Joseph-Auguste Chaho Lagarde \u2014euskaraz Agosti Chaho izenaz
\nsinatzen zuen\u2014 Atharratzen jaio zen, Zuberoan, 1811n, eta Baionan hil zen,
\n1858an. Bi data horien artean bizitza bete-betekoa izan zuen, literaturari
\nemana, alderdi anitz landuz, besteak beste, hizkuntzalaria, historialaria,
\nitzultzailea, poeta, narratzailea, saiakera egilea, eta batik bat, kazetaria,
\nbere garaiko mu- gimendu erromantiko eta politikoan murgildua.<\/p>\n
Haen aita Andre Chahok huissier kargua zuen \u2014kargu
\nespezifiko frantziarra, agente judiziala edo prokuradore modukoa\u2014 herrian,
\neta ama Rosa Lagarde Maulen jaio zen, Zuberoako hiriburuan, Arnaud Oihenart
\nhistorialari ospetsua bizi izan zen etxe berean. Beraz, gizarte-maila
\nhorri esker, umetatik izan zituen eskura kultura eta liburuak. Zazpi anaietatik
\nzaharrena zen (Jean- Baptiste, 1815; Marie-Louise, 1817; Marie-Jeanne, 1819;
\nJean Pierre, 1821; Henriette, 1822; eta Pierre-Eudore, 1825). Haietatik,
\nJean-Baptistek eta Jean- Pierrek ere idatzizko lanak utzi zizkiguten.<\/p>\n
Chaho umetatik izan zen oso irakur zalea, eta bigarren
\nmailako ikasketak egin zituen Oloroeko apaizgaitegian, non Le p\u00e9tit philosophe
\ngoitizena jarri zioten.<\/p>\n
Apaizgaitegi haren zuzendaria Pierre Soubielle aita izan
\nzen, batxilerra letra eta zientzietan. 1824-1834 aldian aritu zen karguan,
\neta Joseph-Auguste izan zen haren ikasle kutunetako bat. Dirudienez, haren
\nbiografo eta adiskide Gustave Lanberten arabera, familiar batek nahi izan
\nzuen Pauen finantza mundura dedikatzea, baina Intxauspek jasotako gutun
\nbatean argitzen da Pauen ez baina Donapaleun, Nafarroa Behereko probintziako
\nhiriburuan, aritu zela aldi batez, abokatu-laguntzaile, Ganderats notarioaren
\nbulegoan. Lan hark nonbait ez zuen betetzen, eta Oloroera itzuli zen
\nHumanitate-ikas- ketak bukatzera, Parisera abiatu aurretik, abokatu-ikasketak
\negitera, aldez aurretik \u2014les secrets du rythme et les r\u00e8gles de l\u2019harmonie du
\nstyle\u2014 ikasi ondoren, hau da, dotore idazten ikasi ondoren, XVII. eta XVIII.
\nmendeetako idazleak irakurriz.<\/p>\n
Parisen ezagutu zituen irakasleetako batzuk ziren Eugene
\nLerminier, Charles Nodier, bere burua haren dizipulu apaltzat baitzuen, Antoine
\nPawels, etab.; eta liburuz inguratua irudikatzen dugu, Villedo kaleko 5.ean
\nzuen etxean, Richelieu kaleko Liburutegi Nazionaletik hurbil, eta Arsenalekotik
\nere hurbil, haren zuzendaria Nodier baitzen; han zegoen La grande boutique Romantique, eta han topatu zituen Alfred Musset, Victor Hugo, Alexandre Dumas,
\nAlfred de Vigny eta beste hainbeste idazle ospetsu. Chahok berak aitortzen du
\ngarai hartan poesiazale handia zela: 1832an bertsoak inprobisatzen zituen
\nParisen, bostehun edo seiehun bat, estenografiatu eta lau oinen gainean
\nibiltzen zirenak.<\/p>\n
Hona hemen haren adiskide Lambertek emandako erretratua:
\nChaho altua zen, lerdena, gorputz eder eta finekoa, haren jantziak azken
\nxehetasuneraino zainduta, mahuka brodatuekin. Haren irudia aristokratikoa eta
