{"id":3389,"date":"2023-02-13T19:07:32","date_gmt":"2023-02-13T18:07:32","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/voz\/sarrera-509-eu\/"},"modified":"2023-02-13T19:07:32","modified_gmt":"2023-02-13T18:07:32","slug":"sarrera-509-eu","status":"publish","type":"iv_voz","link":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/","title":{"rendered":"SARRERA"},"content":{"rendered":"<p>Dotrina juridiko, politiko eta historiografikoa egin zuten<br \/>\nautore nafarren arteko jarraitutasun eta eten-hariak landuko ditugu,<br \/>\nKonbentzioaren aurkako gerraren eta azken Gerra Karlistaren amaieraren artean,<br \/>\ndiskurtsoetan eta\/edo autogobernuarekiko jarreretan arreta berezia jarriz.<br \/>\nBistan denez, 1839. urtea muga kronologikoa da, urte horretako urriaren 25eko<br \/>\nLegearen eragi- nez; izan ere, Foruak aldatzeko atea irekitzen zuten, eta,<br \/>\nazkenean, bi urte geroago, 1841eko abuztuaren 16ko Legean zehazten zen. Bertan,<br \/>\njakina denez, Nafarroaren estatus instituzionala nabarmen aldatzen zen. Ikusiko<br \/>\ndugunez, zortziehun urteko lehen lau hamarkadetan, jarrera eta diskurtsoek<br \/>\nzerikusia dute Nafarroako Konstituzio historikoa bi testuinguru desberdinetan<br \/>\nlotzearekin: bata, 1808 arte eta 1814 eta 1820 artean, eta 1823 eta 1833<br \/>\nartean, Monarkia hispaniko absolutista berantiarreko ikuspegiari zegokiona,<br \/>\neta 1808ko urriaren eta 1809ko urriaren artean erregearen subiranotasunaren<br \/>\nhedapena- ren bidez lantzen zena, Nafarroan eta Baskongadetan absolutismo<br \/>\nzentralizatzaile baten parametroen pean, izan ere, berezko konstituzioak eta<br \/>\nautogobernu-erakundeak zituzten bi eremu geografiko bakarrak ziren. Bestea,<br \/>\n1808 eta 1814 bitartean, eta 1820-1823 bitartean, eta 1833tik aurrera, Estatu<br \/>\nliberal sortu berriaren berezkoa, non, 1808ko Baionako Konstituzioaren<br \/>\naurrekariaren ondoren (ez zen indarrean sartuko), Cadizko eztabaida<br \/>\naurre-konstituziogileen ondorioz, Konstituzio uniformatzaile bat sortu zen<br \/>\n1812ko martxoan; konstituzio horrek Nafarroako berezitasun<br \/>\npolitiko-instituzionalak ezerezean utziko baitzituen eta lurraldeari<br \/>\ndagokionez, Espainiako ondorengo konstituzio-testuetarako bidea markatuko<br \/>\nzuen, 1834ko moderaturakoa eta 1837ko aurrerakoirakoa, alegia. 1839. urteaz geroztik,<br \/>\njarrerek eta diskurtsoek zerikusia dute 1839ko urriaren 25eko Legea ezartzeko<br \/>\nmoduarekin, lehenik, eta 1841eko abuztuko Legearen eraginez, Antzinako<br \/>\nErregimeneko monarkia hispanikoaren barruan Nafarroa \u00aberresuma bereizia eta<br \/>\nberezkoa\u00bb zena, esparru berriaren ezaugarriekin eta balorazioarekin, autonomia<br \/>\nadministratibo eta fiskal pixka bat zuen probintzia bihurtu zen.<\/p>\n<p>Zortziehun eta hirurogeiko hamarkadara iritsi ondoren,<br \/>\nautore batzuek beste gai batzuk ere sartuko dituzte, hala nola 1841eko Legearen<br \/>\nizaera, dinamika politiko orokorretik haragoko deribazioak edo Euskal<br \/>\nProbintziekiko harremana.<\/p>\n<p>Baionako batzarra izan zen Nafarroako ordezkariak Espainiako<br \/>\nparlamentu-batzar batean parte hartzera gonbidatu zituzten lehen aldia.<br \/>\nBatzar horrek Nafarroako Konstituzio Historikoa urratzen zuen, \u00abgorputz<br \/>\narrotzean ordezkatzea\u00bb eragozten baitzuen. Azkenik, Foru Diputazioak jasotako<br \/>\npre- sioen alde egin zuen, eta bi ordezkari bidali zituen, aurretik gorabehera<br \/>\nhori aipatu gabe, bai eta bera ez zela ordezkari horiek izendatzeko legez<br \/>\nezarritako subjektua ere. Zeregin hori, berez, gai horretarako deitu behar<br \/>\nziren Na- farroako Gorteei zegokien. Diputazioak bidalitako bi ordezkarietatik,<br \/>\nnagusia Miguel Escudero zen, korporazio hartako kidea. Foru Diputazioarekin<br \/>\nduen korrespondentzian frogatzen denez, Nafarroako Errege Artxibo Orokorrean<br \/>\ngordetzen da, eta hark eta haiek Konstituzio Historiko propioa defendatzeko<br \/>\nestrategia bat hitzartu zuten, haren izaera paraliberala argudiatzen zuena, botereen banantzean oinarritua. Horrek bat egiten zuen garai hartako zenbait<br \/>\nautoreren teorizazioekin, \u00abmonarkia epelen\u00bb alde edo parlamentuko batza- rren<br \/>\nbotereak berak mugatutako monarkien alde. Defentsa-estrategia horrek Nafarroako<br \/>\nGorteen bilera eskatzen zuen, Baionako konstituzio-testuak Nafarroako<br \/>\nkonstituzio-arkitekturarako balio zezan. Nafarroako ordezkariek eta Nafarroako<br \/>\nForu Diputazioak, era berean, ekintza mankomunatua izan zuten Euskal<br \/>\nProbintzietako gainerako ordezkariekin, Batzarreko Lehendakariaren (Miguel Jose<br \/>\nAzanza nafarra) eta Batzarreko idazkariaren (Mariano Luis Urquijo<br \/>\nbizkaitarra) babespean, biak ere gizon garrantzitsuak izan baitziren ondorengo urteetako gobernu josefinoan (Bonaparteren aldekoa), ordezkaritza<br \/>\nbakoitzak konstituzioekiko errespetua eskatu baitzuen. Hala eta guztiz ere,<br \/>\nbatzarraren azken emaitza ez zen positiboa: nahiz eta azken konstituzioko 144. artikuluak aipatzen zuen lau lurraldeetako foruak<br \/>\n\u00ablehenengo Gorteetan aztertuko zirela, gainerako probintzien eta nazioaren<br \/>\ninteresei komenigarrien irizten zaiena zehazteko\u00bb, kontua da Gorte bakarrak<br \/>\neratzen zirela monarkia osorako, estamentu-izaerakoak, eta hein batean hiri edo<br \/>\nprobintziek lurralde izendapenez aukeraturiko diputatuek osaturiko beste<br \/>\nerakunde bat izanen zutenak. Lurralde edo probintzia salbuetsiei inolako<br \/>\naipamenik ez zitzaien egiten. Ordena judizialari dagokionez, xedatu zen monarkiaren<br \/>\nlurraldeak lege zibil eta kriminalen kode bakar batek gobernatuko zituela, eta<br \/>\njustizia-admi- nistrazioa ezartze bakarrean oinarrituko zela. Eta gauza bera<br \/>\ngertatzen zen ogasunaren arloan, kontribuzio-sistema erresuma osorako berdina<br \/>\nizatea eta barneko aduanak kentzea erabakitzen baitzuen. Nolanahi ere, nahiz<br \/>\neta Baionako Konstituzioa izan Espainiako konstituzio bakarra 1978ra arte, euskal foraltasunaz ari zela, 144. artikulu horrek, Espainiako lurraldeetako ordezkariek osatutako batzar legegilean kokatu baitzuen foru-gaiaren soluzioa,<br \/>\nprintzipio itun zalearen porrota ekarri zuen, nahiz eta foru-aldundien eta go-<br \/>\nbernu zentralaren arteko balizko negoziazio markoari men egiteko eskaera<br \/>\nforalaren emaitza ez izan. Bestalde, dozea\u00f1istek (garaiko Cadizko Konstituzioaren aldekoek) Baionako irtenbidea uler zezaketen Euskal Herriko eta Nafarroako ordezkariek eta aldundiek Napoleonekin bat egin zutelako, hau da,<br \/>\nzigortu beharreko traizio gisa.