Angelen aita Manuel Maria Allende
\nSalazar y Loizaga zen, Busturiko merindadean errotua, zehazki, Lumoko
\nelizatean. Ama, aldiz, Angelez Mu\u00f1oz de Salazar y Martorell zuen, Andaluziako
\nfamilia aristokratiko bateko kidea. Senar-emazteek, gutxienez, zazpi seme-alaba
\nizan zituzten.<\/p>\n
Aita, Montefuerteko kondea,
\nondare handiaren jabe zen. Oinordetza auzi baten ondoren, familiaren ondasun
\nugari bereganatu zituen, era guztitakoak. Besteak beste: Lumoko patronatua,
\nArratzuko kopatronatua eta allende salazartarrek aro garaikidean ezkontza
\npolitika arrakastatsu bati esker eskuratutako hamaika maiorazko. Maiorazkoak
\nmerindadean aspaldi indartsuak ziren abizenenak ziren: Albiz, Mezeta\u2026 Bestalde,
\namaren aldetik Andaluziako hainbat jaurerri eta ondasun jaso zituen, diru
\nkopuru handiarekin batera. XIX. mendeko lehen erdialdera, familia ondasunen
\npartzuergo hori hainbatek aristokrazia bidezko aliantza eusko-andaluziar bezala
\nezagutu zutenaren eredu argia zen.<\/p>\n
Manuel Maria, Montefuerteko
\nkondea, Lumoko ordezkari izan zen Gernikako Batzar Nagusian, ia etenik gabe,
\n1839tik 1870era arte. Jaurerriak konfiantza zuen beregan, eta zeregin
\nofizialetan aritu zen Madrilen, hein batean 1851. urtean bizi arteko senatari izendatu
\nzutelako Gaztelan. 1876ko apirila eta maiatzean, lan erreformari buruz
\nCanovasekin hitz egiteko ardura zuen Batzar Nagusien euskal komisioko kide
\nizendatu zuten, Sagarminagarekin batera. Hurrengo urtean senatari izendatu
\nzuten, bizi arterako.<\/p>\n
Bikoteak izan zituen seme-alaben
\nartetik zazpigarrena, Juan (Gernika, 1856 – Madril, 1929), garrantzi handikoa
\nizan zen Espainiako politikagintzan: nekazaritza ingeniaria, Markinako diputatu
\nhogeita zortzi urterekin, geroago, Madrilgo alkate izatera iritsi zen, eta
\nOgasuneko Ministro izendatu zutenetik, hainbat sailetako arduradun izan zen
\ngobernuak aldatu ahala (Instrukzio Publikoa, Estatua\u2026); horiez gain, bi aldiz
\nizan zen Gobernu Kontseiluko presidente: 1919. eta 1921. urteetan.<\/p>\n
Angel 1854. urtean jaio zen, Juan
\nanaia baino bi urte lehenago, eta litekeena da bera seigarrena izatea. Egun, ez
\ndakigu non egin zituen lehen eta bigarren hezkuntzako ikasketak, akaso,
\nirakasle pribatuekin egin zituelako. Azken Karlistaldian (1872-1876), litekeena
\nda familiak Gernikatik Madrilera alde egin behar izatea, liberalak zirelako.
