Jose Yanguas Tuteran jaio zen 1782an, familia apal batean
\neta San Salvador elizan bataiatu zuten. Lau urte zituela, Zaragozara joan
\nbehar izan zuen aita, Canal Imperialeko langilezain izendatu baitzuten.
\nAragoiko hiriburuan igaro ziren haurtzaroko lehen urteak. Han egin zituen lehen
\nmailako ikasketak Seminarioan eta Eskolapioetan, Canal Imperiala garatzeko
\nproiektuan parte hartu zuen Ramon Pignatelli kanonigoaren babesari esker.
\nYanguas y Miranda Tuterara itzuli zen familiarekin, eta goi-mailako ikasketak
\negiteko baliabiderik ez zuenez, 1796an hasi zen lanean Udalean eskribau gisa
\neta 1806ko azaroan idazkari izatera iritsi zen.<\/p>\n
Ideologia liberalekoa zen Yanguas, eta atxilotu eta
\nkartzelaratu egin zuten erregimen absolutista berrezartzeko etapetan.
\nIndependentzia Gerran (1808-1814) Espoz y Minaren preso izan zen, eta handik
\naste batzuetara askatu zuen, Tuterako Udalak zegokion erreskatea eman
\nzionean. Tuterako sindiko gisa parte hartu zuen Nafarroako Gorteetan 1817an.
\n1823an, berriro ere atxilotu zuten. Garesko gurutziltzatuaren komentuan
\ngiltzapetuta egon zen hurrengo urtera arte, orduan jaso baitzuen errege
\nindultuaren onura. Baionara joan zen eta erlojugile lanbidea ikasi zuen. Eta
\nFrantziatik itzuli zenean, 1826an, Donostian arlo horretako establezimendu bat
\nireki zuen.<\/p>\n
1829ko abuztuaren 22an Nafarroara itzuli zen eta handik
\ngutxira Diputazioak erreinuko artxibozain izendatu zuen. Historialari eta
\npaleografo gisa lan oparoa egin zuen, hainbat liburutan islaturik agertuko
\nzena.<\/p>\n
1832ko azarotik 1833ko uztailera bitartean, Madrilen egon
\nzen foru Diputazioko agente gisa, Erreginari foru-legeak birgai zitzan
\neskatzeko. Yanguasek Nafarroako Gorteen funtzionamendurako sistema bat
\nproposatzen zuen, euskal probintzietako batzarren antzekoa.<\/p>\n
Fernando VII.a hil zenean, 1833ko irailaren 29an,
\nisabeldarrak ziren nagusi Iru\u00f1ean, eta horrek, besteak beste, Jose Basset-ek
\nDiputazioko idazkari kargua uztea ekarri zuen. 1834ko maiatzaren 2ko bilkura
\nberean jakinarazi zen Yanguas izendatu zutela kargu horretarako. Bere ideia
\nliberalengatik ezaguna, idazkari berriak karlismoaren aurka militatu zuen eta
\njoera liberal foruzaleen inspiratzaile bihurtu zen. Foru-tradizioaren
\nberezitasuna onartzen zuen, baina Nafarroako erresumako erakundeak deuseztatzearen
\nalde zegoen. Bere irizpidearen arabera, Espainiako konstituzionalismoaren esparruan bakarrik berma zitekeen eskualdearen garapena.<\/p>\n
1837ko Konstituzio aurrerakoia onetsi ondoren, Nafarroako
\nDiputazio Probintzial berriak Yanguas izendatu zuen idazkari: Horrek zuzenean
\nesku hartu zuen 1841eko abuztuaren 16ko Foruak Aldatzeko Legearen onarpenarekin amaitu zen prozesuan; lege horren bidez, Nafarroa erresuma izatetik foru-
\nprobintzia izatera pasatu zen. Yanguas y Mirandak 1840ko apirilaren 1ean Diputazioari aurkeztu zizkion Nafarroako lege pribatiboak aldatzeko oinarriak eta baldintzak prestatu zituen. Egun horretan bertan,
