{"id":3809,"date":"2023-02-15T17:17:49","date_gmt":"2023-02-15T16:17:49","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/"},"modified":"2023-02-15T17:17:49","modified_gmt":"2023-02-15T16:17:49","slug":"oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu","status":"publish","type":"iv_voz","link":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/","title":{"rendered":"OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iru\u00f1ea, 1854ko urtarrilak 13 &#8211; Madril, 1919ko maiatzak 4)."},"content":{"rendered":"<p><span>Bigarren Hezkuntzako ikasketak egin zituen Iru\u00f1eko institutuan. Hogeita<br \/>\nlau urte besterik ez zituela, Nafarroako Foru Aldundiak kronikari eta<br \/>\nliburuzain lanpostua sortu zuen propio beretzat, artxibozain kargua barne.<br \/>\n1877ko urriaren 23an Nafarroako Euskara Elkartea sortzeko, Iturralderen etxean<br \/>\nbildu ziren 13 lagunetatik bat izan zen. <\/span><span>Zuzendaritza<br \/>\nposturik bete ez zuen arren, lan garrantzitsua egin zuen. 1878an <i>Revista<br \/>\nEuskara<\/i>ko erredaktore izendatu zuten. Nafarroako lehen elite intelektualeko<br \/>\nkide nagusietako bat izan zen, <\/span><span>XIX<\/span><span>. mendearen azken herenean sortua, eta argia ikusi<br \/>\nzuen, proiektu kultural oro bereganatu zuen; ia beti aitzindari izan ziren eta<br \/>\nhaietan protagonista, parte-hartzaile izan zen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Historiografia akademiko eta<br \/>\njakintsuan postu bat lortu zuen 1885ean Historiako Errege Akademiako kide<br \/>\nhautatu zutenean. 1888an, Frantziako Arkeologia Elkarteko kide atzerritar<br \/>\nizendatu zuten eta atzerriaren aitortza lortu zuen horrela. Nafarroako Monumentu<br \/>\nHistoriko eta Artistikoen Batzordean sartu zen 1891n. 1897an, osasunagatik,<br \/>\nliburuzain eta artxibozain izateari utzi zion. 1902an itzuli zen eta uko egin<br \/>\nzion 1908an. Kronista gisa gelditu zen eta Auritzera erretiratu zen. Hiltzean,<br \/>\nIru\u00f1eko Euskal Etxeak Nafarroako bandera gorria makila-erdian jaso zuen,<br \/>\nCampion eta Altadill lagunekin batera, 1912an Diputazioaren aginduz definitzen<br \/>\nlagundu zuen hura bera. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Bigarren Karlistaldiaren<br \/>\nondorengo Foruen aurkako kanpainak poeta gaztea jo zuen, <i>Romancero de<br \/>\nNavarra<\/i>n (1876) patriota gisa erreakzionatu baitzuen. <i>Irtenbide<br \/>\nliberalak <\/i>minduta, gazteen liberalismoa utzi eta \u00abpolitikaren buztinezko<br \/>\nidoloa\u00bb eraisteko borrokatu zen. 1876an, Oloriz <i>La Paz<\/i>en kolaboratzen<br \/>\nhasi zen, Madrilen argitaratutako argitalpen foruzale hartan. Hemen 1874.<br \/>\nurtean ikusi zuen, agian bere lehen testua: Rodr\u00edguez Chavesen ipuin-liburu<br \/>\nbaten atarikoa. <i>En manos del extranjero <\/i>saiakera dramatikoak arrakasta<br \/>\nhandia izan zuen 1878an Iru\u00f1eko Antzoki Nagusian. <i>Fundamento y defensa de<br \/>\nlos fueros <\/i>argitaratu zuen 1880an, Euskarak bere ohorezko bazkideen artean<br \/>\nbanatu zuen liburu bakarra. Politiko euskaltzalea, <i>El Arga <\/i>(1879-1881)<br \/>\neta <i>Lau-Buru <\/i>(1882-1886) egunkari foruzaleetako erredaktore izan zen.<br \/>\nIru\u00f1eko Udalak 1882ko sanferminetan antolatutako lehiaketan <i>Las Navas de<br \/>\nTolosa <\/i>Oda eta <i>Roncesvalles <\/i>poesia saritu zituzten. Hurrengo urtean <i>Calahorra<br \/>\n<\/i>poemagatik saritu zuten. 1887an <i>Resumen hist\u00f3rico del antiguo Reino de<br \/>\nNavarra <\/i>argitaratu zuen, Boissonnade historialari frantsesak goraipatua eta<br \/>\nCapitolina Bustince-ren Compendiorako eredua. Nafarroako elitearen aterpe izan<br \/>\nzen <i>Revista del Antiguo Reino de Navarra <\/i>(1888-1889) aldizkarian lagundu<br \/>\nzuen. 