\nZiurrenik, horregatik gaitzetsi zituen Angelek tradizionalismoa eta karlismoa
\nbere bizitza guztian zehar. Bere ikasketak Unibertsitate Zentralean egin
\nzituen, emaitza bikainak eskuratuz. 1875ean Filosofia eta letretako
\nlizentziatura eskuratu zuen aparteko sari eta guzti, eta 1878ko ekainean
\ndoktore titulua lortu zuen euskal literaturaren izaera orokorrari buruzko
\ndisertazio bati esker. Garai berean, Zuzenbide zibil, kanoniko eta
\nadministratiboko lizentziatura burutu zuen, eta aurrerago, ezagutzen ez dugun
\ndata batean, doktoretza. Goi-mailako Diplomatika eskolan ere ikasi zuen, eta
\nhainbat ikasgai egin zituen Medikuntza, Farmazia eta Zientzia Fakultatean. Argi
\ndago giza-ezagutzaren alor guztiekiko zuen jakin-mina izugarria zela.<\/p>\n
Angel gazte hil zen, hogeita <\/span><\/p>\n Angel Allande Salazarrek jardunean emandako <\/span><\/p>\n Liburuzain eta artxibozain jardunaz den Hasierako garai horretan, 1876an, Eskain diezaiogun tartetxo bat Sozializazio eta kultura zein Espainiako Zuzenbide zibilaren Baskonia guztiko aldizkariek Allende Salazarrek gizarteko Probintzien izaera Haien kontra egiteko asmoz, Allende Salazarrek indarrean Kode zibil propioa izateko Allende Salazarrek 1879an Allende Salazarrentzat Bizkaikoa Zuzenbide publikoa galduta, noiz Legelari teoriko bezala izan zuen 1881-1882 legealdiaren hasieran, Ustekabean, Ganberaren aitzinean Kongresuan egin zituen lau Bere garaikide zen Antonio Arzac Angelen aita Manuel Maria Allende Salazar y Loizaga zen, Busturiko merindadean errotua, zehazki, Lumoko elizatean. Ama, aldiz, Angelez Mu\u00f1oz de Salazar y Martorell zuen, Andaluziako familia aristokratiko bateko kidea. Senar-emazteek, gutxienez, zazpi seme-alaba izan zituzten. Aita, Montefuerteko kondea, ondare handiaren jabe zen. Oinordetza auzi baten ondoren, familiaren ondasun ugari bereganatu zituen, era guztitakoak. Besteak beste: […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[329],"class_list":["post-3459","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n
\nhamar urterekin. Carmen Zaragoza y Ayllonekin ezkondu zen (\u20201928) eta harekin
\nhaur bat izan zuen hil baino hiru urte lehenago, hots, 1882an. Hura ere
\nGernikan jaio zen eta Juan izena eman zioten, osabaren atzetik. Herribilduan
\njarraian hiru belaunaldi jaio izateak argi adierazten du allende-salazartarrek
\nherriarekiko sentitzen zuten lotura sakona. Semea ere aitaren ildo
\nikertzaileari lotu zitzaion, eta Espainiako bibliografo eta artearen
\nhistorialari ospetsuenetako bat izan zen \u20131930ean San Fernandoko Arte Ederren
\nErrege Akademiako kide izendatu zuten\u2013. Bereziki aditua zen euskal arteari eta
\nbertan erabilitako jantzi tradizionalei zegokienez. Eragin handia izan zuen Eusko Ikaskuntzaren
\nHistoria sailean. 1938an hil zen. Noizbait, \u00abbere familiatik jasotako errenta
\nxumeak\u00bb kontsignatu zituen, apika, testamentuan ondasunak banatzerakoan, bere
\naitona zen Montefuerteko kondea ez zelako oso eskuzabala izan ez bere
\nerrainarekin, Angelen alargunarekin, ez eta bere bilobarekin ere.<\/p>\n
\nhamabost urte eskasetan lau alor nagusi bereiz daitezke: lehenik, liburuzain,
\nartxibozain eta antikuarioen Talde Fakultatiboko kidetza; ondoren,
\nJurisprudentzia eta Legegintzaren Errege Akademian eta beste erakunde
\nbatzuetan, irakasle aritzea zen edota ekoizpen zientifikoaz arduratzea; eta,
\nazkenik, Madrilgo Kongresuan aritzea, Gernikako distrituko diputatu akta jaso
\nbaitzuen.<\/p>\n
\nbezainbatean, Simancasko Artxiboko hirugarren graduko laguntzaile izendatu
\nzuten 1876an. <\/span>Urte hartan bertan, Artxibo Nazionalera aldatu zen, eta
\nhandik, berehala, Goi-mailako Diplomatika Eskolara. Eskola horretan, irakasleen
\nklaustroak aho batez erabaki zuen Antzinaroko eta Erdi Aroko Geografia katedra
\nbere esku uztea, Espainian aditu bezala. Ondorengo urteetan (1875 eta 1879
\nartean), Arte Ederren Historia eta Paleografia Orokorreko katedretan ordezko
\naritu zen. Bere adinari begiratuta, harrigarria da Bolet\u00edn Hist\u00f3rico
\naldizkariaren sorreran parte hartu izana, 1880an. Aldizkari horrek Lehen Berrezartzearen
\ninguruko informazio bibliografikoa eskaintzen zuen. Ekimen horrek gorago aipatu
\ndugun Liburuzain eta Artxibozainen Taldeko hainbat kide bildu zituen, garai
\nhartako espainiar kulturako pertsona esanguratsuenetakoak. Besteak beste,
\nEduardo de Hinojosa, Jose Villamil eta Marcelino Gesta. Aldizkari horren
\nedizioak Goi-mailako Diplomatika Eskolan zuen egoitza eta \u00abEspainiako kultura
\neta zientziari egindako ekarpen aberasgarrienetakoa\u00bb izan zen askorentzat.