\nGobernuarekin Madrilen negoziatuko zuten Nafarroako ordezkariak aukeratu zituen
\nBilkurak.<\/p>\n
1841eko lege itundua ekimen aurrerakoiak gauzatutako
\ndoktrina-liberalismoaren gauzatze praktiko gisa aurkezten da. Beraz, 1841ean
\nNafarroak izan zuen eraldaketa instituzionala ez zen Nafarroako Erregimen
\nZaharraren krisiaren adierazpen berantiarra, baizik eta Yanguasek
\nordezkatutako Nafarroako eliteak 1830eko iraultzak planteatutako eskakizun
\nberriei emandako erantzuna. Garai hartako funtsezko bi zutabeetan, alegia,
\nhistorian eta politikan, sendo ezarritako konstituzio-hitzarmena.<\/p>\n
1841eko erakunde-antolamendu berriak Yanguasko enpresa
\npolitikoaren gailurra ekarri zuen. Historiako Errege Akademiako kide izendatu
\nzuten 1841ean, eta Nafarroako Monumentuen Batzordea abian jartzen ari- tzea
\neskatu zuen. Madrileko Elkarte Arkeologikoko bazkide ere izan zen (1844).<\/p>\n
Bere bizitzako azken urteotako albisteak urriagoak dira,
\nbaina, idazkari- karguagatik, probintziako kontuez arduratzen jarraitu zuen
\n1863an hil zen arte. Hala, 1859an, 1855eko desamortizazio zibilari buruzko
\nlegearen aplikazio-aldaketetarako Gobernuarekin egindako negoziazioetan parte
\nhartu zuen.<\/p>\n
Azken batean, Yanguas da Erregimen Zaharraren krisia
\nNafarroan ixteko eta erresuma zaharraren benetako asmakuntza politiko eta
\nkulturalaren ordezkari nagusia. Yanguasen jarrera foruen alde egiten saiatzen
\nda, eta ez ditu aldaezin gisa aurkezten, Gobernuarekin negoziatutako akordio
\nbatera iristeko oinarri gisa baizik. Yanguasek nafarren borondate politikoaren ondorioz proposatu zuen eskubidea. Tradizioaren eta iraultzaren arteko
\nituna, Nafarroan konstituzio tradizional bat izatea onartzetik abiatzen dena.
\n1841eko legea itun politiko gisa interpreta daiteke, Espainiako Gobernuak eta
\nNafarroako Foru Diputazioak akordio batera iristeko borondatea izan zuten
\nneurrian.<\/p>\n
Yanguas y Mirandak idazlan polifazetikoa ere badu. Obra
\nhistoriko luze eta dokumentatuak utzi zituen. 1823an, Diccionario
\nhist\u00f3rico-pol\u00edtico de Tudela<\/i> argitaratu zuen. 1832an, Historia compendiada
\ndel Reino de Navarra<\/i>. Moreten oinordeko gisa, argi berriak ekarri zizkion
\njatorriari, baskoien berezitasuna areagotu baitzuen historiografia zaharrenaren
\neztabaida eta izendapenen aurrean. Foruen aurkako kanpainaren berraktibazioari erantzuteko historia ofizial moduko bat izan zen lana, eta, hain zuzen
\nere, Yanguasek, Madrilen Diputazioko agente izan zen garaian, baliatu zuen.<\/p>\n
1837an, Pr\u00f3logo sin libro de la monarqu\u00eda navarra y Apuntes
\nsobre la sucesi\u00f3n a la Corona de Navarra, Lege Salikoa Nafarroan ez
\naplikatzeari eta Isabel II.aren zilegitasunari eusten diona. Heldutasun lan
\ngisa, 1841eko negoziazioen erdian, Diccionario de antig\u00fcedades idatzi zituen.