\ndotorea zen, eta hitz egiteko haren modua zoragarria, modua baino gehiago
\nnabarmentzen baitzen haren garbitasuna, eta entzulea ez zuen inoiz nekatzen,
\nbazuelako beste talentu arraro bat, alegia, entzuten ere bazekien. Hitz batez
\nesanda, guztiz liluragarria zen.<\/p>\n
Ziurrenik Sorbonako Zuzenbide Fakultatean lotuko zuen
\nAntonio Abadiarekiko adiskidetasuna. Dublinen jaio zen Abadia, ama irlandarra
\neta aita zuberotarra zituela. Abadiarekin lanean aritu zen Chaho, haren lan
\nbaten argitalpena prestatzen. 1833an Montpellierreko R\u00e9vue du Midi
\naldizkarian artikulu bat plazaratu zuen euskaldunen jatorriari buruz, eta
\n1834an hasi zen artikuluak argitaratzen La France Litt\u00e9raire aldizkarian, non,
\nbesteak beste, kolaborazioak idazten aritzen ziren Achile Jubinal Erdi Aroko poesian
\neta antzerkian aditua, Theophile Gautier modako poeta
\nerromantikoa, Alfred Desessarts kazetari, nobelagile eta Sainte Genevieveko
\nliburuzaina, Ana\u00efs Segalas, antzerkigile, nobelagile eta poeta, etab.; parte
\nhartu zuen bere babesle Charles Nodier idazleak Arsenalean antolatzen zituen
\ngaualdietan, han elkartzen zirela Alfred de Musset, Alexandre Dumas, Victor
\nHugo\u2026<\/p>\n
Haren 1834an ere argitaratu zuen Paroles d\u2019un voyant idazkia, 1834ko urte hartan berean argitaratu zuen Paroles d\u2019un 1835ean beste saiakera-lan bat argitaratu zuen Chahok, 1836an argitara atera zen haren lanik ospetsuenetakoa eta Obra hori iragarri zen Journal des d\u00e9bats politiques et Chahok 1836an Abadiarekin elkarlanean argitaratu zuen Etudes Ondoren Revue des voyants <\/i>(1838) izeneko literatur Parisko egonaldia amaituta, Chaho Euskal Herrira itzuli zen Bere jaioterritik alde egin ondoren, Chaho kazetari aritu 1844an bere egunkaria argitaratu zuen, ARIEL, Courrier des Beltzuntzeko bizkondearekin elkarlanean aritu zen, haren Chahok inprimatu zuen euskarazko lehenengo egunkaria, Bilboko kontsulatua eta Gasteiz bisitatu ondoren, erbestetik Amaieran, Dictionnaire basque, fran\u00e7ais, espagnol et latin<\/i> Bizitza amaitu zuen, txoriak airea bezala behar zuen Haren eragina handia izan da. Batik bat, Arturo Campionek Joseph-Auguste Chaho Lagarde \u2014euskaraz Agosti Chaho izenaz sinatzen zuen\u2014 Atharratzen jaio zen, Zuberoan, 1811n, eta Baionan hil zen, 1858an. Bi data horien artean bizitza bete-betekoa izan zuen, literaturari emana, alderdi anitz landuz, besteak beste, hizkuntzalaria, historialaria, itzultzailea, poeta, narratzailea, saiakera egilea, eta batik bat, kazetaria, bere garaiko mu- gimendu erromantiko eta politikoan murgildua. Haen aita […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[325],"class_list":["post-3293","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n
\nlehenengo liburua 1834an argitaratu zen, Azti Begia izenburuarekin. Egileak
\nberak aurrerago adierazi zuenez, euskal kosmologiari buruzko saiakera bat zen,
\nnon agertzen ziren Uholde Handia, Sugea, Kristo, Bildotsa, Usoa, Tximeleta,
\nArrautza, etab. Marc Ergeldinger kritikoak, Rimbaud baino lehenagoko Bidentzia