\nBolet\u00edn Hist\u00f3ricon kolaboratzaile aritu ziren Menendez Pelayo, Fernandez
\nGuerra, de la Fuente, Aita Fita, etab. 1881etik aurrera, Allende Salazar
\nezinbesteko bihurtu zen, Gestarekin batera kudeatu baitzuen argitalpena.
\nBolet\u00edn Hist\u00f3rico hilabetekaria zen, eta urte osoko argitalpenen orrialdeak jarraian
\nematen zituzten. Allande Salazar hil zenean, zenbaki berezi bat atera zuten
\nbere omenez.<\/p>\n
\nbere lanarekin loturik saria eman zion, aho batez, Biblioteka Nazionalak
\nmemoria bategatik: \u00abEscritores vascongados. Ensayo de datos biogr\u00e1ficos y
\nbibliogr\u00e1ficos referentes a los escritores de Vizcaya, Guip\u00fazcoa y \u00c1lava\u00bb.
\n1880an bigarren memoria bat prestatu zuen Bizkaiko idazleei buruz: \u00abEscritores
\nvizca\u00ednos. Ensayo biogr\u00e1fico-bibliogr\u00e1fico\u00bb. Azken hori Biblioteka Nazionalaren
\nlehiaketara aurkeztu zuen, baina ez zuen arrakastarik izan. Bi saiakera lanak
\nargitaragabe geratu ziren, alor hori lantzen jarraitu zuelako eta bi memoria
\nhoriek Biblioteca del Basc\u00f3filo bildumaren baitan bildu zituelako. Horixe izan
\nzen gai horri buruz egin zuen lanik garrantzitsuena, eta bera hil eta hiru
\nurtera argitaratu zen. Pentsatzekoa da oso gazterik hasi zuela bilketa
\nbibliografikoa, Estatuko hiriburuko, Baskoniako eta norbanakoen liburutegi eta
\nartxibo nagusietan kontsultak eginez.<\/p>\n
\nBiblioteca del Basc\u00f3filo. Laurac-bat lanari buruzko zertzelada gutxi batzuk
\nemateari, euskal kulturaren bilakaeran leku nabarmena baitagokio. 1888an
\nargitaratu zen Estatuaren laguntzarekin, eta bere anaia gazteak, Manuelek,
\nzuzendu zituen inprenta frogak bere heriotzaren ondoren. Hainbat ezaugarrik
\negiten dute berezi eta bikain. Lehenik eta behin, informazio iturri aberatsa
\nda, 500 orrialde inguruan ia 2.000 erreferentzia jaso baitzituen. Bestalde,
\nNafarroa sartu izanak argi erakusten du urte horietan Baskonian emandako
\naldaketa azkarra etorkizun etnikoari dagokionez. Eta, batez ere, Allende
\nSalazarrek obraren Sarreran eta baita gorputza sortzerakoan ere erabilitako
\nizaera zientifikoa eta bibliotekonomiaren ezagutza kontzeptual zehatzak.
