Francisco Espoz Ilundain, Francisco Espoz y Mina izenez
\nezaguna, Espainiako liberalismoaren lehen garapenean garrantzi bereziko
\nmilitar nafarra izan zen.<\/p>\n
Haren gurasoak Juan-Esteban Espoz y Mina eta Maria-Teresa
\nIlundain Ardaiz izan ziren. Jatorri xumekoa zen, eta aita oso goiz hil
\nzitzaienez, hamalau urterekin familiaren etxalde txikiaz arduratu behar izan
\nzuen. 1808an hasi zuen karrera militarra, Independentzia Gerran. Doyle
\nkomisiodun ingelesaren destakamenduan sartu zen eta Jacan (Huesca) jardun
\nzuen gerran. Plaza hori hartu ondoren, 1809an, armada nazionalean sartu zen
\nNafarroako Lehorreko Korsoan, Francisco Xabier Mina ilobaren agindupean (Mina
\nel Mozo). 1810eko apirilean, frantsesek hura harrapatu zutenean, gerrillarien
\npartidako buru izendatu zuten. Handik aurrera, aitaren bigarren abizena hartu
\nzuen, Minak bere gizonen artean zuen ospeari eusteko. Bere iloba (hirugarren
\nmailakoa) gainditu zuen, bai gerra-estrategian zuen trebetasunagatik, bai
\nantolatzeko gaitasunagatik. Nafarroako gerrillak bateratzea lortu zuen, hala
\nnahita edo indarrez.<\/p>\n
Francisco Espoz y Mina nabarmendu egin zen bere
\ntrebetasunagatik eta lurraren ezagutzagatik, baina baita bere krudeltasunagatik
\nere. Nafarroako armadaren gorputza agindu zuen, eta garai hartan Nafarroako
\nErrege Txi- kia deitzen zioten. Espozek hamaika mila borrokalari inguru
\nmobilizatu zituen bere agintepean, Gipuzkoa, Araba eta Nafarroa eta Aragoi
\nGaraiaren artean sakabanatuta, eta frantziar armadek ezin izan zioten aurre
\negin. Egoera horren aurrean, Honore Reille jeneral frantziarra hamar aldiz handiagoko
\narmada batekin geldiarazten saiatu zen. Porrot egin zuen saiakeran, eta Nafarroako militarrak gerrillari arrakastak lortzen jarraitu zuen Zangozan, Arlabanen, Tafallan, Sos del Rey Catolikon, Rocaforten, Mutrikun, Hondarribian eta
\nZaragozan. Garaipen horiengatik, Erregeordetzako Batzordeak hainbat kondekorazio eman zizkion, koronel, jeneral, landa-mariskal
\neta bere brigadako buru izendatu zuten (1812).<\/p>\n
Garaipen txiki entzutetsuak lortu zituen (Arlabanen,
\nRocaforten eta Sou- lier jeneralaren aurrean) 1813 arte. Armada frantsesa
\nahuldu egin zen, Napoleonek bere gizon asko erretiratu baitzituen fronte
\nerrusiarra defendatzeko, eta Wellington jeneralak armada hispaniar-britainiarra
\nberrantolatu baitzuen. Horri esker, tropa erregularrekin koordinazio handiagoa
\nizan zuen, eta, gainera, ingelesek emandako bi artilleria-pieza izan zituen.
\nHoriekin Tafallan jardun zuen eta Nafarroako eremu frantsesa hirigune nagusi
\nbatzuetara mu- rriztea lortu zuen.1813ko udan, Espoz y Mina, Wellingtonen
\naginduak betez, Aragoira igaro zen, eta Zaragozako askapenean esku-hartze
\nhandia izan zuen bere gizonekin.<\/p>\n
1814an gerra amaitu zenean, Frantziako armada erretiratu eta
\nFernando VII.a itzuli zenean, Espoz y Mina gerrilla desegitearen aurka agertu
\nziren. Berari, Nafarroako erregeorde izateko amesten baitzuen, Iru\u00f1ean
\nkuartel egoeran gelditzeko agindu zitzaion.<\/p>\n
1814ko irailean, 1812ko Konstituzioa aldarrikatzeko,
\narrakastarik izan ez zuen konspirazio baten buru izan zen Iru\u00f1ean. Horregatik
\nFrantzian babestu behar izan zuen. Historialari batzuen iritziz, ez da erraz
\nulertzen Minak 1814ko maiatzaren 4ko estatu-kolpearen aurrean izan zuen
\nerreakziorik eza, eta jazarraldi hori gerrilletako borrokalariek
\ngizarte-birmoldaketarako zituzten arazoarekin eta boteretik bazterturik
\ngeratzeak eragindako hisiarekin lotzen dute, beren feudotzat jotzen
\nbaitzeukaten Nafarroa. Kontua da jazarraldia hain azkar egin zenez ez zela
\ninolako manifestu politikorik idatzi, baina uztailean Madrilen bat egin zuen
\nPorlier, Lacy, Martin Diez (El Empecinado) eta Jose de Palafox militar
\nliberalekin eta gobernuaren aurkako ekintza ba- tek zentzu liberala zuen.