\n\u00abEspainiako zibilizazioaren kausei, gorabeherei eta aurrerapenei buruz
\nondorio zehatzak ateratzea\u00bb helburu zuena. Yanguasek beste ikuspegi bat sartu
\nzuen, mendeko espiritua ikertzeko interesa, \u00abherrien ohiturei eta
\ngizarte-egoerari dagokiena\u00bb aztertzeko interesa, dokumentazioan sendo
\noinarritua. Historiaren ikuskera modernoa da, gizakien bizitza idazteko
\nborondatea duena, eta ez erregeena, gerrena eta bataila nagusia. Haren ondoren,
\nHistoria de la conquista del Reino de Navarra por el Duque de Alba<\/i> (1842) eta
\nCr\u00f3nica de los Reyes de Navarra, escrita por D. Carlos, Pr\u00edncipe de Viana<\/i>
\n(1842).<\/p>\n
Nafarroako erresumatik probintziara igarotzeko Yanguasek
\negiten duen lan politiko guztia ikerketa historiko sakon eta oparoan
\noinarritzen da. 1854an Diccionario de palabras anticuadas argitaratu zuen.
\nBertan, Nafa- rroako artxiboetako dokumentuak aztertzen ditu, haien ulermena
\nerrazteko, haietako hizkuntza eguneratuz.<\/p>\n
Yanguasek obra juridiko nabarmena ere utzi zuen, nahiz eta
\njurista ez izan. Arlo horretan egin zuen lanik garrantzitsuena Diccionario de
\nlos Fueros y leyes de Navarra<\/i> izan zen, 1828. urtekoa. Hiztegi horretan, gaien
\nordena alfabetikoan, edukia laburbildu eta Fuero General, Nov\u00edsima
\nRecopilaci\u00f3n<\/i> edo ondorengo Gorteetako legeen jatorria idatzi zuen. Jasotako
\nlegeen gainean ez du Yanguasek exegesirik egiten eta ez zaio inolako asmo
\ndogmatikorik nabaritzen, baina nomenklatura profesionala agortzen du.<\/p>\n
1833an, Zuaznavar magistratuaren Ensayo hist\u00f3rico cr\u00edtico de
\nla legislaci\u00f3n de Navarra polemizatu eta ezeztatu zuen, Contrajerigonza
\nargitaratu zuenean. Hasieran foruen likidazioaren aldekoa izanik, atzera egin
\nzuen go- bernu absolutista berria pozik uzteko. Yanguasek modu sarkastikoan
\nerantzun zion magistratuaren anbiguotasun kalkulatuari. Eta horren ondoren,
\nAn\u00e1lisis hist\u00f3rico-cr\u00edtico de los fueros de Navarra<\/i> argitaratu zuen (1838), eta
\nzuzenbide publikoaren iragankortasuna eta hura aldatzeko bitartekoak azpimarratu zituen. Yanguasek modu liberalerako zuzenbidea proposatzen du,
\nnafarren borondate politikoaren ondoriozko sorkuntza gisa.<\/p>\n
1841ean Recopilaci\u00f3n de las Leyes de los Ayuntamientos
\nconstitucionales; Proyecto de Catastros o estad\u00edsticas para los pueblos (1842);
\neta Manual para gobierno de los Ayuntamientos de Navarra (1846) argitaratu
\nzituen.<\/p>\n
Yanguas y Mirandak literatur lanak ere idatzi zituen, hala
\nnola Vida del Capit\u00e1n D. Juan Lanas (1845), eleberri errealista eta historikoa;
\nAn\u00e1lisis apo- log\u00e9tico-cr\u00edtico del juego llamado monte, jokoaren kritika
\ngarratza, bere apo- logiaren itxura eginez. Kostunbrista gisa, zenbait artikulu
\nargitaratu zituen, esate baterako, \u00abEl candidato a Diputado a Cortes\u00bb La
\nEpocan, 1850ean, eta<\/p>\n
\u00abEl carnaval en Tudela. Los cipoteros\u00bb, 1842an, El Semanario
\nPintoresco Es- pa\u00f1olen.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Jose Yanguas Tuteran jaio zen 1782an, familia apal batean eta San Salvador elizan bataiatu zuten. Lau urte zituela, Zaragozara joan behar izan zuen aita, Canal Imperialeko langilezain izendatu baitzuten. Aragoiko hiriburuan igaro ziren haurtzaroko lehen urteak. Han egin zituen lehen mailako ikasketak Seminarioan eta Eskolapioetan, Canal Imperiala garatzeko proiektuan parte hartu zuen Ramon Pignatelli kanonigoaren […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[323],"class_list":["post-3453","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n