\nMaterialak hainbat hurrenkera jarraituz sailkatu zituen: ekonomikoa,
\nzientifikoa, artistikoa, linguistikoa, lexikologikoa, gramatikala eta gizarte
\nharremanak (legedia). Historiaren alorraren barnean, genealogia eta biografia
\nbereizi zituen. Erreferentzia esanguratsu asko informazio osagarriz jantzi
\nzituen eta bere iritzia eta beste askorena txertatu zuen. Obraren bukaeran
\nmaterialen eta autoreen araberako aurkibideak daude. Haren atzetik Vinsonen
\n(1891 eta 1898) eta Sorarrainen bibliografiak etorri ziren. Ordutik ehun eta
\nhogeita hamalau urte igaro dira, eta Allende Salazarren obrak XIX. mendearen
\nazken laurdeneko Euskal bibliografiaren auziaren egoera ezagutzeko parada
\nematen du oraindik.<\/p>\n
\nzientzia jarduerarako bigarren alorra Jurisprudentziaren Errege Akademiaren
\nbaitan aurkitu zuen Allende Salazarrek. Gaur egungo ikuspegitik begiratuta,
\nharrigarria suerta daiteke hamazazpi urterekin horrelako erakunde bateko kide
\nizatea, batez ere ibilbide profesionala kontuan hartzen bada. 1871. urtean
\nsartu zen, agian, aitaren eragin edo laguntzari esker, aurretik harremanetan
\njarri zirelako. 1872 eta 1874 urteetan Zuzenbide Zibilaren Sailean idazkari eta
\npresidenteorde izan zen; 1875etik 1877ra Akademiaren idazkari nagusi; 1877tik
\n1879ra Gobernu Batzordeko kide; 1880tik 1882ra Gobernu Batzordeko ikuskari eta
\nJardunbide Forentseko Sailaren presidente; eta, hortik aurrera, Akademiako
\nhirugarren presidenteorde. 1881etik aurrera, gainera, Kongresuko diputatu ere
\nizan zen. Akademiaren baitan, argi zuten berezkoa zuela erakundearen
\npresidentetza, behin urteak beteta, noski. Prestigio handia zuen akademikoen
\nartean. Askotan eskatzen zioten eztabaidarako oinarri bezala balio zuten txostenak
\nprestatzea. Bere lankideek eskuzabala, alaia eta bizia zela zioten. Esaten
\nzuten \u00abideal handiak maite zituela, eta asko zituela; erudizio handiko gizona
\nzela eta heldua zientziaren alorraz zen bezainbatean\u00bb. Gainera, \u00aburteei
\nbegiratuta gazte zen arren, tribuna honetatik mintzo zenean, sakonki
\nkontzentratzen ginen, txintik ere ez galtzeko\u00bb. Izan ere, paleografiari, teoria
\nbibliografikoari, arkeologiari, fisiokratismoari, historiari eta beste gai
\naskori buruz osatu zituen memoriengatik, erakundeak sari ugari eman zizkion.<\/p>\n
\nkodeketa prozesua pil-pilean zegoenean, 1878. eta 1879. urteetan Allende
\nSalazarrek bi artikulu idatzi zituen. Lehena kodifikazio zibilari eta foru
\nlegediari eskainia, eta bigarrena Bizkaiko legegintza bikoiztasunari, hiru probintzietako
\neta are Baskonia osoko Zuzenbide zibila egituratzeko proposamen bat eskainiz.
\nHarrigarria da hogeitahiru eta hogeitalau urteko gazte batek indarrean zegoen
\nstatu quoarekin talka egiten zuten azken tesiak formulatzea: Estatuko lurralde
\nlegegintza zibilen aniztasuna osoki onartzea eta Baskoniako Zuzenbide pribatua
\nhorietako bat izatea. Bi planteamendu horiek zuzenean kontra egiten zioten,
\nbatetik, Estatuko Konstituzioari, Espainia osoan Kode zibil bakarra ezartzea
\nagintzen zuelako, eta, bestetik, Euskal Herriko probintzia ordenamendu zibilen
\nberezko inertziari, herrialde osoari eragin ziezaiokeen edozein erreforma
\ndebekatzen zuelako.<\/p>\n
\naipatu zuten Espainiako Legegintza zibilari eta Foru legediei buruzko lehen
\nartikulu iraultzailea, Gorteko bere lankideen begirada zenbatzailetik urrun.