<\/p>\n<p>Cadizko Konstituzioan amaitzen den eta, lehen instantzia<br \/>\ngisa, Batzar Nagusi Gorenean hasten den eraketa-prozesuan, Nafarroako<br \/>\nKonstituzio\u00a0<span>Historikoaren<br \/>\ndefentsa zenbait faktorek zaildu zuten. Lehenengoa urte haie- tan Foru<br \/>\nDiputazioa ez izatea izan zen, hura baitzen ardura bere gain hartzeko<br \/>\nlegitimatutako organoa, Baionan eta hura eztabaidatu zen aurreko eta ondorengo<br \/>\negoera guztietan, gertatu zen bezala; izan ere, Iru\u00f1etik alde egin zuen,<br \/>\nBonaparteren gobernutik aldenduz, 1808ko abuztuan, eta kide gehienak<br \/>\nEspainiako hegoaldera joan ziren, hilabete batzuetan Aragoi eta Errioxan<br \/>\nibiltari izan ondoren. Bigarren faktorea da eztabaida aurre-konstituzionalak<br \/>\neta eratzaileak, bai horretarako gaitutako organoetan gertatutakoak, bai<br \/>\npublizistikaren bidez hedatutakoak, salbuespenezko egoeretan eta Nafarroako<br \/>\nlurraldetik kilometro askotara garatu zirela, eta Nafarroak ez zuela zuzeneko<br \/>\nahots garrantzitsurik izan. Diputazioak Cadizko Gorteetan zuzeneko ordezkari<br \/>\nbat izateko ahaleginak egin ziren arren, Nafarroako ordezkaritza Parlamentuko<br \/>\nbatzar bakar hartan Francisco de Paula Escudero ordezko diputatuarena izan<br \/>\nzen, Miguel Escuderoren anaia, erbesteratutako Diputazioko kidea eta Baionako<br \/>\nBatzar haren ordezkaria. Ordezko diputatu horren jarduera ez zen egon eztabaida<br \/>\neratzaileetan, eta horrek eragin ahal izan zuen haietan Nafarroako Foruei<br \/>\nburuzko inolako aipamenik ere ez egitea. Misterio bat da ordezko diputatu<br \/>\nhorren izendapena, Cadizen bizi ziren 44 nafarrek izendatu zituzten zazpi<br \/>\nkonpromisarioen artean balio handiko jendea baitzegoen Nafarroako Konstituzio<br \/>\nHistorikoaren alde jarduteko, besteak beste, erreinuko bi sindiko. Hain zuzen,<br \/>\nAlejandro Dolarea sindikoa, 1809ko irailaz geroztik Lege Batzordeko eta<br \/>\nGorteetako Zeremonialeko kidea zela aprobetxatuz, Cadizko Batzarra<br \/>\nprestatzeko, Nafarroako Konstituzioa Nafarroako erregimen konstituzional<br \/>\nparalelo gisa aurkeztearen estrate- gia berregiten saiatuko da, urte hartan<br \/>\nbertan Batzorde Zentralari aurkeztu zion txostenean, lehenago hiri lapurtarrean<br \/>\negin zuen moduan, Batzar Nagu- siak Herriari Kontsulta Egiteko Prozesuan. <\/span>Txosten<br \/>\nhorren, nahiko laburpen zehatza gorde da, eta Benito Ramon de Hermidak asko<br \/>\nerabiliko zuen <i>Breve noticia de las Cortes, Gobierno, o ll\u00e1mese Constituci\u00f3n<br \/>\ndel Reyno de Navarra<\/i>, 1811n Cadizen argitaratua eta hurrengo urtean Santiagon<br \/>\nberrinprimatua izan zen lanean. Nolanahi ere, Dolareak Nafarroako ordena<br \/>\nkonstituzionala kutsu historizistaren ordena paraliberal baten antzera<br \/>\naurkezten saiatuagatik, egindako diskurtso-jarduerak, dozea\u00f1istek nolabait<br \/>\nbere gain har zitzaketelakoan, ez zuen inolako eraginik izan eztabaidetan,<br \/>\neta, beraz, ezin da pentsatu Dolareak ordezko diputatuaren nolabaiteko<br \/>\naholkulari gisa jardun zuenik. Aldiz, deigarria bada ere, Dolarea eta<br \/>\nHermidaren testuek eragin handia izan zuten Gorteetan 1811ko abuztuaren 18an<br \/>\nirakurritako atariko diskurtsoan, Eraketa Batzordeak haren proiektua<br \/>\naurkeztean. Bertan, Nafa- rroako Konstituzio historikoari buruzko aipamen<br \/>\napologetiko nabarmenak daude. Hala ere, erreferentzia horiek oso esanahi<br \/>\nmugatua dute: Erdi Aroko penintsulako konstituzio historikoak eta Erregimen<br \/>\nZaharra aipatzeko estrategiatik sortzen dira, konstituzio-ordena liberal<br \/>\nberria legitimatzeko, itunek eta parlamentu-batzarrek botere erreala mugatuta<br \/>\nzuten aurretiko konstituzio historikoak berrezartzeko, eta, hartara, berrikuntza<br \/>\niraultzailea eratzeko balizko akusazioetatik babesteko. Esaten ari garenaren<br \/>\nfroga gisa, azken konstituzio testuan Nafarroako Foruak, bai eta Euskal<br \/>\nHerrikoak ere, zorrotz bete gabe utzi zirela aipa dezakegu.<\/p>\n<p>Garai hartatik dator, hain zuzen ere, Nafarroako Konstituzio<br \/>\nHistorikoaren eta Cadizko ordena konstituzional liberal berriaren arteko<br \/>\nerabateko talka; talka hori ez da hain bortitza izango Euskal Probintzietako<br \/>\nkonstituzio historikoetan. 1812ko martxoaren 18ko CXXXIX. Dekretuak,<br \/>\nKonstituzio politikoa Monarkiako herri guztietan eta armadetan argitaratu eta<br \/>\nzin egiteko solemnitateei buruzkoak, Nafarroako Gorteak alde batera utzi<br \/>\nzituen hura zin egin behar zuten gorputz eta organoak zerrendatzean. Probintzia-batzarrak<br \/>\naipa- tzean, ordea, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Foru Batzordeek zin egin<br \/>\nzezaten zabaldu zuen atea, Asturiasko Batzarrarekin batera, haiek baitziren<br \/>\neuren artetik iraun zuten bakarrak. Gogoratu behar da Bizkaiko Batzar Nagusiek<br \/>\nKonstituzioa zin egingo zutela, nahiz eta istilu larriak izan, 1812ko urrian;<br \/>\narabarrek urte bereko azaroan; eta 1813ko uztailean, gipuzkoarrek, azken kasu<br \/>\nhorretan, askoz geroago, probintzia horretan frantsesak askoz luzeago egon<br \/>\nbaitziren, ez ordea, dokumentu sekretu batean erreserba-klausula bat ja-<br \/>\nsoarazi gabe. Hala ere, bazterketa hori zuzentzeko, Nafarroako ordezkariek<br \/>\n(gaiaren bertsio batean bi eskaera aipatzen dira: bata, Gorteetako ordezko diputatuarena, eta bestea, 1808ko abuztura arte indarrean zegoen Nafarroako Foru<br \/>\nAldundiko kideena; bestean, azken hauek aurrekoaren bidez egindakoa) 1813ko<br \/>\nabuztuaren 20an. Espainiako Gorteei eskatu zieten Cadizko Konstituzioa,<br \/>\nBatzar Nagusiek egin zuten bezala, zin egiten uzteko Nafarroako legegi- leari.<br \/>\nEspainiako Gorteek eskaera horri eman zioten erantzuna guztiz negatiboa izan<br \/>\nzen, eta Nafarroako Gorteen izaera legegilea aipatu zuten (euskal<br \/>\nprobintzietako Batzarrek ez zuten izaera hori), eta horregatik ez zen \u00abinstalatzen\u00bb utzi behar, hori \u00abEstatu berean bi legegintza-kidego bateragarri egitea<br \/>\nlitzateke\u00bb. Eskaera hori ez zen garaiz kanpokoa, ezta harritzekoa ere, Nafarroako konstituzio tradizionalak ezarritako ohiko jardunaren ondorioa baitzen; izan ere, Nafarroako legegileak, erregeak deialdia egin ondoren bakarrik<br \/>\nparte har zezakeen, hura aldatzea dakarren edozein gauza edo gertaera na-<br \/>\nbarmenetan eta Nafarroako Foru Diputazioak 1808ko Baionako Notario Batzordearen aurrean aurkeztutako ordezkaritzarekin bat zetorren. Bestalde,<br \/>\nbazegoen bigarren arrazoi bat ere, ezkutuagoa. Uztailaren 13an aurkeztu zen<br \/>\nGorteetan Konstituzioko arau-hausleen erantzukizunari buruzko lehen lege-<br \/>\nproiektua, eta kasualitatez eztabaidatu zen abuztuaren 18an, 19an, 20an eta<br \/>\n22an, baina arazoa ebatzi gabe. Lege-proiektu horren 1. artikuluak \u00abhitzez edo<br \/>\nidatziz\u00bb testu konstituzionala aplikatzearen aurka dagoen pertsona Espainiatik kanporatzeko mehatxua egiten zuen; eta 3. artikuluak heriotza-zigorra<br \/>\nplanteatzen zuen Konstituzioaren aurka konspiratzen zuenaren eta \u00abpertsona<br \/>\nedo kidego batean ahalmen legegilea, betearazlea eta justizia-ahalme- nak<br \/>\nnahasten direnean, edo bestelako korporazio edo norbanakoen gain daudenean\u00bb.<br \/>\nHorrek bai Foru Diputazioari eta bai Nafarroako Gorteei eragiten zien.<br \/>\nBestalde, dozea\u00f1istek eskaerari ezezko erantzuna eman ziotenean, bat egin zuten<br \/>\nberen gogo guztiz uniformatzaileak, eta Konstituzioa zin egitera ez mugatzeko<br \/>\neta Espainiako konstituzioaren eta Nafarroakoaren arteko uztartze aukerak<br \/>\nproposatzen hasteko beldurrek. Bizkaian gertatutakoa kontuan hartuta, eta<br \/>\nNafarroako Gorteak, beren eskumenen arabera \u2014eta baita beren osaera eta<br \/>\nfuntzionatzeko modua ere ezaguturik, non goi mailako klero absolutistak berez<br \/>\npisu erabakigarria baitzuen\u2014 ez zen baztertzekoa. Alde horretatik, ez da ahaztu behar probintziako diputazio berriaren<br \/>\neraketak eta 1813ko irailaren bukaerako Gorteetako diputatuen hautaketak<br \/>\nagerian uzten zutela absolutisten eta errealista moderatuen Nafarroako agertoki<br \/>\npolitikoaren erabateko kontrola, baita zeharkako hauteskunde-sistema<br \/>\nberriaren bidez ere. Kontuan hartu behar da, halaber, 1813ko otsailaz geroztik<br \/>\nIru\u00f1eko gotzainak, Nafarroako legegilean klerikala zen estamentu horren buruak,<br \/>\nErregeordetza- rentzat zuen irudi negatiboa, garai hartan beste prelatu batzuekin<br \/>\nbatera argitaratu zuen Jarraibide Pastoralaren ondorioz. Bertan dozea\u00f1istak<br \/>\nfrantziar inbaditzaileekin identifikatzen ziren, eta erlijioaren eta aberriaren<br \/>\naurka kons- piratzea eta