Lehen haurtzaroa Independentzia Gerraren giroan igaro zuen,
\neta horrek gogor markatu zuen, Zumalakarregiren biografian adierazten zuenari
\nerreparatuz gero, behintzat: \u00abOraindik gu haurtzaroan, gure herrialdea
\natzerriko uztarria astintzen saiatzen zenean, memoriak Minaren eta haren
\nkapitainen balentriek gure bihotz xumeetan egiten zuten inpresio sakona
\ngogorarazten digu\u00bb. Haren oroimenean, tropa frantsesak beren jaioterrian
\nsartzea, zalduntzek egindako karga eta herritik ihes egitea zeuden, haien artean
\nbaitzegoen beren familia ere. Galdetu behar da ea haurretako oroitzapen horrek
\neta inbaditzailearenganako herrak sortu ote zuten, ez bakarrik tropa
\nokupatzaileen aurkako arrastoa, baizik eta haiek zituzten ideienganakoa ere.
\nGaineratzen zuen, giro horren ondorioz, 1822an biztanleriaren zati bat
\nliberalismoaren aurka armetan altxatu zenean, oso gazte sartu zela talde
\nerrealistetan \u00abdenbora horretan eman behar zuten [inpresio] haiek fruitua,
\nhaurrak gizonta- sunera iritsi zirelako, eta alferrik da jatorri desberdina
\nbilatzea gizakiaren berezko borondatetik bakarrik sortzen diren ekintzei.
\nHorregatik, enpresaren arriskugarritasunean, arriskuetan eta defendatu behar
\nzuten arrazoiaren justizian nahikoa pentsatu gabe, gerrara beren elementu
\nnatural gisara jotzea zen haien arrazoi nagusia. Orduan, Minaren eskolako
\njarraitzaileak, milizia berri haren buruzagiak eta maisuak izan ziren; haiek,
\negunen batean, etorriko ziren milizienak izanen ziren bezalaxe\u00bb. Eta 1822 eta
\n1833ko gerrak azaltzeko eta justifikatzeko balio zion arrazoibide batekin
\namaitzen zuen: \u00abgerra bat amaitzen denean, leku horien gainean uzten du germen
\nnagusia, gertatu behar duenari eusteko\u00bb. Linealtasun horrek eta kausa-kateatze horrek erakusten dute zientzia historiko berriak eragin handia izan zuela
\nidazlearengan. Idazlearen formazioa eta kezka intelektualak oso goiz nabarmendu ziren, eta erakusten dute mundu erromatarrak gerra
\nzibilei buruz eta haien kateatze saihestezinari buruz erakutsi zituen
\npertzepzioek zer isla izan zuten; ideia hori mendebaldeko munduan errotu zen
\nmendeetan.<\/p>\n
Hain zuzen ere, bere letretako prestakuntzak oso goiz izan
\nzuen aplikazioa, Santos Ladron jeneralaren idazkari gisa. Santos Ladron izan
\nzen 1822. urtean hasitako gerra errealista hartan nabarmendu ziren zenbait uni-
\ntateren buru, besteak beste, Nafarroako Dibisioa eta Zaratieguik egunkaria
\nidatzi eta 1824 arte bertan iraun zuen. Bere alderdirik literarioenaz gain, mi-
\nlitarki nabarmendu zen zenbait ekintzatan, eta horrek gerra teniente-mailarekin amaitzeko eta zenbait kondekorazio eskuratzeko balio izan zion.<\/p>\n
Gerra amaitu ondoren, Santos Ladron jeneralari Madrilera
\nlagundu zion, beste aintzatespen batzuk lortu zituen eta 1826an kapitain izan
\nzen. Hurrengo urteetako bizitza militarra behaketa-erregimentuarekin lotuta
\negon zen, hainbat hiritan barna eta gerran nagusi izan zuen militar bati
\nlagunduz: Tomas Zumalakarregiri.<\/p>\n
1832 eta 1833 artean, iragan errealistak bere aurka jokatu
\nzuen, eta zituen enkarguak kendu zizkioten. Hainbat hilabetetan destinoaren
\nzain geratu zen, eta aldi horretan, gainera, gaixotasun larri batek makalduta
\nutzi zuen. Azkenik, bere lurraldera itzuli zen, eta Nafarroako Foru Diputazioak
\nBoluntario Errealisten Kidegoetako Azpi ikuskaritzako idazkari izendatu zuen.
