garapen ukaezina izan zuen.<\/span><\/p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Obra honen atal honetan aztertuko dugun garaian, izan ziren gertaera garrantzitsuak, eta horiek, noski, gehiago edo gutxiago, eragina izan zuten Euskal Herri kontinentalean. Garaiaren hasiera 1870eko gerrak eta desohore-sentimendu handia eragin zuen Frantziaren porrotak markatu zuten, eta bukaera 1936an jarri dugu, Espainian gerra hasi eta Europan dagoeneko 1939tik 1945ra luzatu zen gatazka latzaren hasierako gerra-hotsak […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[337],"class_list":["post-3837","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nSARRERA - Iura Vasconiae<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"SARRERA - Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Obra honen atal honetan aztertuko dugun garaian, izan ziren gertaera garrantzitsuak, eta horiek, noski, gehiago edo gutxiago, eragina izan zuten Euskal Herri kontinentalean. Garaiaren hasiera 1870eko gerrak eta desohore-sentimendu handia eragin zuen Frantziaren porrotak markatu zuten, eta bukaera 1936an jarri dugu, Espainian gerra hasi eta Europan dagoeneko 1939tik 1945ra luzatu zen gatazka latzaren hasierako gerra-hotsak […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"188\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"83\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"72 minutua\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-733-eu\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-733-eu\\\/\",\"name\":\"SARRERA - Iura Vasconiae\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2023-02-15T16:36:13+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-733-eu\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-733-eu\\\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-733-eu\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Hasiera\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"SARRERA\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"description\":\"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\"},\"alternateName\":\"Iura Vasconiae\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"eu\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"width\":188,\"height\":83,\"caption\":\"Iura Vasconiae\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"SARRERA - Iura Vasconiae","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"SARRERA - Iura Vasconiae","og_description":"Obra honen atal honetan aztertuko dugun garaian, izan ziren gertaera garrantzitsuak, eta horiek, noski, gehiago edo gutxiago, eragina izan zuten Euskal Herri kontinentalean. Garaiaren hasiera 1870eko gerrak eta desohore-sentimendu handia eragin zuen Frantziaren porrotak markatu zuten, eta bukaera 1936an jarri dugu, Espainian gerra hasi eta Europan dagoeneko 1939tik 1945ra luzatu zen gatazka latzaren hasierako gerra-hotsak […]","og_url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/","og_site_name":"Iura Vasconiae","og_image":[{"width":188,"height":83,"url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","type":"image\/png"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"72 minutua"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/","name":"SARRERA - Iura Vasconiae","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website"},"datePublished":"2023-02-15T16:36:13+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-733-eu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Hasiera","item":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"SARRERA"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","name":"Iura Vasconiae","description":"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.","publisher":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization"},"alternateName":"Iura Vasconiae","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"eu"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization","name":"Iura Vasconiae","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","contentUrl":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","width":188,"height":83,"caption":"Iura Vasconiae"},"image":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3837","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/iv_voz"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3837\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3837"}],"wp:term":[{"taxonomy":"iv_nivel","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_nivel?post=3837"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}