legeak egitea egozten zitzaien. Horrekin lotuta dago<br \/>\ngarai hartan Nafarroako liberalek zuten ahultasuna ere, eta horrek azalduko<br \/>\nluke Nafarroako diskurtso liberal autoktonorik ez izatea. Horrekin lotuta<br \/>\ndago garai hartan Nafarroako liberalek zuten ahultasuna ere, eta horrek<br \/>\nazalduko luke Nafarroako diskurtso liberal autoktonorik ez izatea. Liberatu<br \/>\nzuten azken hiriburua izanik, Iru\u00f1eak, Euskal Herriko hiriburuek ez bezala,<br \/>\nez zuen prentsa liberalik izan. Gainera, ez 1809 arte indarrean zegoen<br \/>\nerresumako Diputazio zaharrean, ez 1813ko irailean sortutako Diputazio probintzial<br \/>\nberrian ez da sentsibilitate liberal argirik egongo. Konstituzioaren zina<br \/>\nagindu baitzuen eta Gotzainen 18Instrukzio Pastorala kritikatzera iritsi<br \/>\nbaitzen. Bestalde, berdintasun konstituzionalista, praktika feudalen eta<br \/>\nkleroaren eta nobleziaren zerga-salbuespenen abolizioa eskatu zituzten<br \/>\nnekazarien sektore batzuen artean sortu zen arren, ez dirudi Espoz y Minak,<br \/>\n1813ko iraileko Konstituzioaren arabera hautatutako probintzia-diputazio<br \/>\nberrian liberal asko sartzerik lortu zuenik, ez eta aurreko Iraupenen<br \/>\nBatzordean ere, nahiz eta haren konstituzio- nalismoak froga argiak dituen<br \/>\n1812-1813 inguruan, herrietan Konstituzioaren zina agindu baitzuen eta<br \/>\nGotzainen Instrukzio Pastorala kritikatzera iritsi baitzen. Hain zuzen,<br \/>\nNafarroako gerrillariak idatziz esan zuen ezinezkoa zela Konstituzioa Nafarroan<br \/>\nfinkatzea, aukeratutako Diputazio probintzialeko kideen profil<br \/>\nideologikoagatik, eta, horregatik, ezinezkoa zela herriak, konstitu- zio-ordena<br \/>\nberriaren arabera, agindu zizkioten onurak \u00abnabaritzea\u00bb, eta harekiko<br \/>\ninteresa izatea. Nolanahi ere, Gorteek eskaerari ezezkoa eman ziotenean, 1812ko<br \/>\nKonstituzioak Nafarroako Konstituzio Historikoari eta haren erakundeei buruz<br \/>\nzuen mututasuna baino harantzago zihoan; izan ere, esplizituki adierazten zuten<br \/>\nhura kendu egin zela, ez baitzuen uzten Nafarroako Gorteen bilera egiten (eta,<br \/>\nondorioz, Foru Diputazioarena ere ez, zeren eta, ziur aski, haren eskumenetatik<br \/>\nzetorren artean), legeriaren arloan zituzten eskumenengatik eta, seguru aski,<br \/>\nbaita barne-konfigurazioaren eta araudiaren ezauga- rriengatik ere (hori izango<br \/>\nda Yanguas y Mirandak 1841eko soluzioa diseinatzean argudiatutako faktore<br \/>\nnagusia).<\/p>\n<p>1820an, Hirurteko liberala iristean eta Cadizko ordena<br \/>\nkonstituzionala berrezartzean, 1813ko abuztuaren 20ko eskabidearen gaia<br \/>\nplanteatuko zen berriro, baina ia eraginik gabe. Urte hartako martxoan,<br \/>\nFlorencio Garcia Goyena, Gobernuak Nafarroako Gorteen berehalako deialdia<br \/>\negitearen alde agertu zen, \u00abMonarkiaren Erregimen Konstituzional berriaren<br \/>\npean, Monarkiako gainontzekoen modu berean, era leun eta lauan, berdintasun<br \/>\neta batasunean sartzea jorratzeko helburu bakarrarekin\u00bb, ustez eta, nafarrak<br \/>\n\u00abborondatez, zintzotasunez eta iraunkortasunez atxikiko<br \/>\nzitzaizkiola\u00bb eskaintzari, inolako erresistentzia-zantzurik gabe; izan ere,<br \/>\nharen iritziz, izapide harekin nafarrak oso gustura atxikiko baitzitzaizkion<br \/>\nfamilia espainiar handiari \u00abbo- rondatez, zintzotasunez eta betiko\u00bb<br \/>\nzilegitasun-gabeziaren irizpideak ezabatzean. Garcia Goyenaren proposamena<br \/>\nlaneko aurrekariek eta profil ideologi- koek baldintzatzen zuten. 1816ko<br \/>\nmaiatzaz geroztik erresumako sindiko izan zen, sindikatuan Sagaseta Ilurdoz<br \/>\nlagun zuela. Hala ere, Garcia Goyenak Ma- drilen bizi izan zuen denbora<br \/>\ngehiena, Diputazioaren ordezkari gisa. Ideologiari dagokionez, Garcia Goyena<br \/>\nliberala zen, 1820tik 1823ra eta 1834aren ondoren kargu garrantzitsuak beteko<br \/>\nzituena karrera politiko eta judizialean, 1843an Auzitegi Goreneko<br \/>\nlehendakaritzara iritsi eta 1847an Grazia eta Justizia ministro eta Gobernuko<br \/>\npresidente izatera iritsi arte. Bere proposamenaren ibilbideari dagokionez,<br \/>\nEzpeletako Kondeak 1839ko urrian baieztatutakoa baino ez dugu ezagutzen,<br \/>\nSenatuan hil horren 25ean Euskal Herriko foraltasunari buruz onartuko zen<br \/>\nlegeari buruz izandako eztabaidaren testuinguruan. Ezpeletak gogorarazi<br \/>\nzuenez, 1820an Florencio Garcia Goyena \u00abdiputatu zen Madrilen, eta, isilpean egin zion Nafarroako<br \/>\nGorteak elkartzeko proposamena Sancho jaunari, eransketaren inguruan lanean<br \/>\nhasteko helburu bakarrarekin, legezkoagoa izan zedin eta inoiz erreklamatzeko<br \/>\naukerarik izan ez zezaten; baina ondo dakizkigun gertaerak jazo ziren, eta hitz<br \/>\negin zuenean ni Iru\u00f1ean goarnizioan nengoenez, badakit ez zela ezer gertatu eta<br \/>\negoera horretan geratu zela gauza\u00bb.<\/p>\n<p>1814 eta 1820 artean eta 1823 eta 1833 artean Nafarroako<br \/>\nKonstituzio Historikoa berrezarri egin zen, baina absolutismo berantiarraren<br \/>\noldarrei aurre egin behar izan zien. 1814ko maiatzaren 4an Konstituzioa<br \/>\nDekretu bidez indargabetu ondoren, Nafarroako Diputazio Probintzialak,<br \/>\nmaiatzaren 16an egindako bilkuran, Cadizko erregimen konstituzionalari begira<br \/>\nizandako ja- rrera batere ez proaktiboa azaldu zuen, hala ere, hilaren 9an<br \/>\ndagoeneko hasiak zituen 1808an etendako erakundeen berrezartzea erreklamatzeko<br \/>\nku- deaketak. <span>Hilaren 20an,<br \/>\nhainbat ordezkarik errepresentazio bat eman zioten Fernando VII.ari foruak<br \/>\nbirjar zitzan. Ordezkaritza horretan, Cadizko Konstituzioak Nafarroarekiko<br \/>\nzuen zilegitasun-defizita azpimarratzen zen, ez bai- tzen aukerarik izan<br \/>\nNafarroako legegileek eztabaida zezaten. Azkenik, maiatzaren 28an, Fernando<br \/>\nVII.aren Dekretuaren bidez, Erresumako Diputazioa berrezarri zen, 1808kotik<br \/>\nbizirik geratzen ziren Nafarroan bizi ziren hainbat kidek eta kide berri<br \/>\nbatzuek osatua. 1814an izendatutako Erresumako Dipu- tazio berria tokiko<br \/>\nabsolutistek osatzen zuten, eta aurreko Diputazio Probin- tzialak egindako<br \/>\nkudeaketen alde egin zuen. Joaquin de Eliori aurrerago, uztailaren 14an,<br \/>\nerregeari aurkeztuko zioten beste errepresentazio bat agindu zion, eta, horren<br \/>\nondorioz, abuztuaren 19an modu ofizialean jakinarazi zen erregeak Nafarroako<br \/>\nForuak onartzen zituela, hil bereko 14an datatutako Dekretuaren bidez. Dena<br \/>\nden, Nafarroako Foruen onarpena apur bat gehiago luzatu zen, eta Diputazioari<br \/>\nbatere gustatu ez zitzaion modu batean egin zen, arrazoi semantikoak zirela<br \/>\nmedio, Errege-Dekretuan \u00abberretsi hitza berrezar- tzearen ordez modu okerrean\u00bb<br \/>\nerabili zelako. Hori bat dator Euskal Herrian esandakoarekin, hots, Fernando<br \/>\nVII.ak behin eta berriz adierazi zuela hain<\/span><span>bat arautan<br \/>\nForuak bere borondatez berrezartzen zituela, eta, beraz, Autoritate<br \/>\nErrealaren nahien mugen mende zeudela. <\/span>Nolanahi ere, ez zen denbora asko<br \/>\nigaro jendea Foru-Erregimenaren aurkako balizko erasoen beldur izateko. Foru<br \/>\nDiputazioak 1815eko urriaren 30ean egindako bilkuran, zurrumurruak zebiltzan,<br \/>\n\u00abErresumaren eta Probintzien pribilegioak deuseztatu nahi zituztela,<br \/>\npenintsulako gainerako guztiekin berdintzeko\u00bb. Era berean, Nafarroako<br \/>\nforaltasuna ez zen osorik onartu hasiera-hasieratik. Diputazioa eta Madrilgo<br \/>\nAgentearen arteko posta-trukeak egiaztatu zuen Aduanen berrezar- pena hurrengo<br \/>\nurtera arte atzeratu zela.