\nHandik denbora batera, jeneralak bere memorietan adierazi zuen bere helburua
\nIru\u00f1ea bereganatzea izan zela, han askatasunaren bandera jartzeko.<\/p>\n
1820an Riegoren altxamendu liberalaren garaipenarekin, Espoz
\ny Mina Nafarroara itzuli eta Konstituzioa aldarrikatu zuen Donezteben.
\nNafarroako eta Kataluniako kapitain nagusi izendatu zuten. Erregeordetzak
\nEzpeletako Kondearen eskuetan jarraitu zuen, eta 1821ean Galiziara komandante
\nnagusi gisa eramateko eskatu zuen. Urte horretan bertan ezkondu zen Juana Maria
\nde la Vegarekin. Coru\u00f1ako merkatari eta negozio-gizon aberats baten alaba,
\nliberalismoaren zale sutsua, XIX. mendeko emakume galiziar garrantzitsuenetako bat izan zen. Senarrari lagundu zion politikan, Espainiako eta atzerriko konspirazio-gune guztiekiko korrespondentziaren idazkari eta arduradun
\ngisa.<\/p>\n
1822an, absolutistak eta liberalak borroka bizian zirelarik,
\nEspoz y Mina Kataluniara bidali zuten, kanpaina militar batera. Sei hilabetetan
\nindar erregezaleak garbitu zituen eskualdean. Castellfollit de Riubregos
\nherria txikitu zuen (Bartzelona) eta Seu de Urgell hartu zuen (Lleida). Horiek
\nguztiak direla eta, teniente nagusi izendatu zuten, eta San Fernandoren
\nGurutzea eman zioten.<\/p>\n
Espoz y Mina izan zen Luis Antonio de Borboiri, Angulemako
\ndukeari, aurre egin zion jeneral bakarretako bat, Espainian \u00abSan Luisen Ehun
\nMila Semeen\u00bb buru sartu zenean, Fernando VII.aren erregimen absolutista
\nberrezartzeko. Porrot egin ondoren, 1823ko azaroan kapitulatu behar izan
\nzuen. Ingalaterrara ihes egin zuen, eta 1824ko martxoan hainbat kide deitu
\nzituen, Espainian konstituzio-sistema berrezartzeko biderik eta bitartekorik
\negokienez hitz egiteko. Orduan, espainiar emigratuen sektore eskuindarraren
\nerdigune bihurtu zen, erradikalenen aurka, hala nola Torrijos, Romero
\nAlpuente eta beste batzuk. Fernando VII.a tronutik kendu eta Borboiko
\ndinastiaren adar espainiarra suntsitzeko konspirazioak porrot egin zuen 1829an,
\nFrantzia eta Ingalaterraren diru eta laguntza faltagatik.<\/p>\n
Orleanseko dukea 1830ean Frantziako tronura igotzeak beste
\naukera bat eskaini zion Minari Fernando VII.aren erregimena desegiteko.
\nAzaroaren 18an, espedizio zentzugabe batean, Euskal Herrian sartzen saiatu zen,
\nBaionan eta Beran barna. Atxilotzear egon zen eta bigarren aldiz erbesteratu
\nbehar izan zuen.<\/p>\n
1833an itzuli zen Espainiara, Maria Kristina Borboikoa
\nerreginak agin- dutako amnistiaren babesean. Gobernuak graduazio militarra
\naitortu zion eta Nafarroako erregeorde izendatu zuen 1834ko urrian. Iparraldean
\nkarlisten aurkako borrokaren aginte gorena eman zioten eta Zumalakarregiri
\naurre egin zion. 1835eko apirilaren 13an dimisioa aurkeztu zuen, Nafarroan,
\nLarraintzar, Etxarri, Ardanaz eta Olaztiko operazioetan garaitu zutelako.<\/p>\n
Hala ere, Maria Kristina erregeordeak Kataluniako karlisten
\naurkako tropak zuzentzeko eskatu zion Espoz y Minari, berriro ere. Oso
\ngaixorik egon arren, onartu egin zuen eta berriro erakutsi zuen bere jenio
\nmilitarra. 1835eko urrian, Mendizabalen Gobernuak Kataluniako kapitain nagusi
\nizendatu zuen (1835-1836). Bere agintaldian jarraitu zuen ildoaren ezaugarri
\nizan zen Mendizabalen gobernu aurrerakoiaren, Bartzelonako oligarkiaren eta
\nMiliziak ordezkatutako erradikalen arteko oreka zailari eusteko politika
\nkonplexua.<\/p>\n
1835eko abenduaren erdialdean, Kataluniako armadak, Minaren
\nagindupean, karlisten aurkako kanpaina bati ekin zion. Estrategia okerra izan
\nzen hura, ordea, karlista katalanek ahal izan zituzten kide guztiak lortu
\nzituztelako. Mina izena ankerkerian eta basakerian nahastu zen berriro. Ez