\naztertzean, adierazi zuen bidentea poeta bihurtzen dela, eta bere buruari
\naitortzen diola gaitasuna ezagutzeko eta sentitzeko gainerako gizakientzat
\nezinezkoa dena. <\/span>Eta haren iritziz, Novalis poeta alemaniarra (1772-1801)
\nizan zen, bere Gaueko Kantuak lanarekin, lehenengoa lortzen bidentziaren eta
\npoesiaren arteko sintesia. Novalisen ustetan, poetek herrien bidenteak izateko
\nmisioa jaso zuten. Chahok, eskola horri jarraikiz, euskal herriaren poeta izan
\nnahi izan zuen, eta hizkuntz-jolasa eginez ekhia eta egia hitzekin, onetsiko
\ndu hori dela poeten eginkizunik behinena, alegia, bidentziaren eta poesiaren
\narteko sintesia lortzea, egia eguzkia bezain argia izan dadin.<\/p>\n
\nerantzuna eman nahian Felicite de Lammenais apaizak idatzitako Paroles d\u2019un
\ncroyant<\/i> lanari. Chahoren lan horrek kritika zorrotzak jaso zituen garai hartako
\naldizkarietan, adibidez, France Litt\u00e9raire aldizkarian. Lan haren tonu
\ninspiratua, estilo profetikoa, egileak aurrerago aitortu zuenez,
\nhizkuntza-baliabide hutsak ziren, besterik ez, fikzio literarioa, erabili zuena
\nhobeki erakutsi nahian erlijioen sortzaile handien eginkizuna, eta haiei imitatzeko
\naskatasuna ere hartu zuen, batzuetan, bere erretorikan.<\/p>\n
\nBiska\u00efen aux lib\u00e9raux de la reine Cristine izeneko lana, non sofista
\nmadrildarrei galdetzen dien ea euskaldunen historia ezagutzen duten, horri
\nerantsiz euskaldunak inoiz ez dituela inork garaitu eta haien nazioa ez dela
\ninoiz desagertuko. Demokrazia eta askatasuna hitz sinonimoak direla, eta
\neuskal gizartea askatasunaren eredu argiena izan dela, eta horregatik merezi
\nduela tratu hobea, eta bere historiagatik eta antzinako zibilizazio baten aztarnak
\ngordetzen jakin duelako, askatasunaren sinbolo bihurtu dela. Braulio Foz
\nkazetari aragoiarrak itzuli zuen lan hura, bai eta haren inguruko iruzkin
\npolemikoak erantsi ere, honako hauek esanez: \u00abBai jauna, gizon hau iraultzaile
\nbaino gehiago da, eta errepublikarra baino gehiago ere bai: gutxienez
\nanarkiko-demokratiko-sansimo- niano da. Gizaki-erregea da bere sekta
\npolitikoan, eta lurra-zerua bere sekta filosofiko-erlijiosoan. Ez Jainkorik, ez
\nerregerik, ez legerik, hori da gizon honen lanbidea\u00bb. Sansimonianoak ez ziren
\nChahoren gustukoak, aurrerago esan zuenez, errusiar inperialismoaren menpeko
\nsekta erlijiosotzat baitzituen. Paristar batzuei ere ez zitzaien gustatu
\ninork barbarotzat jotzea, eta haren ustez, Errepublikaren gizonak berriro
\neseriko dira askatasunaren zuhaitzaren ingu- ruan, harrizko eserlekuetan. Haren
\nlagun Charles Lassaillyk, Parisko Palais Royaleko saioetako adiskideak, bere L\u2019Independant<\/i> kazetan
\nesan zuen haren lana oso gaizki ulertu zela, eta eransten zuen ezen, Chahok
\nprintzipio demokratikoa besterik onartzen ez bazuen ere, ondorengo gertaerek
\nerakutsi zuten egiaren ebidentzia noren alde zegoen.<\/p>\n
\noraingoan tamaina handiagokoa, Philosophie des r\u00e9v\u00e9lations, eta aurrerago