\nLehendik zuen gaixotasuna berpiztu arren, mandatua bete egin zuen, eta
\nBartzelonara joan zen gestioak egitera. Horrek susmoak piztu zituen, aurrekari
\nerrealistak zituelako. Fernando VII.a hil zenean, Iru\u00f1era itzuli zen zenbait
\ngorabehera igarota eta Zumalakarregirekin elkarrizketatu zen. Ez ziren asko
\negon Nafarroako hiriburuan, eta 1833ko udazkenean atera ziren handik; lehena,
\nhandik gutxira, tropa karlisten buru jarri zen, eta Zaratiegi, haren ondoan,
\nlaguntzaile orokor gisa.<\/p>\n
Gerra hasi ondoren, Olitekoa agindu eta aldarrikapenak
\nidazteaz arduratu zen, gero Zumalakarregik berrikusi eta sinatzen zituenak.
\nTeniente koronel izan zen eta Estatu Nagusiko lehen laguntzaile izendatu
\nzuten 1833ko abenduaren 18an. Handik egun batzuetara, urtarrilaren 1ean,
\nkoronelera igo zen, eta Zumalakarregiren laguntzaile orokor gisa, parte hartu
\nzuen haren ekintza guztietan. Ekintza horien kronika zehatza utzi zuen, ez
\nbakarrik agiri eta ofizio ofizial gisa, baizik eta gero bere nagusi izan zenaren
\nbiografian erabiliko ziren hainbat material idatziz.<\/p>\n
Bilboko setioan zauritu zen jeneral karlistaren hurbileko
\nlaguntzaile gisa, 1835eko ekainean, jeneralaren zauriaren berri zehatza jaso
\nzuen Zaratiegik, Vicente Gonzalez Grediaga, jeneralaren mediarengandik.
\nHeriotza gertatu zenean, berehala jakinarazi zioten. Ekainaren 24an, Carlos de
\nVargasek idatzi zion: \u00abGure jeneralaren zoritxarra, kontuan hartzen dut nola
\negonen diren berhoriek, baina gure konsternazioa handiagoa da. [\u2026] Orain, inoiz
\nbaino gehiago lan egin behar dute berhorrek eta Eraso jeneralak, mingostasun-
\neta desolazio-bailara batean ez sartzeko, izan dugun galera konponezinagatik\u00bb.<\/p>\n
Zaratiegik Eraso jeneralaren agindupean jarraitu zuen bere
\nkarrera militarra, eta gero Morenoren Estatu Nagusiko laguntzaile nagusi
\ngisa. 1835eko urrian brigader izatera iritsi zen, nahiz eta harekin bat ez
\netorri gatazka zuzentzeko moduan. Garai hartako gerra-ekintzengatik, 1835eko
\nabenduan, San Fernandoko Lehen Mailako Errege Ordena Militarra jaso zuen.
\n1836an, gero eta garrantzitsuagoak ziren agintaritzak hartu zituen, eta haien
\nburuzagitzan trebetasun militarra berretsi zuen.<\/p>\n
Garai hartako ekintza aipagarrienetako bat 1837ko uztailetik
\nirailera, Gaztelara egindako espedizioa izan zen, indar liberalak distraitzeko
\nasmoz, erregearen espedizioarekin Madrilera zihoan bitartean. Kanpaina honetan
\nSegovia hartu zuen Valladoliden mahatxatu ondoren. Karlismotik nabarmendutako
\neta liberalismoak zalantzan jarritako ekintza bat izan zen, iritziaren inguruko
\nborrokan. Hiri horretan, Don Karlosen efigiearekin dirua egiteko agindu zuen.