<\/p>\n<p>Hain zuzen ere, aduanen gaiak garai hartako Nafarroako<br \/>\nKonstituzio Historikoaren aldeko jarrera argienetako bat ekarri zuen. Angel<br \/>\nSagaseta de Ilurdozen lana izan zen, 1814ko uztailean erreinuko sindiko<br \/>\naukeratua eta gero Gorteetan betiko sindiko izendatua 1817-1818an. Sagaseta<br \/>\n1833ra arte egon zen karguan, eta Hirurtekoan utzi zuen. Ideologia absolutista<br \/>\nmoderatua zuen, eta Nafarroako ordena Konstituzionalaren defendatzaile<br \/>\ntematia zen. Sagasetak txosten bat aurkeztu zuen Gorteetan, 1818ko martxoaren<br \/>\n11n aduanak lekuz aldatzeari buruz, gobernu zentralak gai horri buruz bidalitako komunikazioei erantzuteko. Jakina denez, Gorteek, azkenean, lekualdatzea<br \/>\nonartu zuten, baina konpentsazio fiskalen eta bostekoen salbuespenaren truke,<br \/>\ngobernuak onartu ez zuena, eta egoera zegoen bezala geratu zen. Bere txostenean<br \/>\nez da aduanen gaia jorratzen, baizik eta Gortetik egindako errekerimenduen<br \/>\nedukien eta Nafarroako sistema konstituzionalaren uztartzea.<\/p>\n<p>\u00abForuen eta legeen arabera\u00bb, neurriaren onurei buruzko<br \/>\nerabakiak Erregeak eta Nafarroako Gorteek elkarrekin hartu beharko lituzketela<br \/>\nazpimarratzen du Sagaseta de Ilurdozek, eta azken hauek \u00abinteres partikular eta<br \/>\nkanpoko orori ihes eginez, Nafarroaren mesedetan, termino moral eta artetsuetan<br \/>\ngerta daitekeena kontuan hartuz, eta ez beste edozeinetan\u00bb. Era berean, nazioaren kontzeptuak monarkia pluralaren testuinguruan duen esanahiaz gogoeta<br \/>\negiten du, eta \u00abgure gauzetara ekarria, Nafarroa bakarrik hartu beharko genuke,<br \/>\neta ez Espainia osoa, izan ere Nafarroa izatez monarkia baita\u00bb. Eta honela dio:<br \/>\n\u00abMonarkia desberdinak dira, gobernu desberdinak dira. Espainiaren egoera<br \/>\ntxarrak ez luke inoiz zilegituko, ez erabat ezta inola ere, Portugali legeak<br \/>\nezartzea. Beren basailuen ongizate orokorraz arduratzen den gobernuak baimena<br \/>\ndu (bere legeek agindutako moduan) bere esferaren barruan neurriak hartzeko,<br \/>\nbaina ez beste batzuetara hedatzeko\u00bb.<\/p>\n<p>Geroago, 1823an, Sagaseta de Ilurdozek jarrera argia hartu<br \/>\nzuen Nafarroako errege-subiranotasunaren hedapenari buruzko ultraabsolutisten<br \/>\ntesien kontra, zeinak Andres Martinek Gaceta Real del Reino de Navarran<br \/>\nargitaratutako herri-subiranotasunari buruzko artikulu batzuetan azaldu<br \/>\nbaitzituen. Erregearen subiranotasunaren jainkozko jatorria eta subiranoaren<br \/>\nmenpetasunaren eta obedientziaren beharra defendatzen zituzten ultren tesien<br \/>\naurka, Sagasetak, 1823ko maiatzeko Diputaziorako bere txostenean, erregeak Nafarroako Gorteekin batera zuen subiranotasun partekatuaren izaera nabarmentzen zuen: Nafarroan, erregeak ezin zuen legerik ezarri \u00abErresumak berak<br \/>\nproposatu ezean, eta Berorren Maiestate Erregeak dekretatu ondoren ere,<br \/>\nErresumak legeak aztertzeko, argitaratzeko edo egokitzeko ahalmena du, eta hori froga argia da, Nafarroako legeak Erregeak eta<br \/>\nErresumak eratzen dituzte Gorteetan, eta ez bata bestea gabe\u00bb.<\/p>\n<p>Urte haietan, Sagaseta de Ilurdozek absolutismo<br \/>\nberantiarretik Nafarroako foru-sistemaren oinarriak ezeztatzeko saio baten<br \/>\nberri ere eman zuen, Campomanes, Risco eta Traggiaren bideari azken ukitua eman<br \/>\nziona, zeina Jose Maria Zuaznavarren <i>Ensayo hist\u00f3rico-cr\u00edtico de la legislaci\u00f3n<br \/>\ndel Reyno de Navarra<\/i> liburuan antzeman baitzuen. Nafarroako monarkiaren<br \/>\nzilegitasuna ukatu, eta asturleondarrekiko hasiera-hasieratik zuen<br \/>\nmenpekotasuna azpimarratu egiten zuen Zuaznavarrek, eta horrez gain, Nafarroako<br \/>\nmonarkia \u00abmonarkia absolutu\u00bbtzat jo zuen, Nafarroako Gorteen<br \/>\nlegegintza eta ordezkaritza-gaitasuna minimizatuz. 1512. urteko konkista<br \/>\nostean, Zuaznavarren arabera, Nafarroari dagokionez beti alde bakarretik eta<br \/>\nmodu ezeztaezin eta saihestezinean jokatu zuten subiranoek eta erregeordeek<br \/>\nNafarroako Gorteek erresumaren gobernuan erresumak zituen eginkizunak<br \/>\nhanditzeko egindako ahaleginak zapuztu omen zituzten. Azkenik, Zuaznavarrek<br \/>\nTraggiaren tesiak gogoratu zituen esplizituki, hau da, Gaztelako erregeek<br \/>\nNafarroako foru erre- gimenarekiko zuten errespetua borondatezko harremana zela<br \/>\neta itun bakar batek ere ez zuela horretara behartzen. Zuaznavarren lana ez zen<br \/>\netereoaren linboan geratu, kontrara, Fernando VII.aren administrazioak azkar<br \/>\naplikatu zuen Nafarroako autonomiari egindako erasoetan. Horren adibide dugu<br \/>\nPedro Sainz de Andinok 1829an Nafarroako Ebroko aduanak mugara lekualdatzeko saiakera zilegiztatzeko idatzitako Txostena-n erabili izana. Baita 1829ko<br \/>\nmaiatzaren 14ko Errege Aginduan ere, horren ondorioz Foru Diputazioak aitortu<br \/>\nbehar izan baitzuen 1830ean \u00abNafarroako erresumako foruak ez direla atzematen<br \/>\neta ia ezerezera murriztu direla\u00bb, eta foru-sistema osoa bertan behera utzi<br \/>\nbaitzen.<\/p>\n<p>Sagasetak Zuaznavarren lanari buruz egindako txostenek, bata<br \/>\n1823koa eta bestea 1830ekoa, Foru Diputazioak gaitzetsi arren, Nafarroan<br \/>\nErrege- subiranotasunaren mugak, Nafarroako Gorteen paper subiranoa eta Nafarroako Foruen izaera itundua eta erregeak hauei egindako zina azpimarra- tzen<br \/>\nzituzten.<\/p>\n<p>Fernando VII.a hil ondoren, 1834ko Errege Estatutuaren<br \/>\nxedatutako gutun baten bidez egindako Estatu erabat liberalerako trantsizioak<br \/>\naukera eman zuen Nafarroako liberalismo moderatuko kide entzutetsu batek,<br \/>\nBig\u00fcezaleko baroia, ostera Gendulaingo Kondea izanen zena, Nafarroako<br \/>\nKonstituzio Historikoarekiko sektore politiko horrek zuen atxikimendua<br \/>\nerakuts zezan, izan ere, testuak agintzen zituen Prokuradoreen Estamentuko<br \/>\nkideak aukeratzeko hauteskundeetan Diputazioak mantendu behar zuen jarrera zen<br \/>\nzetorren ez- tabaidagaia. 1834ko maiatzean Big\u00fcezalek, Diputazioko beste kide<br \/>\nbatekin batera, Foruen aurkakoa izateagatik deialdia onartu ezin zela zioen<br \/>\nOrdezkaritza bat sortu zuen: haren iritziz, Gorteen deialdia Nafarroara<br \/>\nhedatzeak, Nafar erresuma \u00ablegeengatik eta praktikarengatik harentzat arrotza<br \/>\nden legegintza-talde batera deitua\u00bb izanik, \u00abberezkoa duen lege-taldearen,<br \/>\neta, beraz, bere lege partikularren kontra egiten baitu\u00bb, honakoa suposatzen<br \/>\nzuen, \u00abondorioz, zehaztu egiten du, ordezkaritza kontserbadoreak, hau da,<br \/>\nGorteek izendatutako Diputazioak, amaitu beharra dauka, eta beste gorte<br \/>\npropio batzuen bileran izan beharko luke amaiera\u00bb.<\/p>\n<p>Beranduago, Big\u00fcezalek berak gogoratuko luke bere Memorietan<br \/>\nnola defendatu zuen 1834an, aipatutako koiunturan, Nafarroa erresuma<br \/>\ndesberdin eta bereizitzat hartzea, nola legeetan hala lurraldean. Bertan<br \/>\nadierazi zuen lehen testuan aldeztu zuela \u00abNafarroa gainerako probintziak<br \/>\nbezala ez deitzea, eta, epe egokian, berezko Gorteak deituta, eurek erabaki<br \/>\nzezaten nola jarraitu aurrerantzean, nahiz Konstituzioak kontserbatzeko<br \/>\nbitartekoak ezarriz, nahiz arauak emanez eta legeetan txertatzeko akordioak adostuz,<br \/>\nlegezko ba- liabide posible bakarren bidez\u00bb. Era berean, bigarren memoria<br \/>\nbatean \u00abKonstituzioaren edo Nafarroako Foruen puntu nagusi guztiak\u00bb azaldu<br \/>\nzituela adierazi zuen, eta \u00abdeialdia bateraezina da gure funtsezko legeekin,<br \/>\nkontuan hartuta Diputazioak ez duela gai garrantzitsu eta funtsezko hori<br \/>\nebazteko eskumenik\u00bb protesta egin zuen. Diputazioak hasieran Big\u00fcezalen<br \/>\nargudioen berria jaso bazuen ere, azkenean onartu egin behar izan zituen Errege<br \/>\nEstatutua eta Gorteetara deitzeko Errege Dekretuak betetzeko eskatzen zuen<br \/>\nerre- ge-mandatariaren eskakizunak. 