{"id":3691,"date":"2023-02-15T16:27:05","date_gmt":"2023-02-15T15:27:05","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/voz\/sarrera-660-eu\/"},"modified":"2023-02-15T16:27:05","modified_gmt":"2023-02-15T15:27:05","slug":"sarrera-660-eu","status":"publish","type":"iv_voz","link":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/","title":{"rendered":"SARRERA"},"content":{"rendered":"<p><span>Liburuki honetan ageri den<br \/>\nNafarroako autoreen obra historiko eta juridikoa mende erdi luzeko aldi<br \/>\nkronologikoan kokatzen da, 1876tik 1936ra bitartean. Bi gudaldi garrantzitsuk<br \/>\nmugatzen dute denbora-esparru hori; lehena, bigarren karlistaldi handiaren amaiera,<br \/>\neta 1936koa, 1931ko erregimen errepublikanoaren aurkako matxinada militarraren<br \/>\nhasiera. Bien artean ekoizpen tematiko historiko-juridiko bat dago, garai<br \/>\npolitiko berri baten hasierak, Borboi dinastiaren berrezarpena, eta mende<br \/>\namaierarekin eta <\/span><span>XX<\/span><span>. mendearen lehen hereneko masa-gizartearen erronkekin<br \/>\nbat zetozen interes intelektual, sozial eta kulturalen pixkanakako agerpenak<br \/>\nezarritakoa. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Monarkiaren garaia, Primo de<br \/>\nRiveraren diktadura eta demokrazia errepublikanoan zehar, bi data haien artean<br \/>\ndimentsio politikoaren eta kulturalaren artean sor zitezkeen adierazgarri eta<br \/>\nharremanaz haratago, erabakigarriena mende erdi luze horretan zehar Mendebaldeko<br \/>\nkulturaren eremuan diziplina historikoa eta doktrina juridikoa garatzeko egin<br \/>\nziren funtsezko aldaketak izan ziren, Nafarroako lan idatzietan islatu zirenak.<\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Bidezkoa litzateke garai<br \/>\nhorretan guztian euskal lurraldeetan mundu intelektualean gertatutakoari euskal<br \/>\nkultura garaikidearen urrezko aroa esatea. Idazleak, folkloristak,<br \/>\nhizkuntzalariak, ikerlariak, kazetariak eta baita historialariak eta legelariak<br \/>\nere elementu aktiboak izan ziren <\/span><span>XIX<\/span><span>. mendeko azken guda zibilaren ondoren nabaritzen den<br \/>\neta erregimen errepublikanoa eraitsi arte luzatu zen berpizkunde kulturalean.<br \/>\nIdazle-talde hark aurreko hamarkadetako gaiak, egiteko moduak eta<br \/>\nnarrazio-moduak jaso zituen herentzian, eta nabaria zen historia militarreko<br \/>\neta erlijiosoko gertaeretan zeuden elementu erromantikoen eragina; baina <\/span><span>XIX<\/span><span>. mendearen<br \/>\namaiera baino lehen, praktika eta interes historiografiko berriak agertu ziren,<br \/>\neta horiek <\/span><span>XX<\/span><span>. mendearen lehen herenean zehar itxura hartzen hasi<br \/>\nziren. Historia pentsatzeko modu zahar eta berritzaileen uztartzea izan zen<br \/>\nerudizioak, tokiko historiarekiko dedikazioak eta artxibategi-lanari begirako<br \/>\nikerkuntzan gero eta gehiago jardun zuen erreprodukzio dokumental historiko<br \/>\nhutsak bat egin zuten garai hartako ezaugarri nabarmenetako bat. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Araba, Gipuzkoa eta Bizkaian<br \/>\ngertatu bezala, herrialdearen berezko erakundeentzat gerra karlista-liberalak<br \/>\nsuposatu zuen etenak eta Espainiako gobernuak Canovas del Castillo<br \/>\nkontserbadorea buru zela planteatu zuen azken irtenbideak markatu zuten<br \/>\nNafarroan gai historikoei buruzko ekoizpena. Motibazio politikoa eta<br \/>\ninformazioarekin, saiakerekin, kultura-sorkuntzarekin eta ikerketarekin<br \/>\nlotutako eremuetan emandako ekimen zerrenda zabala hasiera-hasieratik uztartu<br \/>\nziren, gerraren ondoren kaltetuta zeuden herriaren erakundeen eta legeriaren<br \/>\ndefentsan parte hartzeko asmo nabariarekin. 1876-1877an Euskal Probintzietan<br \/>\nforuak indargabetzeak, eta 1877ko Tejada Valdosera izeneko hitzarmenetik<br \/>\nabiatuta, 1841ean onartutako Nafarroako Foruak Aldatzeko Legearen erreformak,<br \/>\neuskal erakundeen etorkizunari buruzko zalantzazko itsaso batean murgildu<br \/>\nzituen lau probintzietako elite politiko eta intelektualak. Gerrak<br \/>\ngizarte-haustura handia egiaztatu bazuen, foru-abolizioak eragin handia izan<br \/>\nzuen uneko pentsatzaileen kontzientzian, eta belaunaldi hartako intelektualei<br \/>\nherrialdearen hondamenaren ebidentzia eman zien ordena askotan. Hori izan zen<br \/>\n1876ko belaunaldia, horrela izenda baliteke, identifikatu zuen marketako bat. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Foru-galeraren sentimendua,<br \/>\nherria ulertzeko eta funtzionatzeko modu baten galera, iraunkorra izan zen<br \/>\nhainbat hamarkadatan gerraren garaiko autore batzuen lanean, hala nola<br \/>\nAranzadi, Altadill, Usaiz edo Campion, haiek berek 1876ko abolizioaren<br \/>\nondorengo idazkietan gogorarazi zuten bezala. Gobernu zentralak hartutako<br \/>\nforu-politika indargabetzailea, nola karlisten aurkako hala euskal liberalen<br \/>\naurkako erantzun orokorra izan zelako egiaztapen latza izan zen, eta horrek<br \/>\neragina izan zuen bai gerra eragin zutenengan, buruzagitza karlistari, bai<br \/>\nhaien aurka borrokatu zirenengan, liberalak. Gudaren hasieraren erruaren<br \/>\nesleipen orokor eta bereizi gabe hori foruzaletasuna proposamen politiko berri<br \/>\ngisa sortzearen eta lau probintzietako espektro politikoko talde<br \/>\ngarrantzitsuenetan antizentralismoa errotzearen jatorrian egon zen. Berezko<br \/>\nerantzun intelektuala berehala argitaratu zen La Paz egunkarian, Madrilen<br \/>\n1876an, helburu esplizitu batekin: \u00absortu gintuen herrialdeko foruak eta<br \/>\nerakunde ohoragarriak defendatzea\u00bb. Kultura-elkarte berriak sortzeko bultzada<br \/>\nhandia, Nafarroan esaterako Nafarroako Euskara Elkartea (Asociaci\u00f3n Euskara de<br \/>\nNavarra) (1877), eta haren aldizkari homonimoa, <i>Revista Euskara <\/i>(1878-1883),<br \/>\nez legoke ulertzerik gerraren ondoren sortutako foruen aldarrikapenaren humusa<br \/>\ngabe. Eragin zuzena izan zuen tokiko politikan, izen bereko alderdi bat eta<br \/>\nprentsa foruzaleak agertu baitziren, Euskadiko eta Nafarroako federazioaren<br \/>\ndefentsarako eta foruak berreskuratzeko, hala nola <i>El Arga <\/i>(1879-1881)<br \/>\neta <i>Lau-Buru <\/i>(1882-1886). Politikaren arloan foruzaletasuna arriskuan<br \/>\negon zen, epe ertainean, 1886an karlismoak hauteskundeetara itzultzea erabaki<br \/>\nzuenean; orduan amaitu ziren Nafarroako euskara elkarteak sinbolizatu zituen<br \/>\nlehen kultura-ekimenak. Ordurako, oso ahul zegoen elkartea, Nafarroako<br \/>\nliberalek parte ez hartzeko erabakia hartzeagatik, eta erabat kaltetuta 1880an<br \/>\nliberalismoak foruzaletasunarekin hautsi ondoren. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Jarduera politikoak elikatutako<br \/>\naldizkako argitalpen, egunkari eta kultura-aldizkari sorta horretan sartzen da<br \/>\nhistoriarekin eta jurisprudentziarekin lotutako ekoizpenari dagokiona, Borboien<br \/>\nBerrezarkuntzatik eta gobernu zentral kontserbadore eta liberalen politikatik<br \/>\neratorritako aldaketen aurrean sortutako ziurgabetasunez betetako mundu baten<br \/>\nisla. Honen gainean proiektatu ziren liburuki honetan jasotako egileen<br \/>\nekarpenak, normalean artikulu laburrak, iraganeko oroitzapenak, euskararen<br \/>\njatorriari buruzko hurbilketa errazak, elezahar eta kutsu foruzalea zuten ipuin<br \/>\nformako narrazio laburrak, iruzkin laburrak dituzten dokumentu historikoen<br \/>\nargitalpenak, monografia xumeak eta antzeko beste ekarpen batzuk. Denboran<br \/>\naurrera egin ahala, <\/span><span>XIX<\/span><span>. mendea amaitu baino hiru bosturteko lehenago,<br \/>\nazterketa mota berriak agertu ziren, zabalagoak, dokumentatuagoak, asmo<br \/>\nhandiagoko saiakerak; German Gamazo Ogasun ministroak 1893an egindako<br \/>\neskakizunen inguruan egindako foru-defentsako argitalpen monografikoek<br \/>\nerakusten duten bezala; izan ere, lehen eskutik erakutsi zuten berak egindako<br \/>\nOgasun erreformak protesta ikaragarria eragin zuela, denboran luzatu zena.<br \/>\nIdeologia desberdinak zituzten zenbait autoreren lanak, hala nola, Hermilio de<br \/>\nOloriz, Gervasio Etayo eta Gregorio Iribas, mugimendu polifazetiko horren<br \/>\ntestuinguruan kokatzen dira, ministro hark aurkeztutako estatuaren aurrekontuen<br \/>\nproiektuaren aurkako Nafarroako estatus fiskala mantentzeko. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Aurreko hamarkadetako forma<br \/>\nhistoriografikoak bizirik bazirauten ere, beste egiteko modu batzuetan egin zen<br \/>\naurrerapena, idazkera historikoak islatu zuen bezala. Tokiko erudizioari eutsi<br \/>\negin zitzaion, kondairetan oinarritutako literaturaren arrastoak geratu ziren<br \/>\noraindik, baina, oro har, ikerketaren alorrean aurrera egin zen. Zalantzarik<br \/>\ngabe, Arturo Campionen lanak ondo irudikatzen du <\/span><span>XIX<\/span><span>. mendearen azken laurdeneko<br \/>\nhistoria idazleen lehen belaunaldi honetako autoreak mugitu zituzten interes<br \/>\neta moduen bilakaera. <i>El genio de Nabarra <\/i>(1884-1888) eta <i>Celtas,<br \/>\nIberos y Euskaros <\/i>(1897) lanek bien arteko aldea erakusten dute, artxiboko<br \/>\neta bibliografiako dokumentazio kontsultaren dentsitateari erreparatzen<br \/>\nbadiogu, lehenengoan ezer gutxi, zehatzagoa bigarrenean. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>XX<\/span><span>. mendearen sarrerak esparru sozialean eta politikoan ere berritasunak<br \/>\nnabarmendu zituen. Horren adierazgarri txiki baina esanguratsua Nafarroako<br \/>\nhiriburuan lehen gune sozialista eratzea izan zen. Espektro politikoa zabalduz<br \/>\nzihoan; agerikoa zen talde errepublikano txikien biziraupena Tafallan eta<br \/>\nTuteran, Iru\u00f1ean ez ezik; horri nekazarien aldarrikapeneko gizarte-mugimenduen<br \/>\neragin nabarmena gehitu zitzaion, produkzio intelektualean kontuan hartzeko<br \/>\narrastoa utzi zutenak, bai kontserbadore-aldaeretan, Nekazarien Federazio<br \/>\nKatoliko Sozialak (Federaci\u00f3n Cat\u00f3lico Social Agraria) (1910) bai<br \/>\nerreformistetan, herri-mugimenduak sinbolizatuak. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Gizarte-auzia indartuta agertu<br \/>\nzen Nafarroako historiaren une hartan, ez hainbeste ekonomia-garapen<br \/>\nindustrialaren mende, baizik eta nekazaritza-ekonomia areagotzearen mende,<br \/>\nhemeretzigarren mende amaierako krisiaren ondorio negatiboetatik askatuz joan zen<br \/>\nheinean. Hor aurki ditzakegu sozialki berritzaileak diren bi gai,<br \/>\nhistoriografian isla handia izan zutenak. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Horietako bat gizarte-mugimendu<br \/>\nnekazari-katolikoari lotuta agertzen da. Mugimendu hori mendearen hasieran<br \/>\nsortu zen, eta garapen izugarria lortu zuen, nahiz eta banaketa geografikoari<br \/>\ndagokionez desberdina izan Nafarroako erdialdean eta Iru\u00f1errian. Gai hori<br \/>\nkooperatibismo antolatuaren garapenera lotuta agertzen da, izaera<br \/>\nsozioekonomikoa duten helburuetatik abiatuta, hala aurrezkiaren eta maileguaren<br \/>\nhelburuetatik nola zerbitzu-eskaintzatik. Helburu horien adierazle sendoenak<br \/>\nlanda-kutxak eta nekazaritza-sindikatu katoliko izena hartu zutenak izan ziren,<br \/>\ndenbora-tarte laburrean antolatu eta geografikoki zabaldu ziren dozenaka<br \/>\nerakunde. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Une hartako beste arazo<br \/>\ngarrantzitsua nekazari pobreek eta landa-langileek adierazi zuten<br \/>\nlur-gosearekin estu lotuta zegoen, baita garapen teknikoak ordura arte<br \/>\nabereentzako larreak ziren landa-eremu zabalak landatzeko aukera eman zuenean<br \/>\nere. zuzenketaren auzia, herriek, udal-korporazioek eta nekazariek beren<br \/>\nherri-jabetza zaharra itzultzeko egindako eskaera ez zen, inola ere, berria<br \/>\nNafarroako historia garaikidean. Hain zuzen, 1850eko hamarkadara arte izan zuen<br \/>\njatorria, eta 1880tik aurrera protesta-mugimendu handiak eragin zituen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Korralizera auzia, herriek,<br \/>\nudal-korporazioek eta nekazariek beren herri-jabetza zaharra itzultzeko<br \/>\negindako eskaera ez zen, inola ere, berria Nafarroako historia garaikidean.<br \/>\nIzan ere, 1850eko hamarkadan izan zuen jatorria, eta 1880tik aurrera protesta-mugimendu<br \/>\nhandiak eragin zituen. <\/span><span>XX<\/span><span>. mendearen lehen hamarkadetan nekazaritza-ekonomia<br \/>\nizugarri suspertu zen, eta, horren ondorioz, jabetza-galtzeak kaltetutako<br \/>\nudalerriek ondasun komunalen eta norbanakoen ondare erraldoietan jarri zuten<br \/>\narreta, Napoleonen gerraren amaieratik pribatizazio-prozesu batzuen bidez kendu<br \/>\nbaitzizkieten. Horrek guztiak monografiak agertzea eragin zuen, ia beti<br \/>\ngizarte-errealitate mingarri haren tratamendu juridiko historikoan interesatuta<br \/>\nzeuden eta tokiko bizitza gatazkatsuaz kezkaturik zeuden juristen lanak,<br \/>\nlurraldearen hegoaldeko hereneko herri askotan ematen hasia zen egoera. Zentzu<br \/>\njuridiko zorrotzagoan, Victoriano Lacarra, edo ikuspegi juridiko-sozialetik,<br \/>\nberriz, Arin Dorronsoro eta Montoro Sagasti, herri-jatorriko lurraren jabetza<br \/>\nhandi berriaren egituratik eratorritako arazoei erantzuten zien<br \/>\ngizarte-historia baten abiarazleak izan ziren. Guztiek lan sendoak argitaratu<br \/>\nzituzten, nekazari-talde handiek eta haien udal-ordezkariek bizitako<br \/>\nerrealitate bat erakutsi eta salatzeko asmoz. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Gizarte-gaietan egindako<br \/>\nsartu-irten handi horrek handitu egin zuen ikertzaile nafarren gai-aniztasuna,<br \/>\nbaina ez zuen nobleen genealogiak osatzeko, mirespenak kontatzeko, parrokietako<br \/>\nalbisteak idazteko edo eliza-dokumentazioaren inbentarioak idazteko erabiltzen<br \/>\nzen historiografia tradizional ezagunena ordezkatu. Nafarroan Ondare historiko,<br \/>\narkeologiko edo artistikoari buruzko ohar eta artikulu labur zorrotzak ere<br \/>\nargitaratu ziren, eta Nafarroako Monumentu Historiko Artistikoen Batzordeak<br \/>\n(Comisi\u00f3n de Monumentos Hist\u00f3ricos y Art\u00edsticos de Navarra) (CMHAN) arreta<br \/>\neskaini zion. Azken hau 1844ko dekretu goiztiarrarekin sortu zen, eta, 1895az<br \/>\ngeroztik, <i>Boletin <\/i>moduan argitaratu zen aldizkari propioa izan zuen.<br \/>\nAldizkari honek hiru fase izan zituen, eta 1936an amaitu egin zen. Monumentuak<br \/>\nbabestu eta zaharberritzeko lan hori hainbat artikulu eta monografiatan islatu<br \/>\nzen, batzorde probintzial horren <i>Boletin<\/i>aren indizeek erakusten duten<br \/>\nmoduan. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Garai hartan lan historiko edo<br \/>\njuridikoa argitaratu edo ekoitzi zutenen artean, berrogeita hamar autore<br \/>\nnabarmenetik gora izan ziren azalpen-formak hartu zituztenak, eremu historiko<br \/>\nhutsean, oro har, narraziozkoak eta deskribatzaileak izan ziren. Liburuki<br \/>\nhonetan jasotako lan-multzoaren lehen ezaugarri generikoetako batek<br \/>\nnabarmentzen du ekoizpenaren egiletza ez dela akademikoa nagusiki. Espainian, <\/span><span>XIX<\/span><span>. mendean,<br \/>\nDiziplina historikoak, berez, ez zuen izan unibertsitate-ikasketetan<br \/>\naitortutako estatus autonomorik, eta hori ez zen legez gertatu 1900ean Antonio<br \/>\nGarcia Alix ministroak egindako unibertsitate-erreformaren legea aldarrikatu<br \/>\narte. Ordura arte, Humanitate, Filosofia eta Letretako ikasketek ez zuten<br \/>\naldaketarik izan Moyano legetik, ia mende erdi lehenagotik. Aldiz,<br \/>\nikasketa-plan berriarekin, 1900az geroztik historiaren azterketa<br \/>\nespezializatuagoa eta zientifikoagoa egin ahal izan zen, Rafael Altamirak berak<br \/>\nbere garaian azaldu zuen moduan. Horri esker, eduki historikoko irakasgaiak<br \/>\nZuzenbideko fakultateetatik atera eta beren curriculumaren garapena egituratzen<br \/>\nhasi ziren. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Garcia Alixen<br \/>\nikasketa-planarekin, unibertsitateko goi-mailako irakaskuntza-erakundeek<br \/>\ngizartearekin harreman hurbilagoa izan zuten; unibertsitate-hedapeneko<br \/>\njarduerei, ikasketak zabaltzeko batzordearen antolaketa eta bere<br \/>\nbeka-politikari, edo instrukzio publikoko ministerioa sortzeari esker izan zen<br \/>\nhori posible. Irakaskuntzako erakunde libreak eta kulturaren eta hezkuntzaren<br \/>\narloko izaera erreformistak gero eta garrantzi handiagoa izan zuten aldaketa<br \/>\nhoriek babesten, iritzia eta laguntza emanez. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Hala ere, <\/span><span>XX<\/span><span>. mendearen<br \/>\nhasieratik aurrera, <i>diziplina-curriculuma <\/i>instituzionalizatzeko fase<br \/>\nhori unibertsitate-erakundeak zituzten lurraldeetan besterik ezin izan ziren<br \/>\ngauzatu, eta hori ez zen Nafarroaren kasua, ezta Euskal Probintziena ere.<br \/>\nAzpimarratzekoa da, goi-mailako irakaskuntzaren etorkizuna baldintzatu baitzuen,<br \/>\nunibertsitate-erakunde publikoak zituzten eta ez zituzten tokietan egindako<br \/>\nazterketa historikoek izandako bilakaeraren eta garapenaren arteko urruntasuna.<br \/>\nPenintsulako euskal lurraldeetan, denboran urrun geratu zen oraindik abiatu<br \/>\ngabeko \u00abEuskal Herriko unibertsitate baten proiektua, Nafarroako Foru Aldundiak<br \/>\n1866an Bizkaia, Araba eta Gipuzkoakoei proposatua\u00bb; Deustuko unibertsitate<br \/>\npribatua baino ez zegoen, 1886an Jesusen konpainiak sortua, eta Bizkaiko<br \/>\nhiriburuan zegoen goi-mailako ingeniari industrialen eskola teknikoa (1897).<br \/>\nHorixe zen euskal lurraldeetako unibertsitate-ikasketen egoera 1900ean<br \/>\nEspainiako unibertsitate-erreforma onartu zenean. Eusko Ikaskuntzak (1918)<br \/>\nEuskal Herriko unibertsitate bat sortzeko saiakera laudagarria egin zuen<br \/>\nelkartea sortu eta handik gutxira, eta errepublikaren garaian berriro<br \/>\nmahaigaineratu zuten gaia, hala ere, proiektua eten egin zen estatu-kolpearen<br \/>\neta gerra zibilaren hasieraren ondoren. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Nola edo hala, orduko<br \/>\nkultura-erakundeek, garaiko arazo garrantzitsuak aztertzeko eta,<br \/>\nmende-hasieratik, euskararekin zerikusia duten ikasketak sustatzeko bilerak eta<br \/>\nhitzaldiak suspertzeko ekimenak izan arren, ez zuten gaitasunik izan euskal<br \/>\nlurraldean goi-mailako hezkuntzako ikastetxe publikorik ez zegoelako. Aldiz,<br \/>\nbai Espainian bai Katalunian, 1907an sortu zen zientzia-ikasketak eta ikerketak<br \/>\nzabaltzeko batzorde berriak, edo <i>Institut d\u2019Estudis Catalans <\/i>erakundeak,<br \/>\n1907an jaioa eta 1911n zabaldua, ahalegin handiak egin zituzten goi-mailako<br \/>\nzientzia-ikerketa lantzeko, eta balio handiko intelektual eta<br \/>\nzientzialarientzako gune emankor bihurtu ziren. Horri esker,<br \/>\nunibertsitate-egoera hainbat esparrutan osatu ahal izan zuten. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Bi erakundeak, hala eta guztiz<br \/>\nere, Eusko Ikaskuntzaren aurrekari eta inspirazioa izan ziren (EI), eta gerora<br \/>\nkide izanen ziren horietako batzuk, unibertsitate propiorik ez zegoelako<br \/>\nkezkatuta, lau probintzietarako unibertsitate-proiektu bat diseinatu zuten<br \/>\narrakala hori konpontzeko, beraz, O\u00f1atin (1918) egindako EIren I. kongresua<br \/>\nautonomia politikoa eta euskal unibertsitate publiko baten beharra<br \/>\naldarrikatzeko giroan ospatu zen. Herrialdearen garapen kultural eta<br \/>\nzientifikorako funtsezko gai hori baztertu egin zen Primo de Rivera generalaren<br \/>\ndiktadurak eztanda egin zuenean. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Nolanahi ere, halako egoerak<br \/>\nugariak izan ziren aztertzen ari garen aldian historiografiak Nafarroan hartu<br \/>\nbehar izan zuen izaeran, berezko unibertsitate-testuingurutik urrun, eta<br \/>\nidazkera historikoaren eremu desberdin eta zabalago batera bideratzen du arreta:<br \/>\nesparru akademikotik kanpo egindako obra historikoa jasotzen duen eremura, hau<br \/>\nda, unibertsitate-erakundeetan garatutako historiografiak ebaluatzeko<br \/>\nerabiltzen den ikuspegitik urrun. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Azterketa eta ikerketa modu<br \/>\nsistematizatuan garatzeko erakunde-esparru egokirik ez izateak ez du esan nahi<br \/>\nliburuki honetan agertzen diren autore horiek, bakartuta lan egin zutenik,<br \/>\nberen aurkikuntzak komunikatu eta hedatzeko plataformetatik kanpo egon zirenik,<br \/>\nedo uneko kultura-zentro garrantzitsuetatik, hala nola Paris edo Madrildik,<br \/>\ndeskonektatuta egon zirenik. Autore horien karakterizazio profesionala 1876<br \/>\nbaino lehenagoko tarte historikoetan antzemandako jarduera-kategoria komunetan<br \/>\nsartzen da hein handi batean. Maila historikoko argitalpenak notarioek,<br \/>\nmilitarrek, politikariek, irakasleek, artxibozainek, arkitektoek, lurjabeek,<br \/>\napaizek, udal-idazkariek edo kazetariek idatzi zituzten. Oso ohikoa zen<br \/>\njarduera horietako batzuk pertsona berak uztartzea eta, aldi berean, ikerketan<br \/>\neta dibulgazioan ekarpenak egitea. Eguneroko prentsa gero eta ugariago batean<br \/>\neta gai anitzeko aldizkarietan parte hartzea, ia denak lau probintzietan<br \/>\nkokatuak, lankidetza historikoak zituzten goiburuen zerrenda bezain aktiboa izan<br \/>\nzen: <i>La Paz, El Arga, Lau Buru, Irurak bat, La Avalancha, Diario de Navarra,<br \/>\nEl Noticiero bilba\u00edno, Hermes, El vasco, Euskal-Erria, La Espa\u00f1a Regional, El<br \/>\nEco de Navarra, Euskalerriaren Alde, RIEV, Bolet\u00edn de la CMHAN<\/i>, <i>Revista<br \/>\nde Historia y Genealog\u00eda Espa\u00f1ola<\/i>, <i>El Tradicionalista, La Lealtad<br \/>\nnavarra, El Pensamiento navarro, Euzkadi, La Voz de Navarra <\/i>edo <i>El D\u00eda<\/i>.<br \/>\nHedabide horietan lan txiki batzuk agertu ziren, txikiak luzeran eta helburu<br \/>\nhandirik gabe. Literatura historiografikoaren zerrenda osatzen dute, eta<br \/>\nparametro historiografikoetatik hartu beharko lirateke. Prentsan egindako<br \/>\nkolaborazioek eta izaera historiko-kulturaleko erakunde garrantzitsuetako kide<br \/>\nizateak \u2014Historiako Errege Akademiako kide gisa (Real Academia de la Historia)<br \/>\n(RAE), Nafarroako Monumentu Historiko-artistikoen Batzordeko kide gisa, San<br \/>\nFernandoko Arte Ederren Errege Akademiari (Real Academia de Bellas Artes de San<br \/>\nFernando) lotua, edo Eusko Ikaskuntzako kide gisa (EI)\u2014, sozializazio<br \/>\nprofesional moduko bat ahalbidetu zuten, kontaktu eta informazio-sare bat<br \/>\neratuz, <\/span><span>XIX<\/span><span>. mendearen azken laurdenean autore horien pentsamendua hedatu zuena. <\/span><span>XX<\/span><span>. mendea<br \/>\nhurbildu ahala, beste leku eta lurralde batzuetatik jaso eta trukatzen ziren<br \/>\naldizkako argitalpenen, buletinen eta bibliografiaren inguruko albisteek,<br \/>\nzehaztasun gutxirekin bada ere, kontaktuen mapa, elkarrekiko erreferentzien<br \/>\negiaztapena eta mugitzen ziren mundu intelektuala marrazten dituzte. Zehaztasun<br \/>\nhandiagoz aztertu ahal izango da hori, azterketa espezifikoak eta monografikoak<br \/>\namaitzen direnean, bai autore eta argitaratu zituzten aldizkari<br \/>\ngarrantzitsuenei buruz, bai haien lanari eta harremanei buruz. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Nolanahi ere, denboran aldatuz<br \/>\ndoan jokabide bat dago gai historiko-juridikoen kultibadore horien artean, eta <\/span><span>XX<\/span><span>. mendearen<br \/>\nhasieran argi geratu zen garai bateko jakitun lokalaren edo dibulgatzaile<br \/>\nhutsaren aurrean, ia aurreko garaietako historialari-mota bakarra, autore<br \/>\nbatzuk agertu zirela, informazio eta kultura-esparru berrietan murgiltzen hasi<br \/>\nzirenak, eta esparru lokalistako ekarpen historikoetan kokatu ezin diren<br \/>\nirudiak sortu zirela. Autore hauek kultura historiografiko berrirako elementuak<br \/>\neratzen lagundu zuten pixkanaka, hala ere, epe ertainera ez zen amaitu, muga<br \/>\ninstituzionalengatik eta arazo politikoengatik. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Metodoa barneratzen eta<br \/>\nhistoria mendebaldeko diziplina profesional gisa eratzen ari zen prozesu orokor<br \/>\neta lasaia izan zen, eta, horren ondorioz, nafar idazleek nolabaiteko harremana<br \/>\nizan zuten, Frantziako eskola metodikoaren eta, beraz, alemanaren ekarpenen<br \/>\nerreferentziak iritsi ahala. Ez zen aldaketa sistematikorik eman eskola<br \/>\npositibista haren postulatuetarantz, berez, <i>Revista Euskara <\/i>aldizkarian<br \/>\neztabaida-oihartzunak izan zituen eskola, baina Frantziaren eta Espainiaren<br \/>\nhistoriografian positibismo historiografikoa sendotzea ezinbesteko<br \/>\nerreferentzia-puntua izan zen, jatorrizko historiografia horrek doktrina haren<br \/>\nluzapen filosofiko hutsa errefusatu arren. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Ezagunak ziren historia<br \/>\npatriotiko eta positibisten zale ziren historialari frantsesek grinaz<br \/>\nenuntziatu eta defendatutako proposamenak, baina Nafarroako esparru<br \/>\nintelektualean aplikatzeak ez zuen jarraitzaile leialik izan, bai ordea kritika<br \/>\nbiziak. Zientzia historikoak Natur Zientziak modura duen naturalizazio<br \/>\nzentzudunaren aurkako jarrera, <\/span><span>XIX<\/span><span>. mendearen amaierako positibismo soziologikotik<br \/>\ndefendatua, Julien Vinsonen eta Arturo Campionen artean sortutako eztabaida<br \/>\nlatzaren osagaia izan zen. Liburuki honetan agertzen diren autore gehienen lana<br \/>\nsakonki ez ezagutzeak dakarren beharrezko zuhurtasunetik, metodologia berriak<br \/>\naplikazio motela izango du ia lurralde historiografiko guztietan, baina, <\/span><span>XX<\/span><span>. mendearen<br \/>\nhasieratik, haren inperioa etengabe hazi egingo da Europako historialarien eta<br \/>\ngizarte-zientzia berriak lantzen dituztenen artean, soziologoak zein<br \/>\nantropologoak izan. Historiografiak Nafarroan izandako ibilbideak, aldiz, ez<br \/>\nzien bide horiei irmoki jarraitu. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Beste alde batetik,<br \/>\nargitaratutako obran tokiko historiari, parrokiari edo monasterioari buruzko<br \/>\ngaiak aurkitzen ditugu (Albizu, Lacunza, Zapatero), nobleziaren genealogiari<br \/>\nburuzko lanak (Argamasilla de la Cerda, Conde de Rodezno), artxibategi,<br \/>\nbibliografia eta dokumentazio-lanak (Arigita, Azcona, Oriz); hitzaldi eta<br \/>\nsaiakera politikoen argitalpena mantendu egin zen (Los Arcos, Sanz Escartin,<br \/>\nPradera), edo Zuzenbide kanonikoarekin edo izaera erlijioso pastoral eta<br \/>\nhistoriko monakalarekin zerikusia zuten gai ideologikoenak (Cadena, Fabo,<br \/>\nGancedo, Gomez Rodeles, Munarriz). Gai horiei kezka berriak erakusten zituzten<br \/>\nargitalpenak gehitu zitzaizkion, hala nola monumentu-ondarea berreskuratzeko<br \/>\neta aztertzeko ekarpenak, Nafarroako Monumentu Historiko-artistikoen Batzordean<br \/>\naurrekari argia zuena, arkeologiaren, historiaurrearen eta aurkikuntza<br \/>\nmegalitikoen hasierarekin, eta erromanizazioaren aztarnekiko interesarekin bat<br \/>\nzetorrena (Iturralde, Ansoleaga, Altadill), eta baita artearen historiarekin<br \/>\n(Larumbe, Altadill), antropologiarekin (Nicasio Landa), geo- grafia orokor eta<br \/>\ngizatiarrarekin (Altadill, Urabayen) eta haren dibulgazioarekin (Garcia Abadia,<br \/>\nIbarlucea), paleografia eta diplomatikarekin (Nu\u00f1ez de Cepeda), Nafarroako<br \/>\nzuzenbide zibil eta prozesalarekin edo tokiko administrazioari lotutako<br \/>\nZuzenbidearekin (Alonso Arbe, Lacarra, Manuel Aranzadi, Arvizu, Echaide,<br \/>\nMorales, Oroz Zabaleta, Compains, Urisarri); biografiak argitaratzen jarraitu<br \/>\nzituzten (Arigita, Oloriz, Bizi-Dill, Azcona), edo kooperatibismoarekin (Cuadra),<br \/>\nkorralizerarekin eta komunalarekin (Iribas, Arin, Montoro) lotutako gai<br \/>\njuridikoak, eta baita foru-aldarrikapenekin eta zuzenbidearekin lotutako gaiak<br \/>\nere (Escudero, Garran); hori guztia ekoizpen historiografiko haren jarraibideak<br \/>\nargi uzten zituzten aldizkari eta monografietan argitaratu zen. Gai batzuk edo<br \/>\nbesteak denboran nagusitzea une politikoaren ondorio zuzena izan zen kasu<br \/>\nbatzuetan (Oloriz, Gervasio eta Jesus Etayo, Navascues, Campion), bai eta,<br \/>\nbeste batzuetan, adierazitako data historikoen oroitzapenek bultzatutako<br \/>\nkultura-garapenaren ondorio ere, ingurune horretan sortutako eztabaidak<br \/>\nbultzatuta, Navas de Tolosako batailako edo Nafarroaren konkistako mendeurrenen<br \/>\ninguruan sortu zen jarrera publizistarekin gertatu bezala, baita Amaiurko setioaren<br \/>\ninguruan sortutakoarekin ere. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Hemen bildutako lanen eduki<br \/>\nhistoriografiko eta juridiko-historikoa xehetasunez ezagutzeak etorkizuneko<br \/>\narreta eskatzen du egungo historiografiatik abiatuta, haien ezaugarriak<br \/>\nnabarmendu eta lorpenak eta mugak ebaluatzeko. Ia esparru juridiko eta historiko<br \/>\nguztietan erakutsitako ekarpenez gain, guztiek autore bakoitzaren historiaren<br \/>\nideia adierazten dute, eta, horiek aztertu ondoren, Nafarroako idazleen<br \/>\nunibertso mentalari argitasuna emango diote historiari eta beren erakundeei<br \/>\nburuz zuten pentsamenduari dagokionez. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Gizonak izan ziren izaera<br \/>\nhistoriko-juridikoko ekoizpenaren ia autore bakarrak, eta salbuespen nabariren<br \/>\nbat izan zuten, hala nola Matilde Huici Navaz (irakaslea eta pedagogo feminista<br \/>\nnabarmena ezkutuan). Hori ez da harritzekoa hiriburuko kultura eta adimen-zirkuluen<br \/>\ntestuinguru maskulinoan, non kultura-produktuen ekoizpenaren eta hedapenaren<br \/>\nzatirik handiena biltzen baitzen. Gainera, ordura arte ezkerreko aukera<br \/>\nideologiko eskasen presentzia sinbolizatzen duen idazlea, kasu honetan<br \/>\nsozialismoarena. Historialari eta legelari nafarra kontserbadore, katoliko,<br \/>\nliberal, karlista, foruzale edo euskal nazionalista izan zen batez ere, nahiz<br \/>\neta, bere pentsamendu historiografikoari dagokionez, haien artean<br \/>\nkointzidentzia sendoak egon, oro har garaiko historiografiari eragiten dioten<br \/>\nezaugarriak irudikatuta. Bistan da bilakaera handia eman zela 1876an gerra<br \/>\nkarlista liberala amaitu berritan idatzi zenaren eta lau hamarkada geroago<br \/>\nislatuko zenaren artean, gizarte-auzia kazetaritza- eta politika-agendan<br \/>\nbolo-bolo zebiltzanean, edo lehen Mundu Gerra amaitu eta esparru politiko<br \/>\nautonomista berri bat eskatzen hasi eta 1839ko Foruen berrespen-legearen eta<br \/>\n1841eko aldaketaren inguruko eztabaidak indarrez piztu zirenean. Nafarroako<br \/>\nForu Aldundiaren eginkizunaren inguruko indar ideologikoa, azken lege<br \/>\nhorretatik eratorritako kudeaketa administratiboan oinarritua, aldarrikapen<br \/>\nautonomikoen adierazpenari eta hemeretzigarren mendeko lege haien kritikari<br \/>\nbide eman zien, arazo politiko eta ideologikoak sortuz, Nafarroaren historia garaikidea<br \/>\nzalantzan jartzean, bai eta erresuma Espainiaren konkistagatik desagertzean<br \/>\nere. Horrek guztiak arrasto zabala utzi zuen probintziako prentsan, 1912tik<br \/>\n1923ra arte, behintzat. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Autore horien guztien lanaren<br \/>\nzati handi bat ikerketa historiko zorrotzaren ingurukoa da, inferentzia,<br \/>\nhurbilketa, interpretazio ideologiko edo gogoeta orokorretatik abiatuta. Hau<br \/>\nguztia nabarmena da liburuki honek jasotzen duen aldi kronologikoaren lehen<br \/>\nhamarkadetan, eta horrexegatik orain dela gutxira arte ez dira kontuan hartu<br \/>\nidazkera historiko haren ekarpenak. Eragozpen hori hala bada ere, izaera<br \/>\nhistorikoko lan gisa hartzen da bere termino guztietan, beste lurralde<br \/>\nbatzuetan gertatzen zen bezalaxe; izan ere, beste lurralde horietan, antzeko<br \/>\negikera duten historialari-formak erabiltzen ziren, eta horien azpian ideia bat<br \/>\nzegoen, idazleen, legelarien eta historialarien belaunaldi horiek historiaren<br \/>\nikuskera erakusteko modua, hain zuzen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Diziplina historikoaren<br \/>\nprofesionalizazio urriak ikerketa historikoaren bilakaera markatu zuen. <\/span><span>XX<\/span><span>. mendean<br \/>\nNafarroako historiografiaren eta Espainiako, Frantziako edo Kataluniako<br \/>\nhistoriografiaren arteko distantzia handitu egin zela agerian geratu zen, azken<br \/>\nhauek finkatzeko bide motel baina etengabea hasi baitzuten. Nafarroan eta,<br \/>\nberaz, Euskal Herri osoan, ez zen historialarien komunitate zientifiko bat<br \/>\nsortzeko baldintzarik eman, hau da, diziplina-praktika arrunten bidez elkartua,<br \/>\nibilbide akademiko arautuan oinarritua, aldizkari espezializatuetan ekarpenak<br \/>\neta eztabaidak egiten zituena, biltzarretan elkartua, doktoretza-tesiak egin<br \/>\nedo mintegietan parte hartzen zuena. Horrek guztiak hasitako ikerketaren<br \/>\nkalitatean eragin zuen, anbizio handiko ikasketa-plan eta proiektuak gauzatzeko<br \/>\nbaliabiderik ez zuen eta. Egoera hori agerian geratzen da autore horiek utzi<br \/>\nduten <i>corpus<\/i>aren azterketan sartu ahala. Berriro ere, dokumentuen<br \/>\ndeskribapenean oinarritutako historia-idazkera baten eta eskuragarri dauden<br \/>\niturrien tratamendu sistematikoan oinarritutako idazkera baten arteko aldea,<br \/>\negia historikora hurbiltzea eskatzen duten arau metodologikoetatik abiatutakoa<br \/>\n(objektibotasuna xede duen aukerako erregulazio gisa ulertuta), argi eta garbi<br \/>\nnabaritzen da lehenengoaren aldera egin zuela. Azkenean, jatorrizko idazle<br \/>\ngutxi sartu zen mundu horretan, irizpide metodologiko sendoz armatuta, beren<br \/>\ngaitasun, interes eta baliabide ekonomikoek ahalbidetzen ez zutenean behintzat.<\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>Kultura-elkarte garrantzitsuak<br \/>\nsortu ziren, Nafarroako hasierako euskara elkartearen aurrekaria zutenak, hala<br \/>\nnola Eusko Ikaskuntza (1918) eta Euskaltzaindia-Euskararen Akademia (1919), eta<br \/>\nelkarte hauek euskal lurraldeetako mundu intelektualean aldaketa handiak<br \/>\nekartzeko asmoa zuten ekimenak antolatu zituzten. Nabarmenak izan ziren,<br \/>\negindako ekarpenengatik, EIk antolatutako Eusko Ikaskuntzen kongresuak;<br \/>\ngizartearen, ekonomiaren, kulturaren eta hezkuntzaren arloan herrialdeko gai<br \/>\ngarrantzitsuenei aurre egiteko asmo modernizatzaile argia izan baitzuten. Hau<br \/>\nguztia bertan behera geratu zen Primo de Rivera jeneralaren diktadurarekin,<br \/>\nhorrela, eguneroko errealitatearen ezagutza eta esparru soziopolitikoaren<br \/>\narteko zubi-lana egin nahi zuen dinamika bertan behera geratu zen. Proiektu<br \/>\nglobal horretan bete-betean sartzen ziren azterketa historikoen berrikus<br \/>\nzitekeen garapena eta haren berrikuntza, hala ere, diktadurak dena eten egin<br \/>\nzuen. Erregimen errepublikarra ezartzearekin batera, ekimen horietako batzuk<br \/>\nberraktibatu egin ziren, besteak beste, euskal unibertsitate publikoaren<br \/>\nproiektua, baina 1936ko gerra zibilaren ondoren ezarritako diktadurak berriro<br \/>\nere zapuztu egin zuen. Horren ondorioz etorritako errepresioak eta beldurrezko<br \/>\ngiroak etorkizun oparoko hainbat historialariren ahotsa isilarazi egin zuten,<br \/>\nhala nola Jesus Etayorena. Aurreko belaunaldietakoak desagertuak ziren edo ez<br \/>\nziren aktibo mundu intelektualean (Altadill 1935ean hil zen eta Campion<br \/>\n1937an). Diziplina profesionalizatzeko irizpide sendoetan oinarritutako obra<br \/>\nbati ekin zioten historialari gazteak, hala nola, Jose M. Lacarra edo Jose<br \/>\nRamon Castro, erregimen militarrak utzitako egoera berrira egokitu behar izan<br \/>\nzuten. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n<p><span>1936ko galera ekonomikoak<br \/>\naurreko hiru hamarkadetan hasitako ikerketa historikoa profesionalizatzeko bide<br \/>\nsigi-sagatsu haren porrota ekarri zuen, eta garai hartako pentsamendu<br \/>\nhistoriografikoaren korronte berriei lotutako ibilbide bat irekitzen saiatu zen<br \/>\niraganari buruzko gogoeta-sormena itzali egin zuen. <\/p>\n<p><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Liburuki honetan ageri den Nafarroako autoreen obra historiko eta juridikoa mende erdi luzeko aldi kronologikoan kokatzen da, 1876tik 1936ra bitartean. Bi gudaldi garrantzitsuk mugatzen dute denbora-esparru hori; lehena, bigarren karlistaldi handiaren amaiera, eta 1936koa, 1931ko erregimen errepublikanoaren aurkako matxinada militarraren hasiera. Bien artean ekoizpen tematiko historiko-juridiko bat dago, garai politiko berri baten hasierak, Borboi dinastiaren [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[335],"class_list":["post-3691","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.6 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>SARRERA - Iura Vasconiae<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"SARRERA - Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Liburuki honetan ageri den Nafarroako autoreen obra historiko eta juridikoa mende erdi luzeko aldi kronologikoan kokatzen da, 1876tik 1936ra bitartean. Bi gudaldi garrantzitsuk mugatzen dute denbora-esparru hori; lehena, bigarren karlistaldi handiaren amaiera, eta 1936koa, 1931ko erregimen errepublikanoaren aurkako matxinada militarraren hasiera. Bien artean ekoizpen tematiko historiko-juridiko bat dago, garai politiko berri baten hasierak, Borboi dinastiaren [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"188\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"83\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"18 minutua\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-660-eu\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-660-eu\\\/\",\"name\":\"SARRERA - Iura Vasconiae\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2023-02-15T15:27:05+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-660-eu\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-660-eu\\\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-660-eu\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Hasiera\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"SARRERA\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"description\":\"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\"},\"alternateName\":\"Iura Vasconiae\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"eu\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"width\":188,\"height\":83,\"caption\":\"Iura Vasconiae\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"SARRERA - Iura Vasconiae","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"SARRERA - Iura Vasconiae","og_description":"Liburuki honetan ageri den Nafarroako autoreen obra historiko eta juridikoa mende erdi luzeko aldi kronologikoan kokatzen da, 1876tik 1936ra bitartean. Bi gudaldi garrantzitsuk mugatzen dute denbora-esparru hori; lehena, bigarren karlistaldi handiaren amaiera, eta 1936koa, 1931ko erregimen errepublikanoaren aurkako matxinada militarraren hasiera. Bien artean ekoizpen tematiko historiko-juridiko bat dago, garai politiko berri baten hasierak, Borboi dinastiaren [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/","og_site_name":"Iura Vasconiae","og_image":[{"width":188,"height":83,"url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","type":"image\/png"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"18 minutua"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/","name":"SARRERA - Iura Vasconiae","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website"},"datePublished":"2023-02-15T15:27:05+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-660-eu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Hasiera","item":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"SARRERA"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","name":"Iura Vasconiae","description":"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.","publisher":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization"},"alternateName":"Iura Vasconiae","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"eu"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization","name":"Iura Vasconiae","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","contentUrl":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","width":188,"height":83,"caption":"Iura Vasconiae"},"image":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3691","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/iv_voz"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3691\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3691"}],"wp:term":[{"taxonomy":"iv_nivel","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_nivel?post=3691"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}