\nTestua legegileak hartutako ildo kodetzaile bateratzailearen kontrako adierazpen
\nirmoa da. Horrekin loturik, idealetan eta konponbide praktikoetan kontrakoak
\nziren bi eskola bereizi zituen Allende Salazarrek. Batetik eskola estatolatriko
\nedo zentralizatzailea, absolutismo monarkikoaren ondorengoa eta uniformetasuna
\nbilatzen zuena. Angelentzat, eta Tocquevillek ere hala erakutsi zuen,
\nhemeretzigarren mendeko doktrinarismo frantsesa eta zentralizazioa Estatu
\nkonstituzionaletan indarrean zegoen halako Antzinako Erregimeneko oinordetza
\nziren, eta gizarteari kalte nabarmenak ekarri zizkioten. Eskola horren
\nkontrakoa da berak jarraitzen duena, deszentralizatzailea, self-government
\ndelakoan oinarritua eta askatasun printzipioaren baitakoa. Bere printzipioak
\nbenetako tradizio espainiarraren parte ziren. Akademiko gazteak Madame de Sta\u00eblen
\nadierazpena ekarri zuen gogora: \u00abEspainian, askatasuna antzinako kontua da; eta
\nmodernoa dena, aldiz, despotismoa\u00bb.<\/p>\n
\nerakunde esanguratsuenak aztertu zituen, eskola estatolatrikoak izandako eragin
\nkaltegarria nabarmentzeko. Esaterako, familia tradizionalean, etxe barruan
\naskatasuna nagusi zen, emakumearen estatusa parekidea eta, ondasunei zegokienez,
\ntronkalekotasun printzipioak agintzen zuen. Eskola horrek eragindako kaltea
\nudalerrietara ere iritsi zela zioen, antzina bizitza propio eta autonomoa
\nbaitzuten eta orduko hartan Gobernuaren eta burokratizazioaren menpe zeudelako.<\/p>\n
\ninstituzionalean ere eragina izan omen zuen, aginte zentralaren ordezkari
\nhutsak izatera igaro zirelako eta erabat haren menpe geratu zirelako. Aurreko
\nhamarkadetan, ohiko ordenamendu zibila arriskuan zegoen, halakorik zuten
\nprobintzietan. Guztiarekin ere, Estatuaren batasun politikoa onartzen zuen, are
\ngehiago gerra baten ondoren; baina indarrean zegoen kodifikazio zibilaren
\nkontra zegoen. Berak nahiago zituen mende luzez indarrean egon ziren lurralde
\nsistema zibilak, ongi erakutsi baitzuten bizitza soziala zuzentzeko gaitasuna
\nzutela. Besteren artean Bizkaikoa, nazioartean aintzatetsia baitzen: 1867ko
\nParisko Erakusketa Unibertsaleko epaimahaiaren Txostena gogora ekarri zuen,
\nhiri hartako Notre-Dame katedraren jarrera, eta baita Gizarte Ekonomia
\nElkartearena ere, eta, nola ez, Frederic Le Playren argitalpen soziologikoak.<\/p>\n
\nAllende Salazarrek xehetasun handiz deskribatu zituen eskola
\nzentralizatzailearen lau aldaerak. Ildo idealista-kosmopolita baztertu zuen,
\ninportatutako eskola deitu zuenari muzin egitearekin batera. Esklusibistak
\nbereziki baliogabetu zituen, penintsulakoek gaztelarra zena eta espainiarra
\nzena nahasten zutelakoan, eta Gaztelako Zuzenbide zibilaren orokorpenaren aurka
\nagertu zen, besteak beste, etorkizunean Portugal batasun hispaniko baten parte
\nizatea zailduko zuelako \u2013egun, harrigarri suerta badaiteke ere\u2013. Bere ustez, ez
\nzuen zentzurik lurralde legedi bakoitzeko erakunde onargarriagoak korpus bakar
\nbatean biltzeak, besterik gabe, gizarte eta zuzenbide printzipioei erantzuten
\ndietelako.<\/p>\n
\nzeuden bost lurralde legediei Kode zibil izaera ematearen alde egin zuen (sei
\nlirateke, noizbait Portugal batuko balitz). Berezko printzipioak zituzten
\nsistema ezberdinak ziren, elkarren arteko lotura antzeman zitekeen arren. Bere
\nustez, denbora tarte bat igarota \u2014luzea izan zitekeen\u2014 berezko legedi horiek
\npixkanaka orraztuko ziren eta, agian, antzekoago bilakatuko ziren. Legelari
\nbizkaitar gazteak, hortaz, konfederalismo zibilaren proposamen guztiz originala
\negin zuen. Argi eta garbi, erabateko testigantza-izaera zuen, pentsaezina
\nbaitzen hemeretzigarren mendeko Kode bakarren ohiturari jarraituz hezitako
\npolitikoak edo frantziar dogmatika zibilistaren eragina zuten garai hartako
\nhedabide akademikoak bere alde agertuko zirela. Nolanahi ere den, bere lanak
\nFelipe Sanchez Romanen arreta deitu zuen 1890. urtean (1890: 12-21).<\/p>\n
\naurreko proposamenak honako galdera ekarri zuen: zer egin bi legedi zibil
\nizateraino desegituratuta zegoen Jaurerrian? Nola egin Kode bihur daitekeen objektu legislatibo bat eskura izateko? <\/span>Allende
\nSalazarrek berehala landu zuen auzia, eta horretarako sakonki erabili zuen
\nGregorio Balpardarentzat \u00abxehea eta bikaina\u00bb zen lan bat (Balparda, 1903: 15).