1839ko koiunturan, Big\u00fcezalek iritzi berak<br \/>\nzituen. Haren iritziz, \u00abHerrialde benetan konstituzionala, 1833. urtera arte<br \/>\nforma eta egintza politiko guztien jabe izan zena, hala nola legeak egin eta<br \/>\nGobernu batean esku hartzea, ez zen forala soilik, eta, beraz, ezin zuen onartu<br \/>\nOinarrizko Legea betetzeko eta beste batean lotzeko eskubidea eta eskumena,<br \/>\nGorteetan Erregearekin bat egitekoa ez bazen\u00bb. Horrela besterik ez zuen uste \u00abkonponketa zilegia eta iraunkorra\u00bb izanen zela; beste<br \/>\nedozein bide \u00abprotesta eta konbultsio berriek eragindakoa\u00bb izanen zela uste<br \/>\nzuen.<\/p>\n<p>Lehen Karlistaldian, 1835etik aurrera, liberal aurrerakoi<br \/>\nmoderatuek, batez ere Jose Alonsoren eta, nagusiki, Jose Yanguas y Mirandaren<br \/>\nahotik, foru-aldaketaren aldeko argudioak aurkeztu zituzten, haiek<br \/>\ninterpretatzen zuten zentzuan, eta, gainera, Nafarroako erakundeen hutsuneak<br \/>\nazpimarratu zituzten, konpondu ezinak haien ustetan. Jose Alonso Ruizek, 1836ko<br \/>\nmaiatzaren 26 eta 27ko El Eco del Comercio egunkarian, Nafarroako<br \/>\nkonstituzioa eta legeria \u00absistema feudal beldurgarrian oinarrituta\u00bb zeudela nabarmendu<br \/>\nzuen, eta Gorteak eta Diputazioa kleroaren eta nobleziaren interesen mende<br \/>\nzeudela, garapen ekonomikoa oztopatuz. Urtebete geroago, 1837an, Correak<br \/>\nNafarroaren konkistari buruz egindako lanari egindako hitzaurrearekin bat<br \/>\nzetorren opuskulu batean, bere diskurtsoaren lehen bertsioa aurkeztu zuen<br \/>\nYanguas y Mirandak, hurrengo urtean egituratuago aurkeztuko zuena. Bertan,<br \/>\nNafarroako estatus politiko instituzionalean edozein aldaketa zigortzeko<br \/>\nNafarroako Gorteetara jotzeak eragozpen edo irtenbiderik gabeko kalezuloa<br \/>\nsuposatuko zukeela adierazten zuen, berauren egitura estamentalak sortuko<br \/>\nlituzkeen arazoengatik eta klero gorenak osatutako beso klerikalak haiengan<br \/>\nzuen beto-gaitasunagatik. Era berean, bere konponbide-proposamena edo gordiar<br \/>\nkorapiloa ere aurkeztu zuen: aldaketa beste bide alternatibo batzuen bidez egin<br \/>\nbeharko litzateke, Espainiako Gorteetan Nafarroak izan zezakeen ordezkapen<br \/>\nbaten bidez edo Probintzia-Diputazio baten bidez, desagertutako<br \/>\nErresuma-Diputazioak 1837 arte estamentuzko legegintza-kidego baten ordezkaritza iraunkorreko organoa izateagatik behartzen zuten loturetatik libre. Yanguasek hainbat formatutan aurkeztu zituen berriro<br \/>\nere bere tesiak 1838an. Lehenbizikoa, Representaci\u00f3n de 5 de marzo de 1838,<br \/>\nNafarroako Foru Diputazioak Espainiako Gorteetara bidalia. Bigarrena, liburuxka<br \/>\nbaten bidez, An\u00e1lisis Hist\u00f3rico Cr\u00edtico de los Fueros de Navarra, Iru\u00f1eko<br \/>\nFrancisco Erasunen inprimategian argitaratua, baina baita aldizkako prentsan<br \/>\nzabaldua ere, bai Iru\u00f1eko Aldizkari Ofizialean (martxoaren 15, 19, 22, 26 eta<br \/>\n29an, eta baita 1838ko apirilaren 2an ere), bai Madrileko El Eco del Comercio<br \/>\negunkarian (1817, martxoaren 15ean eta 16an), bai Madrilgo El Eco del Comercio<br \/>\negunkarian, progresismoaren organoa (1839ko martxoaren 15, 16, 17 eta 19an).<br \/>\nYanguasek zioenez, Nafarroako Gorteetan elizako estamentua \u00abbeti izanen da<br \/>\ntraba, non mendeko argiek eskatzen dituzten hobekuntzetarako saiakera guztiak<br \/>\nzapuztuko baitira\u00bb, izan ere, \u00abbost edo sei monje nahikoak dira ebazpen<br \/>\nbaliagarriena eta hobekien pentsatutakoa egitea eragozteko\u00bb.<\/p>\n<p>Nafarroako Gorteetako funtzionamendu kontserbadorearekin<br \/>\n\u00abezer ezin zen aurreratu herrien komenigarritasunak eskatzen zituen<br \/>\nlege-hobekuntzetan\u00bb. Horregatik guztiagatik, praktikan Nafarroako Gorteak<br \/>\neraberritzeko au- kera teorikoak bideragarritasunik ez zuela uste zuen<br \/>\nYanguasek, nola estamentu horien inertziengatik hala Nafarroan euren<br \/>\nesentziak aldatuko zituen herri-iraultza bat ez zegoelako gauzatzerik.<br \/>\nLiburuxkaren azken ondorioan, Yanguasek behin eta berriz aipatzen zuen<br \/>\nforu-araubidearen erreformaren auziak zuen prozedura-arazoa, zeina Baionan eta<br \/>\nCadizen dagoeneko planteatu baitzen. Nahiz eta, teknikoki, Nafarroaren<br \/>\neraketa \u00abharen gorte orokorretan baino ezin zen aldatu\u00bb, azpimarratu zuen<br \/>\nnabaria zela, orobat, arestian aipatutako arrazoiengatik \u00abezin zela halakorik<br \/>\nespero garai bateko estamen- tuen bototik\u00bb.<\/p>\n<p>Diputatuen Kongresuan eta Senatuan izandako eztabaidak<br \/>\nAlonsoren eta Yanguas y Mirandaren argudioen garaipena aditzera eman zuen<br \/>\nbitartean, Angel Sagaseta de Ilurdoz erresumako sindiko zaharraren liburuxkak,<br \/>\nFueros fundamentales del reino de Navarra y Defensa legal de los mismos<br \/>\nizenekoak, bi edizio izan zituenak, 1839ko abenduaren 21ean Valentzian<br \/>\nargitaratutako bata eta 1840an Iru\u00f1ean argitaratutakoa bestea, biak botereak<br \/>\nbahituak, Nafarroako berezko konstituzio historikoaren kanonekin bat datorren<br \/>\nsentsi- bilitatea erakutsi zuen. Haren funtsezko ardatzak deskribatu ondoren,<br \/>\njabetza-printzipioaren arabera, Espainiako Gorteek Nafarroako Foruak osorik<br \/>\nonartu behar zituztela azaltzen du opuskuluaren bigarren zatian, foraltasuna<br \/>\nerabiltzean espainiarren \u00abaskatasun nazionala\u00bb kontuan har zezan, eta \u00abfamilia bera osatzeko\u00bb \u00abkontu handiagoz\u00bb har zezan, hauek Nafar instituzioak<br \/>\nlarderiatzeak ekar zezakeen kalterik gabe. Geroago, Nafarroa eta monarkiaren<br \/>\narteko loturaren ardatz nagusia dela azpimarratu ondoren, Sagasetak ho- nako<br \/>\nhau ondorioztatu zuen: \u00abBeste ezein erreinuk, zabala izanda ere, sekulakoa<br \/>\nizanda ere, ez du probidentziak emateko, berritasunak sartzeko, bere Foruak edo<br \/>\nKonstituzioa berretsi edo aldatzeko, hitzarmenari lotzeko, ezta Foru Diputazio<br \/>\niraunkorrak aldatzeko eskubidea, nahi beste akats izanda ere, erreformak behar<br \/>\nizanda ere, premiaz eska itzazue haztatutako mendeko argiak: hori guztia<br \/>\nerresuma horretako hiru Estatuen berezitasuna eta pribatiboa izango da, beren<br \/>\nkabuz, indarrik gabe, esku-hartzerik gabe, beste inongo erresumaren parte-hartzerik gabe jardunen dute\u00bb. Bere<br \/>\nkorolarioan, Sagasetak hauxe dio amaitzeko: \u00abNafarroak erreformak behar<br \/>\nbaditu, bere Konstituzioa aldatzea komeni bazaio, eta Gaztelako Koroarekin<br \/>\nbeste lotura bat ezartzea komeni bazaio, bere hiru estatuek jakingo dute<br \/>\negiten: ez dago beste bitarteko zuzen, bidezko, egonkor eta politikorik.<br \/>\nZilegitasun osoz bildutako Nafarroako erresumak ez du ez pertsonarik ez<br \/>\nkorporaziorik baimendu bere foruak alda ditzan: ez du behar inork modu<br \/>\nautoritarioan hobekuntzarik sar diezaion, nahiz eta benetakoak eta eraginkorrak<br \/>\nizan: bere burua gobernatzeko eskubidea du, eta mende honetako argiek<br \/>\neskatzen dituzten neurriak hartzen dakiela argi eta garbi erakutsi du\u00bb. Hala<br \/>\neta guztiz ere, Sagasetak ez zuen zehaztu, inola ere, zer elementu aldatu behar<br \/>\nziren Nafarroako Konstituzioan, bertako barne-akatsetatik eta zenbait faktore<br \/>\nsozial eta ekonomikotatik aldenduz, hala nola Estatuan integrazio handiagoa<br \/>\nlortzera bultzatzen zuten merkatu-batasunarena eta legeen bateratze eta<br \/>\nmodernizazioarena. Bistan denez, edukirik ez izate hori garrantzitsua da,<br \/>\nbatez ere Alonsok eta Yanguas y Mirandak Nafarroako Gorteetako akatsei buruzko<br \/>\nargudioak zabaltzeko egindako ahalegina kontuan hartuta.