1893an, Gamazada baino lehentxeago, Diputazioaren laguntzarekin, bere <i>Laureles<br \/>\ny siemprevivas <\/i>poesia-liburua argitaratu zuen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Gamazadari esker jaso zuen<br \/>\nfruitua. Agian, hura gabe dena desberdina izango zen. Gamazadak Madrilen<br \/>\nharrapatu zuen, <i>Diccionario de hombres notables de Navarra <\/i>delakoan jo<br \/>\neta ke lanean. <\/span><span>1893ko maiatzaren 27an heldu ziren lehen albisteak: Madrilen bizi<br \/>\nzirenek protesta bat sinatu zuten, Olorizek idatzia, uniformizazio fiskalaren<br \/>\naurka. Berak jaso zituen sinadurak eta Aldundira bidali zituen. Berriro ere<br \/>\nMadrilgo nafarren bozeramailea izan zen, Iturralderekin batera telegrama bat<br \/>\nbidali baitzuen ekainaren 3an Diputaziora, hurrengo eguneko manifestazioarekin<br \/>\nbat eginez. <\/span><span>Protestarekin, poetak<br \/>\nNafarroara bidali zuen, prentsan sartzeko edo martxan banatzeko idazkia.<br \/>\nDiputazioak bi gauzak egin zituen. Eragina izatea nahi izan zuen eta baliabide<br \/>\nguztiak erabili zituen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>1894ko otsailean, Gamazadaren<br \/>\nbigarren une garrantzitsuan, argitara atera zen <i>Cartilla foral<\/i>,<br \/>\neskoletarako liburuxka, prentsak idatzi zuenez, nafar on orok jakin behar<br \/>\nzuena. Egunkarietara bidali zuen, eta gizartearekin zuen sintonia ere<br \/>\nnabarmendu zuten, bere arrakastaren berri ematean eta euskarara eta katalanera<br \/>\nitzuli ere bai. Diputazioak, handik gutxira idatzitako kronikarekin batera<br \/>\ninprimatu zuen. Diputazioa Madrilera joan zen otsailaren 12an eta han aurkitu<br \/>\nzuen bere langilea. Oloriz Madrilen eta Oloriz Iru\u00f1ean, agur esatera animatzen<br \/>\nzuen gutunaren buru baitzen. Ekimenak arrakasta izan zuen. Prentsak Gamazorekin<br \/>\negindako elkarrizketari buruzko telegrama argitaratu zuen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Diputazioak ereserkia eskatu<br \/>\nzion mezua betikotzeko, poesia gisa. 1893ko abuztuan, egunkariek argitaratu<br \/>\nzuten, kasu batzuetan egileak bidalita. Larregla, Garcia, Erviti, Landibar eta<br \/>\nRosaenzek jarri zioten musika. <i>Aralar<\/i>rek mezua berriro betikotzeko aginduaren<br \/>\nberri eman zuen 1894an, kronika moduan oraingoan: <i>La cuesti\u00f3n foral&#8230; <\/i>Olorizek<br \/>\n1894ko Sanferminetan Gamazadaren harira inprimatutako <i>Navarra Ilustrada<\/i>n<br \/>\nere parte hartu zuen. Bi konposizio zituen bakarra izan zen: azaleko poesia eta<br \/>\ntestu historiko bat. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Bere garaia izan zen. Oloriz<br \/>\nhelduak ekitaldi garrantzitsuenetan parte hartu zuen bere konposizioekin.<br \/>\nJendeak eskatuta eta programaren barruan egin zuen, musikaz inguratuta eta<br \/>\nbakarrik. Jendeak gogotsu hartu zuen. Letretako ia pertsonaia bakarra izan zen<br \/>\nparte hartzen. Egunkariek bere afoniaren berri eman zuten: foru ereserkiaren<br \/>\narrakastak bultzatutako jarduera frenetikoko egunak. Mobilizazio-uneetan zuen<br \/>\nprotagonismoak gizon publiko izaera berresten zuen, eta denek Nafarroarekiko<br \/>\nmaitasuna nabarmendu eta bere irudia errespetatzeak, hain garai polemikoan,<br \/>\nsedukzio-gaitasuna nabarmentzen zuen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Arrakastak 1895eko maiatzean<br \/>\nKataluniara eraman zuen, Bartzelonako Lore-jokoen mantentzaile gisa. Campionek<br \/>\n1891n aurkeztu zuen bere figura La Lliga de Catalunyan, eta bere <i>Cartilla<br \/>\nforal<\/i>ak oihartzuna izan zuen han. Oloriz Kataluniako Txangozale-zentroko<br \/>\nsozio-ordezkari bihurtu zen. Azken gerra Karlista amaitu berria zen, eta<br \/>\nnafarrak tesi katalanistenekin elkartu ziren. Sabino Aranaren jarraitzaileak<br \/>\nkatalanismoarekin harremanetan jarri zirenean, haiek harreman sakonak izanak<br \/>\nzituzten urteetan. Baina Olorizek bizkaitarra aintzat hartu zuen eta hark<br \/>\nnafarra ere bai. Beharbada, Aranaren nazionalismoa norberarena aldarrikatzeko<br \/>\nkate luzearen azken katebegia izan zitekeelako, Olorizen foruzaletasunik gabe<br \/>\nharekin lotzea ezinezkoa izan zitekeelako. Hori ere zehaztu egin beharko<br \/>\nlitzateke: nazionalismo ez-separatista agertu bazen, foruzaletasun sezesionista<br \/>\nere ager zitekeen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Gamazadak Madrilen harrapatu<br \/>\nzuen, <i>Diccionario de hombres&#8230;, <\/i>bere proiektu handi eta zapuztuan<br \/>\nlanean. Horrek ez zion eragotzi 1898-1899an <i>El Eco de Navarra<\/i>n biografia<br \/>\nlaburrak argitaratzea; ezta 1904an Donostiako erakusketa etnografikoan laburpen<br \/>\nbat aurkeztea ere; edo <i>Diario de Navarra<\/i>n (1905) beste biografia batzuk<br \/>\nargitaratzea. 1897an, Fray Miguel de Dicastilloren <i>Aula de Dios <\/i>poema<br \/>\nberregin zuen, eta kanpoan harrera hobea lortu zuen. 1900ean, kondaira eta<br \/>\nolerkien azken lana argitaratu zuen: <i>Ecos de mi patria <\/i>eta bi urte<br \/>\ngeroago <i>Breves nociones geogr\u00e1ficas de Navarra para instrucci\u00f3n de los ni\u00f1os<\/i>,<br \/>\ntestuliburua eskola batzuetan. Galdera eta erantzunetan egituratua, <i>Cartilla<br \/>\nForal <\/i>bezala, arteaz, industriaz eta lurraz arduratu zen bertan. 1904an<br \/>\nComptos Artxiboa berrantolatzeko txanda izan zen, eta 1910ean Espoz Minaren<br \/>\nbiografia. 1915ean Martin Azpilcueta teologoarengana hurbildu zen, bere azken<br \/>\nobran. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><i><span>Fundamento\u2026 <\/span><\/i><span>izan zen bere lehen lan historikoa. Kronista gazteak<br \/>\nbere izendapena justifikatu beharko balu bezala, eta agian gerraren amaierako<br \/>\nune kritikoan foru-eraikina zimendatu beharko balu bezala. Gazte-lana,<br \/>\nindartsua, Sabino Aranaren <i>Bizcaya por su independencia<\/i>ren \u00abaurrekari<br \/>\nzuzentzat\u00bb hartzen da. Nafarroako historiako pasarteak berreskuratzen ditu<br \/>\nformula salbatzailea aurkitzeko: \u00abpolitikaren buztinezko idoloa\u00bb eraistea eta<br \/>\neuskaldun guztiak foruen inguruan elkartzea. Dei bat da karlistek eta liberalek<br \/>\nForua politikaren baitan ez sakrifikatzeko, Gaztelako koroan sartzearen eta<br \/>\n1841eko legearen inguruan, foruzaleen araua defendatzeko (\u00abez karlistak, ez<br \/>\nliberalak: denak foruzaleak\u00bb). Erdi Aroko borroka fratriziden oroitzapenak<br \/>\ndenak elkartu behar zituen. Gaztelak ez zuen Nafarroa garaitu, politika baizik,<br \/>\nzatiketa eta borroka ekartzen baitzuen. Bereganatzea \u00abtratu, lapurreta eta<br \/>\nmaltzurkeria\u00bb bidez lortu zuten, eta hasieratik itunari gorrotoz, anbizioz eta<br \/>\ninbidiaz eraso zioten. Fernando Katolikoak ez zion erantzun inolako \u00abunitate<br \/>\nnazionala\u00bb lortzeari, Foixeko Germanarekin zuen harremanak halaxe probatzen<br \/>\nbaitzuen. Borboiak, foruak akabatzeko irrikaz, okertu egin zituzten gauzak.<br \/>\nNafarroa beti izan zen erresuma \u00abindependentea eta espainiarra Itunaren bidez\u00bb.<br \/>\nBaina 1841ekoa ere zatiketatik sortu zen. Nafarrak eta beste euskal<br \/>\nlurraldeetakoak banandu zirenean, \u00abGaztelako izpiritu xurgatzailearen\u00bb esku<br \/>\ngeratu ziren eta zatiketaren hazia erein zen, moldaketa desberdinak egin eta<br \/>\ninteres berak ezabatzeko. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>1841eko legeak Gorteak galtzea<br \/>\nekarri zuen, baina \u00abhitzartua izateagatik\u00bb defendatu behar zuten. Gobernuak<br \/>\n\u00abeuskal-nafar batasuna\u00bbren beldurrez mantentzen zuen: gainerako euskaldunek uko<br \/>\negiten bazuten, Nafarroako askatasunak bukatuko ziren. Foru-erregimena jokoan<br \/>\nzegoen, eta azpimarratu behar zen 1841ean galdutakoa izan zela zatirik<br \/>\n\u00absublimeena\u00bb, baina ez hain funtsezkoa. Autoreak, ezkor, erakundeen amaiera<br \/>\niragartzen zuen. Horregatik deitzen zuen 1839ko izpiritura, hark ez baitzuen<br \/>\nbatasuna uniformetasunarekin nahasten eta ez zituen foruak<br \/>\nkonstituzio-batasunaren aurkako ulertzen. Lege Hitzartua inork ezin zuen<br \/>\nezeztatu, esanez legegileek \u00abmonarkiaren batasun konstituzionala ukatu gabe\u00bb<br \/>\nklausula ez zutela ulertu. Garaiak beste batzuk ziren, ordea, eta haien<br \/>\naurkakoak oso indartsuak: Canovas del Castillo 1841ean hitzarmenik ez egotearen<br \/>\nalde zegoen. Batasun konstituzionalaren ideia horrek azken askatasunak mozten<br \/>\nzituen. 