\nBurgo de Osma, Lerma edo Valladoliden ere sartu zen. Baina, agian, Zaratiegiren
\nespedizio horren alderdirik nabarmenena izan zen erregegaiari ez
\nlaguntzeagatik haren aurka botatako akusazioa, eta hori monarka karlistak berak
\nadierazi zuen mintzaldi batean. Prozesuko defendatzaileak, Clemente Madrazok,
\nuste izan zuen hori izan zela \u00abgure gerra zibileko gertaera aipagarrienetako
\nbat\u00bb. Iparraldera itzuli eta berehala espetxeratu eta prozesatu zuten, eta ia
\nurtebete eman zuen Joaquin Eliorekin batera (1806- 1876) kartzelan. 1838ko
\nekainean, auzitegia bildu zen erabakitzeko, eta ha- ren barruan posturak
\nheriotza-zigorraren eta absoluzioaren artekoak izan ziren. Bi militarrak
\nauzitara eraman zituzten, ez hainbeste armadako kontu batengatik, baizik eta
\nkarlismoan gero eta nabarmenago egiten ziren desberdintasunengatik, eta bere
\ndefentsariak prozesuan adierazi zuen \u00abEuropa gure batasunari edo gure
\nbarne-desadostasunei buruz behatu eta kalkulatzen ari da\u00bb. Izan ere, bestelako
\nhainbat arrazoiri egozten zizkien, besteak beste, per- tsona gaiztoen ekintzei,
\nhala nola Arias Teijeirori, eta agente liberalen ekin- tzari, erregegaiaren
\ningururaino ere infiltratu baitziren. Kartzelan hilabete batzuk gehiago egon
\nziren, karlisten erregeak egoera konpondu eta baloratzen zuen bitartean.
\nAzkenik, 1839ko martxoan, agindua eman zuen \u00aberabateko askatasunean jarriak
\nizan zitezen, haien aurka ez zelako arrazoirik arinenik hain pairamen
\nluzerako, ezta auzia eraikitzeko ere; eta Errege Gogoa konbentzituta egonik,
\nbai hark bere buruari azaltzen dionagatik, bai berariaz kontsultatutako
\nlegelari bakoitzak informatzen duenagatik, haren borondate subiranoa da kausa
\nhorren instrukzioak eta jasandako espetxealdi luzeak ez daitezela notatzat
\nhartu, ez dezala haien karrera kaltetu eta are gutxiago haien leialtasuna; eta,
\nerrugabetasuna Armadaren ordena orokorrean argitaratuta (ordena hori hiru
\negunez jarraian irakurriko da zerrenda garaian), jaso dezatela lekukotza
\npublikoa, prozesu horretan zikindutako jarrera leialagatik\u00bb. Hala zabaldu zen
\narmadari zuzendutako bando orokor batean, Maroto jeneralak martxoaren 21ean
\nsinatutakoan.<\/p>\n
Gerra amaitu zen, eta transakzio baten aldeko ahotsak
\nindartu egin ziren, Zaratiegirena barne. Hala ere, barne-banaketak hain sakonak
\nzirenez, nahiz eta Marotorekin helburu komunak izan, urrundu egin zen
\nharengandik, eta Don Karlos Espainiatik irtetea babestu zuen. Aurretik,
\ndokumentazioa eta Se- govian egindako txanpon ugari lurperatu zituen Gernikako
\narbolaren inguruan.<\/p>\n
Jarraian, bera ere Frantziara joan zen eta erbestean egon
\nzen herrialde honen eta Italiaren artean. Urte horietan Zumalakarregiri
\nburuzko liburua idatzi zuen eta 1845eko martxotik aurrera, epeka, La Esperanzan
\nargitaratu, nahiz eta egunkari horrek 1844ko azaroan, jada, iragarri zuen.
\nKarlismoak nabarmendu zuen autorea \u00abaipatzen dituen gertaeren lekuko\u00bb izan
\nzela, eta, gainera, \u00abhaiei buruzko dokumentu interesgarrienen jabe\u00bb zela (La
\nEsperanza, 1846ko apirilaren 16 eta 18koa, 4. orr.), barne hartuta Ormaiztegi
\njeneralaren alargunak zituenak eta lanari emandako babes pertsonala, 1845eko
\napirilaren 17ko egunkari karlistari egindako gutunean idatzi zuen bezala.