<\/p>\n<p>Azkenik, 1839ko azaroaren 16ko Errege Dekretuak Yanguasen<br \/>\nikuspuntuak berretsiko zituen, urriaren 25eko Legearen bigarren artikulua<br \/>\nezartzeko modua ezarri baitzuen, hau da, Gobernuak Gorteei aurkeztu behar zien<br \/>\nforuak aldatzeko proposamena egiteko Nafarroaren eta Euskadiren entzunaldi-izapidea gauzatu ahal izateko. Bitartean, lehenengo artikuluan, Araba, Gipuzkoa eta Bizkaiko probintzietako foru-sistema tradizionala berpiztu zen, eta<br \/>\nBatzar Nagusiak osatzeko agindu zen foru-diputazioak aukeratzeko, laugarren<br \/>\nartikuluaren arabera, Nafarroari dagokionez, Diputazioa, dagoeneko ez<br \/>\nerresumarena, probintzia-aldundiak hautatzeko finkatutako konstituzio -parametroen arabera izendatu behar zen, nahiz eta<br \/>\ndesagertutako korporazioa nolabait gogorarazten zuten berezitasun batzuekin,<br \/>\nosaeran eta eskumenetan. Bestalde, zazpigarren artikuluaren arabera, aurreko<br \/>\nguztiarekin bat, argi eta garbi bereizten ziren Madrilgo gobernuarekin emanen<br \/>\nzen elkarriz- ketaren protagonistak: Euskadin Batzar Nagusiek izendatuko<br \/>\nzituzten \u00abelkar ordezkatuko zuten bi norbanako edo gehiago\u00bb harekin hitz egin<br \/>\nzezaten; Nafarroan, aldiz, \u00abDiputazio berriak\u00bb izendatuko zituen, eta hori<br \/>\nizango zen pro- zesuaren epaile aipatu lurraldean. Diputazio hori zentsu<br \/>\nhandiko sufragio bi- dez hautatuko litzateke, diputatu hautagarriak liberalismo<br \/>\nmoderatukoak edo aurrerakoikoak izango liratekeen egoera politikoan, eta jokoz<br \/>\nkanpo geratuko lirateke, isileko aldarrikapen politikoaren bidez, karlismoari<br \/>\natxikitako beste hautagai posible batzuk, Nafarroako iritzi publikoaren sektore<br \/>\nnagusia.<\/p>\n<p>Une hartan, Ramirez Burgaletak, nahiz eta Foru<br \/>\nDiputazioarekin loturarik ez izan eta liberalismo aurrerakoiaren kide bereizia<br \/>\nez izan, 1841eko soluzioa aurreratuko du 1839-1840ko <i>Apuntes para la<br \/>\nmodificaci\u00f3n de Fueros de Navarra <\/i>obran. Lan horretan, 1837ko Konstituzioaren<br \/>\narabera Nafarroako Gorteak osatzeko ezintasuna aipatzen da. Hori dela eta, ez<br \/>\nda inondik inora aipatzen Yanguas y Mirandaren ustez oinarrizko gaia zen<br \/>\nprozedura-auziaz, eta Foru Diputazioak, zazpi kidek osatua (Iru\u00f1eko eta<br \/>\nLizarrako merindadeetako bi diputatu eta beste bat, toki-erakundeek eta<br \/>\nzergadun nagusiek hiru urterako aukeratuak), ohiko araubideko foru-aldundien eta Errege<br \/>\nKontseiluaren eskumenak izatea planteatzen da. Diputazioko presidenteak,<br \/>\nGobernuak bere kideen artetik aukeratuak, buru politikoen eskurantzak izanen<br \/>\nlituzke. Era be- rean, aduanak lekuz aldatzea eta Estaturako dohaintza<br \/>\nmantentzea, Estatuan dauden zuzeneko edo zeharkako kontribuzioen indargabetzea<br \/>\neta Foru Diputazioak bostekoak eskudirutan berrestea ere planteatzen da.<\/p>\n<p>1841eko abuztuaren 16ko Legearekin Nafarroarako marko<br \/>\npolitiko-instituzional berria indarrean sartu zen arren, azpimarratu behar da<br \/>\nlehen urte haietan auzia eztabaidatzen jarraitu zela. Ez da ahaztu behar ezen,<br \/>\nlege hura onartu eta hilabete eta erdira, 1841eko urriko O\u2019Donnellen matxinadan<br \/>\nkarlistek eta moderatuek foruak armen bidez erabat berrezartzeko<br \/>\naldarrikapena egingo dutela, nahiz eta ez izan hura ezartzeko moduari buruzko<br \/>\ndokumenturik. Saioaren porrotaren ondoren, 93 pertsonari heriotza zigorra<br \/>\nezarriko diete matxinatzeagatik, besteak beste, Gendulain Kondea, Carriquiri<br \/>\neta Ribed eta ehunka pertsonari, tartean Sagaseta, bere anaia eta beste<br \/>\nkarlista nabarmen askori. Bestalde, Sagasetaren tesiak 1843an gogoratuko<br \/>\nziren, Francisco Javier de Ozcarizek urte hartan bertan argitaratutako<br \/>\nliburuxka batean, Intereses de navarra. Vindicaci\u00f3n de los Fueros<br \/>\nvasco-navarros. <i>Ecsamen de los mismos como sistema pol\u00edtico, civil,<br \/>\nadministrativo y econ\u00f3mico: cuesti\u00f3n legal<\/i> izenburupean. Bertan, hark, Pablo<br \/>\nIlarreguik eta Jose Yanguas y Mirandak Nafarroako prentsan izandako polemika<br \/>\njaso zuen, 1841eko abuztuko legearen negoziatzaileak azken bi horiek.<br \/>\nLiburuxka horretan, Ozcarizek Sagasetaren ideiak berreskuratu zituen, Foruak<br \/>\naldatzeko prozesua legez kontrakoa izan zela azpimarratu baitzuen. Prozesu hori<br \/>\n1841eko abuztuan amaitu zen, Nafarroako Gorteek parte hartu ez zutelako. Dena<br \/>\ndela ere, Ozcarizek ulertzen zuen Nafarroako herriaren beharrak aldatu egin<br \/>\nzirela, eta ez zuela nahi<\/p>\n<p>\u00abegonkor irautea\u00bb, ez eta \u00abforuak gaur egungo egoerarekin<br \/>\neta aurrerabidearekin bateraezintzat\u00bb hartzea ere, ez zegoen foruak<br \/>\negokitzearen aurka \u00abForuek 1841eko abuztuaren 16ko Legearekin Nafarroarako<br \/>\nesparru politiko-instituzional berria indarrean sartu zen arren, azpimarratu<br \/>\nbehar da lehen urte haietan auzia eztabaidatzen jarraitu zela. Ez da ahaztu<br \/>\nbehar ezen, lege hura onartu eta hilabete eta erdira, 1841eko urriko<br \/>\nO\u2019Donnellen matxinadan karlistek eta moderatuek foruak armen bidez erabat berrezartzeko<br \/>\naldarrikapena egingo dutela, nahiz eta ez izan hura ezartzeko moduari buruzko<br \/>\ndokumenturik. Saioaren porrotaren ondoren, 93 pertsonari heriotza zigorra<br \/>\nezarriko diete matxinatzeagatik, besteak beste, Gendulain Kondea, Carriquiri<br \/>\neta Ribed eta ehunka pertsonari, tartean Sagaseta, bere anaia eta beste<br \/>\nkarlista nabarmen asko. Bestalde, Sagasetaren tesiak 1843an gogoratuko ziren,<br \/>\nFrancisco Javier de Ozcarizek urte hartan bertan argitaratutako liburuxka<br \/>\nbatean, <i>Intereses de navarra. Vindicaci\u00f3n de los Fueros vasco-navarros. Ecsamen<br \/>\nde los mismos como sistema pol\u00edtico, civil, administrativo y econ\u00f3mico:<br \/>\ncuesti\u00f3n legal <\/i>izenburupean. Bertan, hark, Pablo Ilarreguik eta Jose Yanguas<br \/>\ny Mirandak Nafarroako prentsan izandako polemika jaso zuen, 1841eko abuztuko<br \/>\nlegearen negoziatzaileak azken bi horiek. Liburuxka horretan, Ozcarizek Sagasetaren ideiak berreskuratu zituen, Foruak aldatzeko prozesua legez kontrakoa izan zela azpimarratu baitzuen. Prozesu hori 1841eko abuztuko legean amaitu zen, Nafarroako Gorteek parte hartu ez zutelako. Dena<br \/>\ndela ere, Oz- carizek ulertzen zuen Nafarroako herriaren beharrak aldatu egin<br \/>\nzirela, eta ez zuela nahi \u00abegonkor irautea\u00bb, ez eta \u00abforuak gaur egungo<br \/>\negoerarekin eta aurrerabidearekin bateraezintzat\u00bb hartzea ere, ez zegoen<br \/>\n\u00abForuek eskaintzen dituzten bitartekoen bidez egokitzearen aurka, baina haiek<br \/>\nsuntsitu gabe\u00bb. Baina, Sagasetak bezala, ez zuen zehaztasunik ematen<br \/>\nadiskidetze hori nola gauzatu behar zen azaltzeko. Yanguasek, polemika hartan,<br \/>\n<i>Alerta a los navarros <\/i>izeneko opuskulu batean, Ozcarizi gerra zibil berri<br \/>\nbaten aldeko eta Frantziako interesei zerbitzatzeko gogoa piztea leporatzeaz<br \/>\ngain, aurreko urteetan 1839 baino lehenagoko Nafarroako erakundeen izaera<br \/>\nnegatiboari buruz zituen argudioei heltzen zien berriro, eta egindako<br \/>\nforu-aldaketaren alde egiten zuen.<\/p>\n<p>Beste ikuspuntu batetik, Fulgencio Barrerak, 1841eko legea<br \/>\neragin zuen prozesuko zuzeneko parte-hartzaileetako batek, eskuizkribuko testu<br \/>\nbatean aitortu zuen \u00abGobernuaren ilustrazioak ez zezakeela alde batera utzi<br \/>\nnafarren foru kardinala, hari esker baitzen [Nafarroa] zena, Espainiako<br \/>\nMonarkiatik independentea zen erresuma, eta bere berezko Gorteak zituena.