1876ko aurrekontuen artikuluak estatuaren kontribuzio orokorrak<br \/>\nezartzea ahalbidetzen zuen, \u00abEuskal Erria bere itzalean zoriontsu bizi izan zen<br \/>\nzuhaitz santua\u00bb botatzeko bidea zen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Badirudi Foru Diputazioak<br \/>\n1887an Nafarroako historia berri bat izateko beharra ulertu zuela, orainaldik<br \/>\nbakoitzak bere iragana beharko balu bezala. Euskara Elkartea ere kontziente zen<br \/>\neta bere bazkide Olorizek bere helburua bete zuen. <i>Resumen hist\u00f3rico&#8230; <\/i>lanean<br \/>\nherri gudari zahar baten ibilbidea kontatzen da, pizti inbaditzaileak uxatzeko<br \/>\ngai dena&#8230; Historia 1521ean gelditu zen, ziur Gaztelan sartuko zela. <i>Fundamento<\/i>ren<br \/>\nildoari eusten zaio&#8230; une distiratsuekin batera, badira \u00abgrina handiko\u00bb beste<br \/>\nbatzuk, Nafarroa akabatu zutenak, sinetsirik hobe zela \u00ababerriaren<br \/>\ngainbeheraren kausak\u00bb aztertzea \u00abHistoriaren irakaskuntzak\u00bb ahaztea baino.<br \/>\nOlorizen garaia ez zen Yanguas eta bere <i>Historia.<\/i>..rena. 1841. urteaz<br \/>\ngeroztik bizitutakoak ez zuen uzten kantu zoriontsua kantatzen. Bai,<br \/>\nTuterakoarentzat, Fernando Katolikoa eredugarria izan zen eta Cisneros<br \/>\nkardinalak Nafarroaren onerako eraitsi zituen gotorlekuak; iruindarrarentzat,<br \/>\nordea, Erreinua laster hasi zen independentziaren galera nabaritzen erlijioaren<br \/>\n\u00abneurri tiranikoen\u00bb menpean, eta independentzia berreskuratzeko alferrikako<br \/>\nahaleginak egiten zituen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Ezerk ez zuen iragartzen<br \/>\naberriaren esnatzea, eta liluratu egin zen Gamazadan. Kronika <i>ofizial<\/i>ean,<br \/>\n\u00abNafarroako nazioaren\u00bb heroismoak Espainia salbatu zuela gogoratzen zuen.<br \/>\nIraganeko loriek jasanezina egiten zuten oraina eta ezinbesteko betebeharrak<br \/>\neskatzen zituzten. Nafarrek, 1512an, aldatu egin zuten beren \u00abizen nazionala\u00bb<br \/>\neta espainiarrena hartu zuten; \u00abbarneratzea\u00bb onartu zuten, beren independentzia<br \/>\ngutxietsi zutelako, eta Espainiako herria indartzen lagundu zuten, Gaztelako<br \/>\nerresuma sortzean egin zuten bezala, haien interesak nafartarren interes gisa<br \/>\nonartuz eta beren \u00ablegezko subiranoak\u00bb alde batera utziz. 1841ean itundutako<br \/>\nautonomia-zatiak ere ez zion ihes egin haien diruzalekeriari. Nafarrek,<br \/>\niragartzen zuen, etorkizuna irudikatu izan balute, aberri berriko kide ez<br \/>\nizatea erabakiko zuten. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Olorizek honela laburbiltzen<br \/>\nzuen bere diskurtsoa: Nafarroaren iragan loriatsua; Gaztelarekin bat egitea,<br \/>\nerrespetatzeko itun baten bidez eta jokabide leiala, 1841eko Legearekin<br \/>\n\u00absaritua\u00bb, ez zen errespetatzen. Eskubide oro arbuiatzen zutenak salatzen zituen,<br \/>\nindependentzia gogorarazten zuen herri baten tradizioa hausten baitzuten.<br \/>\nProfetiko, \u00abzuhurtziagabekeria ausartegia\u00bbren errua egozten zien beren \u00abneurri<br \/>\nbidegabeekin\u00bb herri \u00absenideen\u00bb arteko batasuna hausten zutenei, baldin eta,<br \/>\nelkar hartuta, bandera bera bazuten ere, desberdinak baitziren. Tradizioaren<br \/>\nkatea hautsita, foru-espiritua lo egotea deitoratzen zuen, baina Gamazadak<br \/>\namets suizida hori eten egin zuen. Olorizen diskurtsoarekin bat eginda,<br \/>\naberriaren esnatzea zen: \u00abNork daki Jainkoaren probidentziak \u2014idazten zuen<br \/>\nherri batek\u2014 gure erakunde pribatiboei laido hori egitea erabiltzen ote duen,<br \/>\ngure liskar politikoen delirio txikien loalditik esnatzeko!