\nAdierazpen horrek polemika txiki bat eragin zuen Miguel Zumalakarregirekin,
\njeneralaren anaiarekin, Francisco de Paula Madrazok idatzitako Historia
\nmilitar y pol\u00edtica de Zumalakarregi <\/i>(Madril: Imprenta de la Sociedad de
\nTrabajadores del mismo arte, 1844) liburuaren alde baitzegoen. Zaratiegiren
\nikuspegia inpartzialtzat jotzen zen, \u00abalderdi-ukipenik\u00bb gabea eta, beraz, eredu
\ngisa gomendagarria hurbileko iragan hain deseroso bati begiratzeko, historia
\nizan behar zuenari, \u00abfideltasuna eta kritika osasuntsua, ideietan miresgarria
\nden ordena; narrazio sinplea, baina noblea eta dotorea; ahoskera erraza;
\nhizkuntza zuzena; estilo bizia eta zehatza, eta batzuetan dotorea eta
\nizugarria: azken batean, benetako istorioaren propietate guztiak aurkituko
\ndira, ongi esanda, gainera, (La Esperanza, 1845eko abuztuaren 5a. 1-2. orr.).
\nNafarroako erresumari eta iragan klasikoko gertaera militarrei buruz egindako
\naipamenek bere asmo intelektualak berresten dituen erudizioa erakusten dute.
\nLiburuaren bertsio frantsesa, inprimategiaren legearen ondorioz Espainian
\nargitaratuta- koarekin zenbait desberdintasun zituena, Fran\u00e7ois Rene de
\nChateaubriand-i bidali zion, karlisten kausarekin hainbeste kolaboratu zuen
\nlegitimismo frantziarraren ordezkari seinalatuari, eta hark labur eskerrak
\nemanez erantzun zion.<\/p>\n
Urte haietan, gainera, Cabrera jeneralarekin estu lan egin
\nzuen Matiners-en gerraren garaian, idazkaritza-lanetan. Zaratiegiri Vall
\nSebulleratik gutuna bidali zion tortosarrak, 1848ko apirilaren 11n Espainian
\nsartuko zela tropa karlisten buru jartzeko: \u00abNire lagun maitea: goizeko ordu
\nbiak dira eta zaldiz ibiliko naiz Espainian sartzeko. Hori guk uste baino
\nhobeki dago, eta bidaia erraz eta seguru egiten da\u00bb. Bere gogo-aldartea
\naskatzen zuen lagun baten gutuna zen, eta bere burua modu ireki eta zintzoan erakusten
\nzuen.<\/p>\n
1849an amnistia bati heldu eta Espainiara itzuli zen, eta
\nIsabel II.aren armadara sartu zen berriz, don Carlosen azpian lortu zituen
\ngraduekin. Izan ere, Isabel II.ak 1850eko martxoan sinatutako landa-mariskal
\nizendapena jaso zuen. Hala ere, haren presentziak errezeloak sorrarazten
\nzituen, eta, karlistak berriz altxatzeko aukeraren aurrean, arreta bereziz
\nzelatatzen zen haren posizioa. Horren adibide bat 1855ean gertatu zen,
\nUtreratik, bere emaztearekin bizi zen lekutik, Cadizera ez eramatea lortu zuenean,
\naltxamendu karlista berri baten zurrumurruak piztu baitziren, urte hartako
\nuztailean Baldomero Espartero gobernuko presidenteak idatzi zion bezala.<\/p>\n
Mesfidantza gorabehera, bere karrera militarrari eutsi egin
\nzion, eta 1867ko martxoan iritsi zen Menorcako gobernu militarrera
\n(gotortze-lan garrantzitsuak egin zituen han), 1868ko apirilean teniente
\njeneralaren mailara eta urte horretako irailean Aragoiko kapitaintza nagusira.