<br \/>\nBeraz, beharrezkoa da, horien bidez ezin baitzen, erraz hautematen ziren<br \/>\neragindako traba larriengatik, benetan interesduna zen eta dena legitima zezakeen<br \/>\nherrialdea kontuan hartzea\u00bb. Horrela, Foru Diputazioa hartu zen kontuan, haren<br \/>\niritziz, Nafarroako benetako ordezkaritza-agintea baitzen, batez ere, Barrerak<br \/>\ngogorarazi zuenez, 1839ko probintzia-diputatuentzako hauteskundeetan<br \/>\n\u00abNafarroan ez zen inoiz orduan baino jendetza handiagorik ikusi bo- toak<br \/>\nhautestontzietan jartzen: halakoxea baitzen nafarrek sufragio haren<br \/>\ngarrantziaren inguruan zuten uste sendoa\u00bb. Nolanahi ere, Barrerak berak<br \/>\nonartzen zuen negoziazio-prozesuan, Nafarroako asmoak ez zirela gehiegiz- koak<br \/>\nizan, \u00abez zegokion ezer batasun konstituzionalari, ez eta Gobernuak<br \/>\nadministrazio osoan egiten zuen ikuskaritza nagusiari ere\u00bb, eta hortik ondo-<br \/>\nrioztatzen zen Foru politikoei uko egin zietela eta Gobernuari administrazio-mailan \u00abikuskaritza-funtzioa\u00bb bakarrik eman zitzaiola baina ez erabakitzailea. Ondorioz, probintziak administrazio autonomia handia gorde zuen. Era<br \/>\nberean, Barrerak aduana-auzian eta gai fiskalean egindako aldaketen abantailak<br \/>\nneurtu zituen. Bestalde, Foruen Aldaketari buruzko Legeari bu- ruzko memorian,<br \/>\nForu Diputazioak eskatuta egin eta 1872an argitaratu ondoren, Pablo<br \/>\nIlarreguik honako hauek ere azpimarratu zituen: 1841eko markoko Diputazio<br \/>\nnegoziatzaileari \u00abNafarroako herriaren botoak emandako aparteko ahalmenak\u00bb eta<br \/>\nxehetasun ugari eman zituen eduki ekonomiko-tributarioei buruzko 1841eko<br \/>\nLegearen artikulu haiek idazteko erabili zituzten arrazoiei buruz. Halaber,<br \/>\nJose Alonsok, 1841eko legearen Justizia ministro gisa sinatu zuenak, bere<br \/>\nRecopilaci\u00f3n y comentarios de los Fueros y Leyes del antiguo Reino de Navarra<br \/>\nque han quedado vigentes despu\u00e9s de la modificaci\u00f3n hecha por la Ley<br \/>\nPaccionada de 16 de agosto de 1841 lanean azaldu zituen egindako aldaketaren<br \/>\nondoren gertatu ziren aldaketa politiko-instituzionalak, bai eta gorde<br \/>\nzitekeena ere. Bera hasi zen, \u00ablege itundu, nazioaren botere gorenaren eta<br \/>\nprobintziaren arteko benetako hitzarmen edo ituna den lege\u00bb gisa kalifikatzen.<br \/>\nHaren iritziz, itun baten eta kontratu baten emaitza gisa, ukaezina da lege hori \u00abitundua eta konbentzionala\u00bb<br \/>\ndela, eta ezin da, beraz, \u00abaldatu edo trukatu, baizik eta aldebiko kontratuen<br \/>\nmodura, hau da, era berean, eratu zeneko elkarren adostasunarekin\u00bb. Ondoren,<br \/>\nkalifikazio hori Nafarroan zortziehun eta hirurogeiko hamarkadan aplikatuko da.<\/p>\n<p>1841 eta 1872 bitartean zenbait sentsibilitate izan ziren.<br \/>\nHaietako batek 1841ean ezarritako markoaren eta haren izaera itunduaren alde<br \/>\negiten zuen, Alonsok markatutako ildotik; berrogeita hamarreko eta hirurogeiko<br \/>\nhamarka- detan hainbat autorek jarraitu zuten, besteak beste, Mariano Martinez<br \/>\nde Morentinek (1843-1847ko foru-diputatua, eta, ondoren, Diputazioaren<br \/>\naholkularia), Tomas Jaenek \u20141841eko legea Konstituzioaren bidez onartzeko<br \/>\neskatu zuen hura blindatzeko\u2014, Pablo Ilarreguik \u2014lege horren izaeraren eta na-<br \/>\nzioarteko itunen arteko analogia egin zuen eta maximalismo karlistaren arriskuez ohartarazi zuen\u2014 Cayo Escudero Marichalar, Juan Yanguas Iracheta<br \/>\n(zuhurtasuna eta \u00abpolitika iluna\u00bb ere gomendatu zituen, hura arriskuan ez<br \/>\njartzeko), baita Diputazioak berak ere, 1860ko Memoria de Contrafuerosen indar foruzale handia egin baitzuen.<\/p>\n<p>Horrela, Rafael Navascues Tuterako Gorteetako diputatuak<br \/>\n1860-1861ean Kongresuan behin baino gehiagotan adierazitako jarrerak, Estatuak<br \/>\nSustapen Ministerioaren atal bat Nafarroan ezartzearen alde eta 1841eko legea<br \/>\nerreformatzeko aukeraren alde, haren espainoltasuna nafar izaeraren gainetik<br \/>\njarriz, erreakzio ugari eragin zituen. Diputazioaren erantzunaz gain, bi<br \/>\ntuterarrek, bata El Mosquerino izengoitiarekin sinatzen zuena eta bestea,<br \/>\nSantiago Ezquerra Tejadak, gogor erantzun zioten Navascuesi, 1841eko status<br \/>\npolitiko-instituzionala, hura ekarri zuen prozesua eta itundutako jatorria<br \/>\ndefenda- tzeko. Era berean, Javier Baztan Go\u00f1i lodosarrak, foru-diputatuak eta<br \/>\nondoren Foru Diputazioko idazkariak, 1860ko testu eskuizkribu batean, 1841eko<br \/>\nlegearen izaera itundu irmoari eutsi zion. Berdinen arteko negoziaziotik sortutakoa, baina, era berean, adierazi zuen ezen, gobernu zentralak hartatik<br \/>\nsortutako markoaren osotasuna arriskuan jarriz gero, Nafarroak atzerriko potentziaren baten laguntza eska zezakeela, aukera hori urruneko zerbait zela<br \/>\nuste zuen arren. Autore berak urte batzuk geroago status kuarentaiunistaren<br \/>\naldeko ekintza politiko itundu baten beharra aldarrikatuko zuen eta karlisten<br \/>\nitzulera kritikatu. Jarrera horiek bat egiten dute, neurri handi batean, Juan<br \/>\nYanguas Irachetaren ardatzekin.<\/p>\n<p>Bestalde, 1843aren ondoren eta XIX. mendearen bigarren<br \/>\nerdian karlistak izango dira leheneratzearen aitzindari nagusiak. Nahiz eta<br \/>\nForuak ez ziren agertzen Lehen Karlistadako hasierako motibazioen artean,<br \/>\nkarlismoak foruen argudioa ere erabili zuen estandartzat 1835etik aurrera,<br \/>\nforuzaletasun liberalari erantzuteko. Geroago, Espainia Foruzalearen defentsa<br \/>\nardatz garrantzitsua izango zen, urte batzuen buruan Magin Ferrer-ek,<br \/>\nmugimenduaren teorialari nagusietako batek, diseinatutako programa ideologiko<br \/>\nkarlistan: 1845eko Leyes Fundamentales lanean, Espainia osoan eta foru-lurralde<br \/>\nguztietan Gorte estamentalak berpiztea edo, kasuaren arabera, ezartzea<br \/>\nproposatzen zuten. Zortziehun hamarkadaren hirugarren laurdenean,<br \/>\nforuzaletasun karlista, errebindikazio leheneratzailea barne, katolizismoaren<br \/>\ndefentsaren mende egon zen, batez ere neokatolikoen eraginaren mende.<br \/>\nIldo horretatik, 1868an, Cruz Ochoa de Zabaleguik, Gorteetako diputatu izateko<br \/>\nhautagaiak, manifestu batean aldarrikatu zien nafarrei Aldarearen eta tronuaren<br \/>\nalde eta foruak berrezartzearen alde egitea \u2014jarrera berrezartzailea, Pablo<br \/>\nIlarreguik, 1841eko legearen negoziatzaileetako batek, \u00abzentzugabekeria larria\u00bb<br \/>\nzela esan baitzuen\u2014. Antzeko programa bat 1868ko abenduan argitaratu zuten<br \/>\nhauta- gai karlista guztiek, baina ez zuten horri buruzko xehetasunik eman.<br \/>\nOchoa de Zabaleguik berak berriro gogoratu zituen Sagasetaren tesiak 1871ko<br \/>\nlibu- ruxka batean, eta 1841eko legea legez kanpokotzat eta ez-zilegitzat jo<br \/>\nzuen. Jarrera horretan beste karlista batek ere parte hartu zuen, Joaquin Ochoa<br \/>\nde Olzak. Halaber, Joaquin Maria Muzquiz Callejasek, Gorteetako diputatu karlistak eta aipatutako hauteskunde-manifestuaren erredaktoreetako batek, 1871n,<br \/>\nElkartasun Konstituzio bat proposatu zuen, honako premisa hau oinarri<br \/>\nhartuta: 1841eko legea ez zela itundu, eta hartan \u00abNafarroako foru-zibilizazioa salbatzea\u00bb planteatzen zela, Gorte pribatibo batzuen bidez, erregearen<br \/>\neta Gorte Orokorren onespenez hautatuak. Hala ere, nahiz eta Bigarren Karlistaldian foruek lehen gerran baino pisu handiagoa izan zuten itxuraz, elite<br \/>\nkarlistek ez zioten izaera foruzalerik eman gatazkari, eta erlijio-auzian eta<br \/>\nultramontanismoan nabarmendu ziren, ahul agertu baitziren, eta gutxitan, foruen aldarrikapenetan.