\nosatu zuena Philosophie des r\u00e9ligions compar\u00e9es lanarekin, non Errepublika
\negiaz erlijio laiko bihurtzen den. Paroles d\u2019un voyant lana bezala,
\nVatikanoak bere Indexean sartu zuen, sistema panteistiko bat aldezten zuela
\niritzita.<\/p>\n
\ngehien itzuli dena, gutxienez gaztelaniara, alemanierara eta euskarara, Voyage
\nen Navarre pendant l\u2019insurrection des basques (1830-1835) \u00abBidaia Nafarroara
\neuskaldunen oldartzearen denboran (1830-1835)\u00bb. Bidaia haren asmoa zen
\nmunduari erakustea Nafarroaren egoera politikoa Lehen Gerra Karlistaren
\ndenboran. Martxoaren 15ean abiatu zen Parisetik, eta Baionara hilaren 24an
\niritsi zen. Sara, Larrun, Bera, Lesaka, Goizueta, Leitza, Ezkurra, Eratsun eta
\nUitzin barna ibili ondoren, Lekunberrin izan zuen amaiera. Han, ustez,
\nelkarrizketa izan zuen Zumalakarregi jeneralarekin, baina arrakasta handirik
\ngabe, izan ere, haren arrazoiak eskatu ondoren, apirilaren 8ko Errege Agindu
\nbatek berehala Frantziara itzultzeko agindu baitzion. Dirudienez, afera
\nhorretan zerikusia izan zuten M. Dufour eta Rochemeure bizkondeek, Maroto
\njeneralaren kontseilariak biak, gazte kazetari erromantikoarengan
\nkonfiantzarik ez zutenak. Lana hamabi ataletan banatuta dago, haietako
\nlehenengo hirurak lehendik argitaratuta zeudela La France Litt\u00e9raire<\/i>
\naldizkariko aipatutako artikuluan. Zumalakarregi jeneral karlista, Ezpata
\nHandiko Gizona, omentzen da lan horretan, eta honako tesi hau garatzen du:
\neuskaldunak Karlos erregegaiaren alde lerrokatu zirela liberalismoak
\narriskuan jarri zituelako Forua eta haien askatasunak. Euskaldunen
\nberezitasunari buruz zuen tesia lau zutaberen gainean oinarritzen zuen
\nChahok: geografia, historia, zuzenbidea eta hizkuntza.<\/p>\n
\nlitt\u00e9raires (Paris, 1836ko maiatzaren 20a) egunkarian, eta halako harrera ona
\nizan zuen, haren adiskide Lassaillyk, L\u2019independant egunkarikoak, liburua
\nirakurri ondoren, esan zuen bere burua nafartzat zuela, lehen eskoziartzat
\nizan zuen gisa berean, Walter Scott irakurri ondoren. Antonio Abadiak, Bulletin
\nde la Soci\u00e9t\u00e9 de G\u00e9ographie buletinerako egin zuen aipamen batean esan zuen lan
\nhorrek gutxi irakatsiko zigula nafar geografiari buruz, filosofia lauso eta
\nmistiko batez betea dagoelako, baina mirestekoa dela zuberotarrak bere
\nsorterriarekiko adierazten duen maitasuna, haren abertzaletasuna, ez baita
\nakatsa, bidaiaria lan handietarantz bultzatzen duen zerbait baizik. Urte hartan
\nberean, beste hispanista frantziar erromantiko batek, Louis Viardotek
\n(1800-1883), R\u00e9vue des Deux Mondes<\/i> aldizkarian, proposatu zuen Suitza moduko
\nbat, Nafarroaren eta Euskal Probintzien konfederazioa sortzeko. Eta Karl Marx
\nberak ere jaso zuen, New Yorkeko Daily Tribune egunkarian (1854), auziaren
\noihartzuna, alegia, karlismoa herri mugimendu bat zela, eta ez mugimendu
\natzerakoi erregezalea. Lan hori oraindik ere gustura irakurtzen
\nda, bizia, koloretsua eta irudimen handikoa delako.<\/p>\n