\nbakarrik 1836ko otsailean Ramon Cabrera militar karlistaren ama fusilatzea
\nagindu zuelako, horrek arbuio orokorra eragin baitzuen, baizik eta herri eta
\nbasoetako suteekin nekazariei egindako eraso bereizi gabeagatik. Lleida eta
\nTarragona aldean kanpaina labur bat egin ondoren, eta betearazpen horrek eragin
\nzituen protestek behartuta, bai Espainian bai handik kanpo, dimisioa aurkeztu
\nzuen urte bereko apirilaren 1ean. Berriro ere, Gobernuak ez zuen onartu uko
\negitea, eta nafar jeneralak karlisten aurkako borrokarekin jarraitu behar
\nizan zuen.<\/p>\n
1836ko abuztuko iraultzaren ondoren, osasun egoera kritikoan
\njada, Milizia Nazionaleko inspektore izendatu zuten eta Nafarroako diputatu
\nGorte Konstituziogileetan. Urdaileko minbiziak heriotza eragin zion Bartzelo nan urte horretako abenduan. Hileta ospakizun bikainean
\nlurperatu zuten, Iru\u00f1eko katedraleko klaustroan dagoen mausoleoan.<\/p>\n
Espoz y Mina, bost liburukitan idatzita memoria luze batzuk
\nutzi zituena, buruzagi bat izan zen, ekintza militarretik haratago, paper
\nnabarmena hartu zuena esparru politikoan. Alde horretatik, irudi konplexua izan
\nzuen, XIX. mendearen lehen erdiko liberal, asaldatzaile,
\nkonspiratzaile eta heterodoxoaren adibide izan baitzen. Anbizio handikoa eta
\nhotza, bihozgabea eta krudela izateaz gain, bere ideiekin bat ez etortzea
\nleporatu zioten, emigrazioan errealista moderatuen laguntza bilatu zuelako
\nkonspirazio-lanetan, Torrijos bakarrik utzi zuelako 1831n, edo 1812ko
\nKonstituzioko printzipioetatik urruntzeagatik. Gainera, gerrillari-garaian eta
\nondorengo agintaldi militarretan iruzur eginez dirutza jasotzea kritikatu zioten.<\/p>\n
Juana Maria de la Vega alargunak, 1837ko urtarrilean Espoz y
\nMinako kondesa titulua jaso zuen eta Isabel II.a erreginaren zaindari
\npertsonala izendatu zuten Esparteroren erregeorde-aldian. 1872an hil zen
\narte, senarraren oroitzapena bizirik mantentzeko ardura hartu zuen. Senarraren
\nmemoriak argitaratu zituen, Memoria del General Francisco Espoz y Mina
\nizenekoak. Editore gisa aurkeztu zen, baina, aldi berean, eta zenbait
\nidazkitan, dio gerrillari ohiak, jatorri xumekoak, prestakuntza intelektual
\ngutxi zuela eta, 1824- tik aurrera, luma hartzeko indar mugatuak zituela, eta,
\nberaz, erredakzioan duen erantzukizuna erakusten du. Gainera, informazioa
\nbiltzen lan egin zuen eta argitaratzen jarraitu zuen, nahiz eta jeneralaren
\nlagunek Ramon Gil de la Cuadrak besteak beste, aurkako gomendioak eman. Joanak
\nberak aitortzen du<\/p>\n
V. liburukiaren zati handi baten egilea dela. Beraz, ez dago
\nzalantzarik Minaren Memoria gehienak kondesak idatzi eta zentsuratu zituela
\n(bereziki emigrazio garaiko konspirazioei dagozkienak). Berak ahalegin handia
\negin zuen salaketak atzera botatzeko eta senarraren izen ona aldarrikatzeko.
\nJuana Maria de la Vegak, kultura politiko aurrerakoiaren isla fidelak,
\nmarrazten duen erretratuak, historiara pasatu den heroi liberal gisa eratzen du
\nEspoz y Mina.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Francisco Espoz Ilundain, Francisco Espoz y Mina izenez ezaguna, Espainiako liberalismoaren lehen garapenean garrantzi bereziko militar nafarra izan zen. Haren gurasoak Juan-Esteban Espoz y Mina eta Maria-Teresa Ilundain Ardaiz izan ziren. Jatorri xumekoa zen, eta aita oso goiz hil zitzaienez, hamalau urterekin familiaren etxalde txikiaz arduratu behar izan zuen. 1808an hasi zuen karrera militarra, Independentzia […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[323],"class_list":["post-3407","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n