\u00bb. \u00abGure liskar<br \/>\npolitikoen delirioa\u00bb eta \u00abNafarroaren loaldi letargikoa\u00bb, gaitz beraren bi<br \/>\naurpegiak, aberriaren inguruko batasuna zutena konponbide, eskatzen zuen<br \/>\nOlorizek. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Kronistak iragana, oraina eta<br \/>\ngeroa lotzen zituen lege sakratua gorde nahi zuen, armarriaren kateetan<br \/>\nirudikatua, hori lortzeko bitartekoaren sinboloa, \u00abgure betiko batasunaren<br \/>\nbegizta\u00bb adierazten baitzuten, eta \u00abez ditugu pairatuko\u00bb erakusten baitzuten.<br \/>\nDiskurtsoa bere protesta madrildarrean izandakoaren antzekoa zen, non 1512an<br \/>\nmonarkia era maltzurrean galdu eta Espainiarekin erresuma independente gisa bat<br \/>\negin zuen herri bati buruz ari baitzen, \u00abitun nagusi\u00bbagatik, Espainiako<br \/>\nmonarken zuzentasunari eta nafarren patriotismoari esker errespetatua. Baina<br \/>\n1841ean hain aldaketa garestia hitzartu ondoren, gobernuak ez ziren konformatu<br \/>\nberen jokabidearekin, \u00abeskuzabalegia\u00bb nonbait, eta erreserbatutako eskubide<br \/>\nurriak murrizten jarraitu zuten. \u00abIndarraren eskubide basatiak\u00bb egindako<br \/>\nkontraforuak nabarmentzen zituen, eta galdetzen zuen ea ministro batek eraso<br \/>\nberrietarako eskubidea haietan oinarritzen zuen eta ea Nafarroa \u00abitunaren<br \/>\netengabeko murrizketaren\u00bb aurrean amorratuko ote zen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><i><span>Cartilla foral<\/span><\/i><span>ean, Olorizek eskematikoki garatu zuen bere<br \/>\npentsamendua. Lehenik galderak, \u00abNafarroa beti izan zen Espainiako nazioaren<br \/>\nparte?\u00bb, eta ondoren \u00abez\u00bb erantzun izanak bidea adierazten du. Galdera egin,<br \/>\nNafarroako historia azaldu eta 1841eko sakrifizioak deskribatu zituen. Baina<br \/>\nforuak murrizten jarraitzen zuten, indarraren zuzenbidearen babesean.<br \/>\nKontraforuetan eta Nafarroari, haren erregimenari eta Gaztelarekiko harremanari<br \/>\nburuzko diskurtsoan oinarritu zen, hau baieztatzeko: Gobernuak 1841eko legea<br \/>\nhautsi bazuen, \u00ablege hori deuseztatutzat eman zitekeela, eta 1512ko itunean<br \/>\njasotako foruez gozatzeko eskubidea izango zuela; eta Gorteak berriz biziko<br \/>\nzituztela\u00bb. 1512ko itunera itzulia da, independentziara eraman ez, baina aukera<br \/>\nasko zituen itunera. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Indar foruzalearen leherketak<br \/>\nBartzelonako diskurtsoan jarraitzen zuen. Gamazadaren lehen oroipena zen,<br \/>\n\u00abaskatasun murriztuen aurka egiteko unea\u00bb; \u00abEspainiaren gorrotoa piztu zen<br \/>\nunea\u00bb, eta zuzenbidearen aurka kopuruaren indarra altxatu zenekoa. Nafarroaren<br \/>\nhondamena dekretatuta, beste borroka handi bat izango zen, \u00abbakarrik, baina<br \/>\ngure eskubidea defendatzeko erabakia hartuta\u00bb. \u00abAldarrikapenaren egun<br \/>\nzoriontsua\u00bb iragartzen zuen poz handiz; eskualdeetako indarrek hala<br \/>\nprofetizatzen zuten. Eta gaztelarrei, nafarrei, euskaldunei, katalanei eta<br \/>\n\u00abgainerako herri zapalduei\u00bb borrokarra deitzen zien. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><i><span>Ecos de mi patria <\/span><\/i><span>(1900) lanean, aberriaren ametsarenganako beldurra<br \/>\nareagotu egiten zen, eta 1903. urtearen amaieran bere beldurrak bete egin<br \/>\nziren. Foruen monumenturako inskripzioak aurkezteko enkargua jaso zuen. Hark,<br \/>\nNafarroari \u00abbere nortasuna une batez\u00bb berreskuratzeko egindako gertaera baino<br \/>\ngehiago izan behar zuen, azaltzen zuenez. Sei merinaldeekin pertsonifikatu<br \/>\nbehar zuen espazioan, nahiz eta \u00abpatu gogorrak\u00bb bereizi Nafarroa Beherea eta<br \/>\ngainerako ahizpak; eta denboran, antzinakoak eta modernoak euskaraz<br \/>\nirudikatuta. Bost testuak \u00abOloriz hutsa\u00bb ziren. Diputazioak oroitarriak eta<br \/>\narmarriak jarri zituen, Nafarroa Beherekoa izan ezik. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>1910ean<br \/>\nEspoz Minaren biografia argitaratu zuen. Eskaintzan erakutsi zuen Gamazadaren<br \/>\nberotasuna desagertu zela. Baina, behin eta berriz gogorarazten zuen, nafarrek<br \/>\nzuten balioa Espoz Minarengan kokatzen zuen, gerra hartako sakrifizioen proba<br \/>\ngisa, \u00abforu-maitasunean aldaketa larriak\u00bb eragiten baitzituen. Nahiz eta<br \/>\nNafarroako heroismoa nabarmendu Espainiaren portaeraren aurrean, probintzia<br \/>\nizatera pasatzea barne, berrikuntza aberriaren loaren arrazoiak aurkitzeko<br \/>\nahaleginean zetzan: Espoz Minak Nafarroa pertsonifikatzen zuen, eta, Foruari<br \/>\njarraituz borrokatu ondoren, hura alde batera utzi zuen, Espainiako<br \/>\nerregimeneko arazoetan parte hartu baitzuen. Gerraren garrantzia ulertu zuen<br \/>\nnazionalismo espainiarra sortzeko: Hasierako <\/span>\u00ab<span>Elkarrekin, baina ez nahasita\u00bb haren ondoren,<br \/>\nespainiar izatearen sentimendu komuna aurkitu zen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Testamentu moduan, <i>Fueros<br \/>\nfundamentales del reino de Navarra <\/i>sartu zuen, 1839an Gobernuak bahitua,<br \/>\neta Sagaseta Ilurdozen lana, [Erresumako Gorteetako azken sindikoa (aholkulari<br \/>\nletratua)]. Olorizek bere ahotsa hartzen zuen erreinutik probintziara pasatzea<br \/>\nkritikatzeko, nahiz eta pribilegiatua: Erresumak ez zuen Foru-aldaketa<br \/>\nbaimendu. Sagasetan oinarrituta, 1839tik gertatutakoari zilegitasuna ukatzen<br \/>\nzion eta 1512ko itunera itzultzea aldarrikatzen zuen. Ez zuen 1841eko legearen<br \/>\nalde egiten, hark zegoena galtzera baitzeraman. Beti anbiguo agertu zen lege<br \/>\nhonekin: batzuetan alde positiboa nabarmentzen zuen eta beste batzuetan<br \/>\nnegatiboa. Garai hobeen zain eta garai beltzak zetozen susmoa zuenean defendatu<br \/>\negiten zuen. Atakatu egiten zuen, Nafarroako iragana eta haren eraketa<br \/>\ngogoratzean, eta herritarrei ikustarazten zien erremedioa batasuna zela.<br \/>\nFormula horri esker, foru-aldarrikapen osoa, aberriaren biziraupenerako<br \/>\nbeharrezkoa, gaindituz joango zen. Ez zituen baztertzen 1512ko ituna, ez eta<br \/>\n1841ekoa ere (edozein zalantza aprobetxa zezaketen aurkariek), baina besteen<br \/>\ndiruzalekeriak eta, batez ere, norberaren zatiketak sortutzat jotzen zituen.<br \/>\nNafarrek beren Zuzenbidea sortu zuten, eta ezin zitzaien indarra kendu.<br \/>\nIrtenbidea berbera zen: batasun abertzalea bere Foruen eta Zuzenbidearen<br \/>\ninguruan, Ingalaterrako idatzi gabeko konstituzio ukaezina eta inork ukatzen ez<br \/>\nzuena bezalaxe. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Nafarroaren ametsa ulertzeko<br \/>\nsaiakera horretan kokatu behar da bere azken lana. Martin de Azpilcueta izan<br \/>\nzen berriz ere independentzia galtzearen aldi erabakigarrian gelditzeko<br \/>\naitzakia: erresuma subirano batean jaio eta nafar hutsa sentitu gabe hil zen.<br \/>\nPatriota izaera ukatu zien aberriak naturaren lana edo, hobeki esanda,<br \/>\nJainkoaren lana izanik, estatuekin, politikaren edo gerraren seme-alabakin,<br \/>\nalegia, desagertzen zirela uste zutenei. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Idazkietan desberdintasunak<br \/>\nbadaude. Ez da gauza bera Diputazioaren enkarguz idaztea, Madrilen protesta bat<br \/>\nadostea edo loturarik gabe sortzea. <i>Fundamento<\/i>&#8230;n esaten zuen itunak ez<br \/>\nzuela hasiera-hasieratik eragotzi erasotua izatea; 1893ko protestan, Espainiako<br \/>\nerregeek zintzo errespetatu zituzten Foruak 1841 arte; <i>Cartilla foral<\/i>en,<br \/>\n\u00abia beti\u00bb eta kronikan ez zuen ezer esaten, nahiz eta Campion aipatzen duen<br \/>\nbiltzarrean erregeen \u00ababsolutismo antifuerista\u00bb aldarrikatuz. Aldarrikapenak<br \/>\nere graduatu egiten ziren. Madrilgo protestan 1841eko legea berrezartzea<br \/>\neskatzen zuen, eta kronikan, nahiz eta lege horrek bederen osorik irautea<br \/>\neskatzen zuen, letra etzanean ageri zen bederen hori, 1841eko ituna hautsi eta<br \/>\n1512koa berreskuratzeko deia egiten zuen herriaren jarrerarekin bat. Harago<br \/>\njoan nahi zuela zirudien. 1512ko nafarrek etorkizuna ezagutu izan balute,<br \/>\n\u00ababerri berriaren\u00bb parte ez izatea erabakiko zuten. Eta \u00abbidegabeko neurriekin\u00bb<br \/>\nbatasuna arriskuan jartzen zutenen \u00abzuhurtziagabekeria ausartegia\u00bb nabarmentzen<br \/>\nzuen, kongresuan diputatu nafarrek ere gogorarazi zuten moduan. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Graduazio kritikoa politikaren<br \/>\nebaluazioan ere nabaritzen da. 1880an irmo jokatu zuen hura gaitzestean;<br \/>\npolitikariek agindutako kronikan, berriz, zuhurtziaz jokatu zuen, eta Madrileko<br \/>\nprotestan, aldiz, oin-puntetan baino ez zen igaro. Politika orokorrari uko<br \/>\negitea da Olorizen berrikuntza nagusia. Politika orokorra, arte txarrez betea,<br \/>\nzatiketa eta porrota besterik ekartzen ez zuena. Urrundu beharra zegoen<br \/>\nharengandik eta foruetan batasuna bilatu. Estatuaren ateetara behar baino<br \/>\ngehiagotan deitzeak Espainiaren interesa baino ez zukeen erakarriko. Elkartuta<br \/>\negin behar zen, munduak zatiketa aprobetxatuko baitzuen askatasunak murrizteko.<br \/>\nEta zatiketa errealitate tristea zen. Deia haratago zihoan: euskal eta nafar<br \/>\nlege eta ohituren alde, probintzia bakoitzeko eta lau probintzietako biztanleek<br \/>\nbat egin behar zuten, horretarako espainiar politikatik aldenduz. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Gamazadan, gauzak egiteko beste<br \/>\nmodu bat eta ia aberri berri bat sumatzen ziren. Diskurtso desberdina, ez baita<br \/>\ngauza bera biziei edo hilei hitz egitea. Lehen Nafarroa esnatzen saiatzen zen,<br \/>\nhistoriari erantzunez. Gamazadan ez zen berdin&#8230; edo bai, betikoa zen,<br \/>\nNafarroa, ekintza handietakoa. Errealitateak astindu ederra eman zion<br \/>\nabertzaleari. Bardo sutsuak, antzinako masa idoloak, desengainuaren garaia bizi<br \/>\nizan zuen, esnatu ondoren gogorragoa agian. <i>A Castilla<\/i>ko Oloriz<br \/>\ngaztearen bultzada eta indarra 1912 inguruan desagertu egin zen <i>Virgen de<br \/>\nRoncesvalles<\/i>en, non Oloriz zaharrak \u00abazkenean Euskaria aurrera ateratzea\u00bb<br \/>\neskatzen baitzuen, eta aberria baskoien andrearen esku utzi zuen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bigarren Hezkuntzako ikasketak egin zituen Iru\u00f1eko institutuan. Hogeita lau urte besterik ez zituela, Nafarroako Foru Aldundiak kronikari eta liburuzain lanpostua sortu zuen propio beretzat, artxibozain kargua barne. 1877ko urriaren 23an Nafarroako Euskara Elkartea sortzeko, Iturralderen etxean bildu ziren 13 lagunetatik bat izan zen. Zuzendaritza posturik bete ez zuen arren, lan garrantzitsua egin zuen. 1878an Revista [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[335],"class_list":["post-3809","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.6 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iru\u00f1ea, 1854ko urtarrilak 13 - Madril, 1919ko maiatzak 4). - Iura Vasconiae<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iru\u00f1ea, 1854ko urtarrilak 13 - Madril, 1919ko maiatzak 4). - Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Bigarren Hezkuntzako ikasketak egin zituen Iru\u00f1eko institutuan. Hogeita lau urte besterik ez zituela, Nafarroako Foru Aldundiak kronikari eta liburuzain lanpostua sortu zuen propio beretzat, artxibozain kargua barne. 