\nIzan ere, Angulo y de la Hormazarentzat legelari gernikarrak Bizkaiko Zuzenbide
\nzibilaren azterketa kritikoa egitea proposatzen zuen (El Correo Vascongado,
\n1879ko otsailak 19).<\/p>\n
\nargitaratu zuen aipatu dugun bigarren artikulua Madrilgo Revista de Legislaci\u00f3n
\ny Jurisprudencia aldizkarian. Erakutsi zuenez, pluralitate legislatiboaren
\nadibide ugari aurki daitezke historian zehar hainbat gizartetan, eta Marichalar
\neta Manriqueren eskutik Bizkaiko bikoiztasun legislatiboaren ernalkuntza ezin
\nhobe eta xehetasunez azaldu zuen. Jaurerria osatzen zuten lurralde blokeei
\n\u2014Bizkaia nuklearraren Lur Laua, Durangaldea eta Enkarterri\u2014, Jaunaren lurretan
\neraikitako herriak batu zitzaizkien Erdi Aroan. Blokeen arteko elkartasun
\nakordioa 1630ean lortu zen eta horren ondorioz Bizkaia izaki politiko izatera
\nigaro zen, baina konpondu gabeko arazo larria utzi zuen: hainbat jaurerri
\njaun-erregearen Zuzenbidearen menpe geratu ziren, hau da, Gaztelako
\nZuzenbidearen menpe, Bizkaiko Zuzenbide pribatutik at.<\/p>\n
\nbezalako gizarte bat, Zuzenbide publikoa galdu berri zuelako minduta egon
\narren, Zuzenbide pribatuaren dualtasuna gainditzen saiatu behar zen. 1876ko
\ngizarte eta aberastasun erroldetan oinarrituta, helburu horren alde egiteko
\narrazoi sendoak aurkeztu zituen. Biztanle kopuruan zegoen aldea ezin zela horretarako
\ntraba izan aldarrikatu zuen, hainbat elizatetan herribildu batzuetan
\nbezainbeste biztanle zegoelako; ondasunen ezaugarriak ere ezin ziren oztopo
\nizan (hirikoak edo landakoak), antzeko proportzioa baitzegoen bloke batean zein
\nbestean; ez eta etxebizitzen pilaketa edo sakabanaketa, bi aldeetan ematen
\nbaitziren fenomeno biak. Inertzia historikoa ez zen aski dualtasunaren kalteak
\nzuritzeko, izan ere, Zuzenbide forala dagoeneko indarrean zegoen herribilduen
\nerdian eta, ofizialki indarrean ez zegoen horietan ere, herri barrutiaren zati
\nhandi batean hala zen. Kontuan izan behar da, 1630ean ere, Zuzenbide zibil
\nbakarra adostea irudipen hustzat hartua zela, eta XIX. mende bukaerako
\ndesegituratze juridikoak biziki zailtzen zuela juridikoki ezberdinak ziren
\nudalerrien bat egitea. Horren ondorioz hainbat arazo eta egoera berezi ugari
\nsortu ziren.<\/p>\n
\narte jakin gabe, Bizkai osoan Zuzenbide pribatua ezartzen saiatu beharra zuten,
\neta hori arazo larria zen. Gauzak horrela, konponbidea kaltetutako jaurerrietan
\nbertan zegoen: bakoitzak libreki eskatu behar zien Batzar Nagusiei Forua ezar
\nzezatela, 1630ean aurreikusitako prozedurari jarraiki. Gaztelarra baino
\nprozedura askeagoa zen, eta ez zituen horren akatsak. Europan ere haren
\nnagusitasunaz mintzo ziren, eta hala ikusi zuten Fidel de Sagarminagak,
\nCasimiro de Loyzagak eta beste legelari bizkaitar batzuek. Arabak eta baita
\nGipuzkoak ere zabaltze ekimenarekin bat egin behar zuten. Deigarria izan zen
\nNafarroako legedia zibilaz egin zuen aipamena, hiru \u00abahizpa\u00bb probintzien eta
\nare Frantziako euskal herriaren antzekoa ere. Kontuan hartzeko aukera zen hori
\nere. Nolanahi ere, berarentzat, egin beharreko lana Forua jendartean zabaltzea
\nzen.<\/p>\n
\nzereginaz, Jurisprudentzia Akademiako jardunaz eta bibliografo bezala
\nekoiztutako lanez haratago (ez ahaztu Biblioteca del Basc\u00f3filo ez zela bera hil
\neta hiru urtera arte ezagutu), bizi zen artean, Allende Salazarri Bizkaian
\nosperik handiena ekarri ziona Madrilgo Diputatuen Kongresuan Gernikako
\ndistrituko ordezkari aritzea izan zen. Akademiako kide batek esan zuen
\nerlijiotasun nabarmen batetik \u2014integristatzat uler zitekeena\u2014 progresismorantz
\negin zuela. Egia da Alderdi Liberal fusionistarekin bat egin zuela, 1880.