<\/p>\n<p>Urte haietako beste bektore bat Diputazioak 1866an hainbat<br \/>\nproiekturen inguruan planteatutako euskal eta nafar batasun proiektuekin<br \/>\nerlazionatu- takoa izan zen,; besteak beste, unibertsitate batena eta lau<br \/>\nprobintzietan ko- muna den nekazaritza banku batena, haien arteko lotura<br \/>\nkomunak kontuan hartuta. Cayo Escudero Marichalar korellar liberalak liburuxka<br \/>\nbatean kriti- katu zituen proiektu horiek, Nafarroan eta Euskal Herrian mota<br \/>\nguztietako desberdintasunak nabarmenduz, eta Fructuoso Munarriz tafallarrak eran-<br \/>\ntzun zion. Azkenik, arreta emanen diogu aroaren amaieran piztu zen iritzi<br \/>\nkorronteari, liburuki honetan aurkezten diren autore nafarrean artean, Se-<br \/>\nrafin Olavek bakarrik ordezkatutakoari. Errepublikazaletasun federalaz ari<br \/>\ngara. Zazpi nafar ordezkari partaide izan zituen 1869ko ekaineko Eibarko<br \/>\nItunean, Bilboko, Tolosako, Gasteizko, Iru\u00f1eko, Eibarko eta Tuterako Erre-<br \/>\npublikanoen Batzordeetako ordezkariak bildu ziren eta, Euskal Herriko Es- tatu<br \/>\nbatez hitz egin zen, Espainiako Errepublika Federalaren barruan. Ha- laber,<br \/>\nForaltasuna berrirakurri zen kode demokratiko errepublikanoan eta baieztatu zen<br \/>\nEuskal Herriko errepublikano federalek \u00abberen itzalpean bizi izan diren<br \/>\nerakundeak zaindu eta defendatzeko, eta monarkiaren mende- ratze luze horretan<br \/>\ngaldutako askatasunak berreskuratzeko\u00bb lan egingo zu- tela. Hala ere, itun<br \/>\nhorren bizitza laburraz gain, haren ordezkariak ez ziren gehiago bilduko,<br \/>\nkontua da 1873an, Konstituzio federal bat egiteko testuin- guruan, Nafarroako<br \/>\nerrepublikano federalek erakunde propio bat babesteko aukeraren alde egin<br \/>\nzutela, Baskongadekin mankomunatua osatzeko au- kera baztertuz, nahiz eta<br \/>\nhorretan ere arriskua egon, karlistek gerra zibilean onura ateratzeko arriskua.<br \/>\nOlave bera behin eta berriz saiatu zen Foruen be- rrirakurketa errepublikano<br \/>\neta demokratikoan sakontzen, eta ibilbide zalan- tzatia izan zuen euskal eta<br \/>\nnafar batasunari dagokionez: Lehen Errepubli-<\/p>\n<p><span>\u00a0<\/span><\/p>\n<p>284<span>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/span>NOTITIA<br \/>\nVASCONIAE. II. LIBURUKIA (1793-1876)<\/p>\n<p><p>\u00a0<\/p>\n<\/p>\n<p>karen koiunturan, Nafarroako Gorteetako beste diputatu<br \/>\nbatzuekin batera, Nafarroak Estatu Federalaren barruan Estatu propioa eratzea<br \/>\ndefendatu zuen, eta geroagoko testuetan alegatu euskal interesak eta nafarrak<br \/>\ndesberdinak zirela. 1883an, ordea, Nafarroako Konstituzio Federalaren proiektua<br \/>\negin zuen, Iru\u00f1ean Alderdi Errepublikano Demokratiko Federalaren eskual- debatzarrak<br \/>\nonartua, eta bertan Nafarroa Beherea, Errioxa eta Euskal Probintziak bertan<br \/>\nsartzeko aukera defendatzen zuen.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dotrina juridiko, politiko eta historiografikoa egin zuten autore nafarren arteko jarraitutasun eta eten-hariak landuko ditugu, Konbentzioaren aurkako gerraren eta azken Gerra Karlistaren amaieraren artean, diskurtsoetan eta\/edo autogobernuarekiko jarreretan arreta berezia jarriz. Bistan denez, 1839. urtea muga kronologikoa da, urte horretako urriaren 25eko Legearen eragi- nez; izan ere, Foruak aldatzeko atea irekitzen zuten, eta, azkenean, bi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[323],"class_list":["post-3389","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.6 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>SARRERA - Iura Vasconiae<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"SARRERA - Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Dotrina juridiko, politiko eta historiografikoa egin zuten autore nafarren arteko jarraitutasun eta eten-hariak landuko ditugu, Konbentzioaren aurkako gerraren eta azken Gerra Karlistaren amaieraren artean, diskurtsoetan eta\/edo autogobernuarekiko jarreretan arreta berezia jarriz. Bistan denez, 1839. urtea muga kronologikoa da, urte horretako urriaren 25eko Legearen eragi- nez; izan ere, Foruak aldatzeko atea irekitzen zuten, eta, azkenean, bi [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"188\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"83\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"31 minutua\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-509-eu\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-509-eu\\\/\",\"name\":\"SARRERA - Iura Vasconiae\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2023-02-13T18:07:32+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-509-eu\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-509-eu\\\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-509-eu\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Hasiera\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"SARRERA\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"description\":\"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\"},\"alternateName\":\"Iura Vasconiae\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"eu\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"width\":188,\"height\":83,\"caption\":\"Iura Vasconiae\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"SARRERA - Iura Vasconiae","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"SARRERA - Iura Vasconiae","og_description":"Dotrina juridiko, politiko eta historiografikoa egin zuten autore nafarren arteko jarraitutasun eta eten-hariak landuko ditugu, Konbentzioaren aurkako gerraren eta azken Gerra Karlistaren amaieraren artean, diskurtsoetan eta\/edo autogobernuarekiko jarreretan arreta berezia jarriz. Bistan denez, 1839. urtea muga kronologikoa da, urte horretako urriaren 25eko Legearen eragi- nez; izan ere, Foruak aldatzeko atea irekitzen zuten, eta, azkenean, bi [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/","og_site_name":"Iura Vasconiae","og_image":[{"width":188,"height":83,"url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","type":"image\/png"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"31 minutua"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/","name":"SARRERA - Iura Vasconiae","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website"},"datePublished":"2023-02-13T18:07:32+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-509-eu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Hasiera","item":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"SARRERA"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","name":"Iura Vasconiae","description":"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.","publisher":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization"},"alternateName":"Iura Vasconiae","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"eu"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization","name":"Iura Vasconiae","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","contentUrl":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","width":188,"height":83,"caption":"Iura Vasconiae"},"image":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3389","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/iv_voz"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/3389\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3389"}],"wp:term":[{"taxonomy":"iv_nivel","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_nivel?post=3389"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}