1877ko urriaren 23an Nafarroako Euskara Elkartea sortzeko, Iturralderen etxean bildu ziren 13 lagunetatik bat izan zen. Zuzendaritza posturik bete ez zuen arren, lan garrantzitsua egin zuen. 1878an Revista [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"188\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"83\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"13 minutua\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\\\/\",\"name\":\"OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iru\u00f1ea, 1854ko urtarrilak 13 - Madril, 1919ko maiatzak 4). - Iura Vasconiae\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2023-02-15T16:17:49+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\\\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Hasiera\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iru\u00f1ea, 1854ko urtarrilak 13 &#8211; Madril, 1919ko maiatzak 4).\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"description\":\"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\"},\"alternateName\":\"Iura Vasconiae\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"eu\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"width\":188,\"height\":83,\"caption\":\"Iura Vasconiae\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iru\u00f1ea, 1854ko urtarrilak 13 - Madril, 1919ko maiatzak 4). - Iura Vasconiae","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iru\u00f1ea, 1854ko urtarrilak 13 - Madril, 1919ko maiatzak 4). - Iura Vasconiae","og_description":"Bigarren Hezkuntzako ikasketak egin zituen Iru\u00f1eko institutuan. Hogeita lau urte besterik ez zituela, Nafarroako Foru Aldundiak kronikari eta liburuzain lanpostua sortu zuen propio beretzat, artxibozain kargua barne. 1877ko urriaren 23an Nafarroako Euskara Elkartea sortzeko, Iturralderen etxean bildu ziren 13 lagunetatik bat izan zen. Zuzendaritza posturik bete ez zuen arren, lan garrantzitsua egin zuen. 1878an Revista [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/","og_site_name":"Iura Vasconiae","og_image":[{"width":188,"height":83,"url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","type":"image\/png"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"13 minutua"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/","name":"OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iru\u00f1ea, 1854ko urtarrilak 13 - Madril, 1919ko maiatzak 4). - Iura Vasconiae","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website"},"datePublished":"2023-02-15T16:17:49+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/oloriz-azparren-oloritz-azparren-hermilio-719-eu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Hasiera","item":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"OLORIZ AZPARREN [OLORITZ AZPARREN], Hermilio (Iru\u00f1ea, 1854ko urtarrilak 13 &#8211; Madril, 1919ko maiatzak 4)."}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","name":"Iura Vasconiae","description":"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.","publisher":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization"},"alternateName":"Iura Vasconiae","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"eu"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization","name":"Iura Vasconiae","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","contentUrl":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","width":188,"height":83,"caption":"Iura Vasconiae"},"image":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3809","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/iv_voz"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3809\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3809"}],"wp:term":[{"taxonomy":"iv_nivel","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_nivel?post=3809"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}