\nurtean errepublikazaleak ez ziren hainbat alderdi elkartzean sortua. Ardatz
\nnagusia Serrano eta Sagastaren alderdi konstituzionala zen, eta harekin batera
\nRuiz Zorrillaren alderdi erradikala, \u00abposibilista\u00bb castelariarrak eta beste
\nbatzuk, tartean hainbat militar. Ikuspegi foruzale bizkaitarretik, Allende
\nSalazarren aukera paradoxikoa zen, Sagasta agintariak argi erakutsi baitzuen
\n1876ko Foruen Legearen eztabaidan Baskoniari ez ziola kontzesiorik egin behar.
\nHandik gutxira, alderdi berriaren izena soilik liberal izatera igaro zen, eta
\nhasieran halako atxikimendua izan zuen aurreko 1869ko Konstituzioarekiko.
\nGizonezkoen sufragio unibertsalaren, erlijio elkartze askatasunaren eta botere
\nbanaketaren alde egin zuen hasieran. 1881. urtean, Angelek hautapen akta
\nKongresuan aurkeztu zuen momentuan, Sagasta zen gobernuburua Canovasek
\nproposatutako txandaketa indarrean jarri ondotik.<\/p>\n
\nbiziarteko senatari zen Montefuerteko kondea, Angelen aita, ganberak irekitzean
\nerregea jaso zuen Gorteen Diputazioko kide zela gogoan hartu beharra dago.
\nAngelek Gernikako diputatu akta beste hiru legealdiz izan zuen, 1885ean hil zen
\narte, alegia. Hala ere, Kongresuan ez zuen behar bezalako hasiera izan: Angelen
\nhautagai aktak arrabotsa sortu zuen osoko bilkuran, bere baliozkotasuna
\nzela-eta. Hautagai liberalaren bozka kopurua tradizionalistaren bikoitza zen,
\nbaina Ortiz de Zaratek, azkeneko horien Gasteizko diputatu beteranoak, Allende
\nSalazarren hautaketa inpugnatu zuen Akta Batzordean, Nabarniz, Arratzua,
\nArrieta eta Larrauriko hausteslekuetan irregulartasunak egon zirelakoan. Bide
\nbatez, aurkeztutako salaketa, eta ondorengo eztabaida, gerra ondoan eta setio
\negoera kendu berritan Bizkaiko landa eremuan hauteskundeek nola funtzionatzen
\nzuten eta probintzia Diputazio konstituzionalaren eskuhartze partzialaren
\nnondik norakoak ulertzeko oso lagungarriak dira. Angelek Ganberaren osoko
\nbilkuran Ortiz de Zarateri emandako erantzun bikain, kontentagaitz eta are
\nkrudelak agerian utzi zuen Errege Akademia bateko presidenteordeak zahartutako
\ndiputatu tradizionalistarekin zuen haserrea. Edo, agian, bere ondareak eremu
\nkarlistan zituen familia liberal aberats bateko semearen erresumina zen.