\nHandik gutxira, Guardia Zibilaren zuzendari izan zen, epe laburraz, iraultza
\niritsi zen arte. Isabel II.a eraitsi ondoren, formalki atxiki zitzaion
\nkarlismoari 1870eko azaroan, eta Karlos VII.a erregegai berriaren enkargua
\njaso zuen, Andaluziako al- txamendu militar karlista zuzentzeko. Adinak eta
\nosasun kaskarrak eragotzi zioten agindua betetzea, eta handik gutxira hil zen.<\/p>\n
Hain aktiboki parte hartu zuen Gerra Karlistatik haratago,
\nZaratiegik ez zuen denbora askorik igaro bere lurraldean. Lehenbizi erbestera
\njoan zen, eta gero Espainia osoko enkargu militarrak zirela-eta, urruti geratu
\nzen haren sorlekua. Hala ere, 1845eko testuan, hurbilenekoa preziatzen zuela
\nerakutsi zuen, Zumalakarregik borrokatu zuen lurraldea deskribatzen zuen
\nsarreratik hasita, eta bereziki Nafarroa, geografikoki lehendabizi eta gero
\nhistorikoki deskribatzen baitzuen. Erresumaren independentzia luzeaz hitz
\negiten zuen, baita Fernando Katolikoarekin egindako hitzarmenaz ere, hark batu
\nbaitzituen Nafarroa eta \u00abGaztelako koroaren gainerako estatuak\u00bb. Na- farroaren
\nforu-izaera azpimarratzen zuen, hura hartzen baitzuen benetako konstituziotzat
\neta ez 1836koa, kentzen zituena, nahiz eta aitortu 1833ko gerrak ez zuela
\nForuen alde egin, Karlos Maria Isidroren eskubideen alde baizik: \u00ab1833an
\nNafarroan hasitako gerra ondorengotza-eskubidearen izenean besterik ez zen
\naldarrikatu, printzipio politikoen auzia bertan nahastu gabe\u00bb. Hala adierazi
\nzuen, halaber, Irunberriko 1834ko batzarrean, edo Ameskoetan zuen presentzia
\nNafarroako erresumaren jatorriarekin konpa- ratzean: \u00abZortzigarren mendeko
\nAmezcoa Asturiasekoa baino txikiagoa izan ez bazen haren sorleku izan zelako
\nda, oraingo Ameskoak hura gainditzeko arrazoi sendoak eta bidezkoak izan
\nzituen\u00bb. Zaratiegiren testuan Nafarroa zen Zumalakarregiren babes nagusia, eta
\naho batez aurkezten zitzaion erregegaiaren alde.<\/p>\n
Haren ondoan zeuden Euskal Herriko hiru probintziak,
\nZaratiegik zioenez, Nafarroaren hain antzekoak, eta harekin partekatzen zuten
\neuskal hizkuntza: \u00abHonen kontserbazio hutsa, Espainian hogei mende baino
\ngehiagoko espazioan gertatu diren hainbat gertaera handien ondoren, bera da
\nmonumenturik onena, gure pentsamoldea, munduari frogatzeko mendi horietako
\nbiztanleek berezko independentziaren alde egin zutela\u00bb. Hala jasotzen zuen
\neuskararen pertzepzioa, euskara hitz egiten zuen gizartearen isla gisa, eta kanpo-mehatxuetatik
\nbabesteko tresna gisa. Hala ere, ohartarazten zuen liberalek egiten zuten
\nhizkuntzaren erabilpenaren inguruan euren diruzale edo txapelgorrien
\nbatailoietan.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Lehen haurtzaroa Independentzia Gerraren giroan igaro zuen, eta horrek gogor markatu zuen, Zumalakarregiren biografian adierazten zuenari erreparatuz gero, behintzat: \u00abOraindik gu haurtzaroan, gure herrialdea atzerriko uztarria astintzen saiatzen zenean, memoriak Minaren eta haren kapitainen balentriek gure bihotz xumeetan egiten zuten inpresio sakona gogorarazten digu\u00bb. Haren oroimenean, tropa frantsesak beren jaioterrian sartzea, zalduntzek egindako karga eta […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[323],"class_list":["post-3455","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n