\nGrammaticales sur la langue euskarienne lana, Zazpi Uskal-Herrietako
\nUskalduner eskainia. Han saiatu ziren euskal hizkuntzalaritza-ikerlanak
\nfilologia konparatistaren korronte europarraren markoan kokatzen, eta aldi
\nberean Zuberoako euskalkiaren azterlan zehatza egin zuten. 1836an argitaratu
\nzuen, baita ere, Xavier Ramond hizkuntzalariari zuzendutako gutun bat,
\neuskararen eta sanskritoaren arteko analogiei buruz. Eta hurrengo urtean bi
\nlan txiki idatzi zituen, bat hizkuntza latinoaren jenioari buruz, eta beste
\nbat Errusiak Parisen egiten zuen propagandari buruz.<\/p>\n
\naldizkaria zuzendu zuen, non kolaborazio-lanak idatzi zituzten haren bi anai
\nJean Pierrek eta Jean Baptistek, Waldemarko Adelaida printzesak, Ana\u00efs Segales,
\nAlexandre Daumont eta beste hainbatek. 1840an izenburu luzeko beste lan bat
\nargitaratu zuen, L\u2019Espagnolette de Saint Leu\u2026 Borboiko dukearen \u2014Condeko
\nprintzea\u2014 amaiera tragikoari buruz.<\/p>\n
\n1843 aldean, urte hartan aurkitzen baitugu Hortense Karrikaburu andreari
\nfrantsesezko eskola ematen, Soh\u00fctako gazteluan. Gazte hark Mme de Villehelio
\ndeitura hartu zuen ezkontzagatik, eta inprimategira eraman zuen, 1869an,
\nlehenbiziko euskal kantutegietako bat. Kantu-bilduma egiteko, inguruko
\nbaserritar eta nekazariak gaztelura eramaten zituen, haien kantuak kantatzeko
\neskatzen zien, eta haiek kantatu ahala, pianoa jotzen zuen berak, eta gero
\npaperera eramaten zituen doinu haiek.<\/p>\n
\nzen, hori baitzuen zaletasun kuttuna, 1844tik 1852ra. Lehenbizi Tr\u00edlby
\negunkarian aritu zen lanean. Izenburu hori bera zuen haren maisu Charles
\nNodierrek 1822an idatzitako nobelak. Egunkari hura Lespes inprimatzaile
\nliberalaren babesean argitaratzen zen, eta han plazaratu zen Chahoren
\nlehenengo aldarria, euskal kantuak bilatzeko eta editatzeko, hain zuzen ere,
\n1844ko abuztuaren 11ko 5. zenbakian. Aldarri hartan era honetan azaldu zituen
\nkantuen bilduma egiteko arrazoiak: \u00abC\u2019est pour d\u00e9rober \u00e0 ce grand naufrage ce
\nqui nous reste encore de nos chants nationaux et de notre m\u00e9lodie primitive que
\nnous avons r\u00e9solu de hasarder cette publication, malgr\u00e9 des difficult\u00e9s de plus
\nd\u2019un genre\u00bb. Alegia, herri-musikaren ondarea hondamenditik salbatzeko ahalegina egiteko eskatzen zuen.<\/p>\n
\nPyr\u00e9n\u00e9es<\/i> izenekoa. Napoleon III.aren estatu-kolpearen ondoren itxi zioten,
\neta zuzendariak atzerrira alde egin behar izan zuen, prentsa errepublikarreko
\nbeste hainbat zuzendari ospetsurekin batera. Egunkari hartan hasi zen
\nargitaratzen, 1845etik aurrera, ondoren bere Kantutegian jasoko zituen kantuak.
\nARIELen argitaratu zuen, orobat, A\u00eftor, l\u00e9gende cantabre lana (1845 VI: 8, 15,
\n22, 29; VII:6). Arturo Campionek itzuliko zuen gaztelaniara Revista Euskara
\naldizkarian (1878-1879), eta arrakasta handia lortu zuen, handik
\naurrera euskaldunen aita Tubal ez baina Aitor izanen zelako. Arrakasta horren
\nerakusgarria da Aitor izenak ondorengo belaunaldietan izan duen harrera ona.