\nEgindako defentsan, kontraesanak izan arren, Gernikako parlamentaria
\nmodernitatearen eta ilustrazioaren ordezkari bezala agertu zen salatzailearen
\nideologia zaharkituaren aurrean; monarkismo karlistak eragindako nahasmenduaren
\naurrean Espainia maite zutenen ordezkari. Egiazki, Allende Salazarrek kezka
\nadierazi zuen foru instituzioen egoeragatik, herrialdearentzat galera
\nkaltegarria zela iruditzen baitzitzaion eta hura aipatzeak berak \u00abbegiak malkoz
\nbetetzen zizkiolako\u00bb. Konponbiderik egotekotan, hura soilik euskal liberalen
\neskutik iritsiko zela esan zuen, Baskoniako gaitz guztiak karlistek eragin
\nzituztelako.<\/p>\n
\ndeszentralizazioaren eta self-governmentaren alde agertu zen, baina,
\ngerraondoko beldurraren hamarkadaren hasieran, bazterrean utzi zuen foru
\naldarrikapen zehatz oro, bere lau legealdietan. Orduko hartan, Foru publikoen aldarrikapenak
\nizaera subertsiboa zuen eta, asmo txarrez, menderatutako karlismoarekin lotzen
\nzen bere arriskua agerian uzteko. Edonola ere, autogobernuaren auzia gogora
\nekartzeak ezinegona sortzen zuen bere talde parlamentarioko kideen artean, eta
\nbaita Bizkaian agintean zegoen sektorearen baitan ere. Bestalde,
\ntradizionalistentzat ez zen oso argia geroz eta ahulagoa zen liberalen
\nborondate foruzalea, Kontzertu Ekonomiko berriaren kudeaketak eskaintzen
\nzizkien abantailak baliatzen hasiak baitziren, eta indargabe utzitako sistema
\nberrezartzekotan, Aldundian zuten boterea galduko zutelako. Allende Salazarrek,
\nhasieran fusionistekin bat egin bazuen ere, uko egin zion bi alderdi
\ndinastikoekin bat egiteari. Egia esan, bere distrituko akta mantentzeko, ez
\nzitzaion komeni.<\/p>\n
\nurteetan, mahaiko idazkari izatera iristeaz gain, Jaurerriaren garapen
\nekonomikoaren alde egiten zen ororen ardura izan zuen, batez ere
\nkomunikabideekin lotutakoarekin. Esaterako, bere gain izan ziren Bizkaiko bide
\nestuko bigarren mailako trenbide sarea sortzea, errepideen eraikuntza eta
\nportuen konponketa \u2013alor horretan, Parlamentuan izandako esku-hartzeek Bizkaiko
\nportu guztietan izan zuten eragina\u2013. Lanean aritu zen gerran parte hartutako
\nliberalak soldadutzatik salbuesteko onurak ezar zitezen eta sektore horretako
\nkaltetuek pentsio kalte ordainak jaso zitzaten. Udalerriak elkartzen lagundu
\nzuen, Gernika-Lumoren kasuan, agian, bere familiaren interesen hobe beharrez,
\nedota Natxitua eta Bedaroaren kasuan, egungo Ea, publikoki baliagarria
\nzatekeelakoan.<\/p>\n
\nzehatzak esandakoaren arabera, Angel martxoaren 18ko gau batez hil zen Madrilen
\n\u00abgaitz oso larri batek jota, herrialdeak bere talentua eta jarduna gehien behar
\nzituenean\u00bb. Pentsatzekoa da bere jardun parlamentarioak Jaurerriaren portu eta
\nkomunikazio interesen alde izandako oihartzunak, eta etorkizunean egingo zuen
\nlanaren gaineko itxaropenak eragina izan zutela bere heriotza goiztiarrak
\ngizartean izan zuen erantzun gogoangarrian. Bestalde, Bizkaiko administrazio
\nkonstituzional berriaren inguruko gizona zen. Gernikan ehortz zezaten agindu
\nzuen, bere jaioterrian. Hilotza Madrilgo Norteko geltokitik abiatu zen, eta
\nbertara Diputatuen Kongresuko gala-auto batean eraman zuten, beste 116
\nautorekin. Probintzia Diputazioko, hiribilduko udaleko eta beste udal eta
\nudalbatza batzuetako ordezkaritza batek jaso zuen hilkutxa Bilbon. Segizioa
\njaurerriko kaleetan barrena ibili zen, bertako herritarren ikusminaren erdian. Gernikara iritsitakoan, ehun urte
\nbaino gehiago dituen haritzaren adar bat jarri zuten hilkutxaren gainean. <\/span>Dolu-xingola
\nbeltz ugari ikus zitezkeen eraikinetan eta eraikitzen ari ziren eskolan
\npankarta bat jarri zuten Il da aita emengua, Don Angel Allende Salazar zioena.
\nHerriak hala eskatuta, monumentu publiko bat egiteko ekimena sortu zen, eta
\nMarkinako udalak bilkura aretoan bere omenezko hilarria jartzea erabaki zuen.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"