\n1846an ar- gitaratu zuen beste lan bat Les Mist\u00e8res de Madrid izan zen,
\negunkariko folletoi gisa, baina penagarria da nobela hura, ez ekialdeko
\nerakoa, ez legenda erakoa, errealistatzat jo daitekeena, amaitu gabe egotea,
\nzazpi kapitulu besterik ez baitu.<\/p>\n
\ngazteluan egon baitzen informazioa biltzen, eta argitara eman zuen Histoire
\nprimitive des Euskariens-Basques\u2026 (1847). Lehenengo liburukian hizkuntza,
\npoesia, ohiturak eta izaera aztertu zituen, eta bigarrenean, berriz,
\neuskaldunen historia, mendebaldeko Pirinioetan ezarri zirenetik gaur arte,
\naztertzeko egin zituen ikerketak bildu zituen.<\/p>\n
\nUscal-herrico Caseta izena eman zion, eta bi zenbaki besterik ez zuen izan, non
\nazaltzen zuen zer zen ARIEL, zer zen errepublika, Parisen aldarrikatu berria,
\nzer berri zegoen Espainia aldetik, etab. 1851n argitaratu zuen Lelo ou les
\nmontagnards eleberria, Walter Scotten erara idatzia, hitzaurrean bere burua
\nharen dizipulutzat aitortu ondoren. Eleberri historikoa da, Cesar Borgiaren
\ngaraian kokatua, 1506an, hain zuzen ere. Chahok 1844an sortutako egunkariak,
\n1848- tik aurrera, Ariel Le R\u00e9publicain de Vasconie<\/i> izena eraman zuen, eta han
\nidatzi zuen egunero-egunero, eztabaidak ezker-eskuin piztuz, euskaraz,
\ngaztelaniaz nahiz frantsesez, eta hantxe idatzi zuen Konstituzio bat Espainia
\neta Portugalentzat, izen hau jarrita: Organizaci\u00f3n de la Rep\u00fablica Federal
\nIb\u00e9rica (<\/i>Ariel, 1851ko irailaren 30a). Haren 3. artikuluak hitzez hitz esaten
\nzuen \u00abLegea herriaren borondatearen adierazpena da\u00bb,<\/p>\n
\nitzuli zen 1853an, aitaren heriotzagatik, eta zin egin ondoren ez zuela parte
\nhartuko politikan, hainbat lan idatzi zituen, haien artean Safer ou les
\nHourins espagnoles, eleberri historikoa, non kontatu zituen Nafarroako
\nerrege-erreginen eta Kordobako kalifa Alhaken II.aren arteko harremanak. Eta
\nBiarritz entre les Pyr\u00e9n\u00e9es et l\u2019Oc\u00e9an; itin\u00e9raire pittoresque (1855) laneko bi
\nliburukietan aurkezten digu Euskal Herria, bai historialariaren ikuspuntutik,
\nbai folkloristaren eta bai antropologoaren ikuspuntuetatik ere, modu koloretsu
\neta erakargarrian. Gida turistikoa da, albiste interesgarriz betea, Biarritz
\neta inguruei buruz.<\/p>\n
\nizeneko lana argitaratu zuen 1857an, baina ezin izan zuen amaitu, Maisu
\nhitzean geratu baitzen, Neologismoen lehenengo zatian. Lan haren hitzaurrean
\nerakusten du hizkuntzalaritza orokorrari nahiz euskarazkoari buruz duen
\nezagutza handia, eta aldi berean proposatu zuen \u00abInstitutu nazional bat,
\nAkademia bat atalez atal, zientzia eta arte guztiena, hau da, zibilizazio
\nindependente bat, Instrukzio Publikoko ministerio bat, \u2014que nous n\u2019aurons peut-\u00eatre
\njamais<\/i>\u2014, behar- bada inoiz izanen ez duguna, eskoletan euskara bakarrik
\nerabiltzea, eta horren ondoan liburutegiak, literatura, eta falta ditugun
\nliburuak\u2026\u00bb.<\/p>\n
\njarduera politikotik aparte, 1858ko urriaren 23an, Baionako sabai apal batean,
\nErrobi ibaiaren ertzean.<\/p>\n
\nitzulitako Aitorren legendaren bidez, Amaia edo euskaldunak VIII. mendean
\neleberri arrakastatsuaren bidez, haren dizipulu Francisco Navarro Villosladak
\n(Viana 1818-1895) idatzi baitzuen, Karmelo Etxegarairen eleberrien bidez,
\nSabino Aranarengan izan zuen eraginaren bidez, Ziriako Andonegik konposatutako
\nAitorren izkuntz zarra kantuaren bidez, eta Agosti Chaho pastoralaren bidez,
\nJean Michel Bedaxagarrek idatzi eta 1988an Urdi\u00f1arben antzeztu zena, etab.
\nHorrek guztiak, eta orobat, haren lanak frantsesez berrargitaratzeak eta euskarara eta gaztelaniara itzultzeak erakusten digute haren lanak bizirik irauten
\nduela eta haren eragina ez dela itzali. Euskal abertzaletasunaren sustatzaileetakotzat hartzen da.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"