Arrasateko Monterrongo jauretxean jaio zen. Santiago Elias
\nde Aranguren izan zuen aita, Monterrongo kondea. Maria Josepha Gaytan de Ayala,
\nama; eta, Villafranca de Gaytango kondea, aitona. Familia lur-jabe batengandik
\nzetorren Rosa Gonzalez de Etxabarrirekin ezkondu zen. Aranguren Gipuzkoako
\nnobleziakoa izan zen, hau da, XIX. mendean probintziako foru erakundeetan
\nnagusi izan zen taldekoa.<\/p>\n
Euskal Herriko jabe handietako bat izan zen. Izan ere,
\nzentso-kapitalez gain, onibarrak zituen Gipuzkoan eta Araban (errentan utzitako
\nhiri-finkak, etxaldeak eta onibarrak, nekazaritza-lurrak, errota bat\u2026), eta
\nlabe eta burdi- nola bana Arrasaten. Bada horiek guztiek 85.000tik gora
\nerrealeko etekinak ematen zizkioten urtean (1827tik 1831ra bitarteko urteak).
\nHalaber, San Fernando Bankuko akzioetan zuen inbertitua kapitala; bazituen
\nbaleak, juroak\u2026 eta Arrasateko, Garaiako eta Aliko (Araba) jauretxeak, \u00abmunta
\nhandiko men- diekin\u00bb.<\/p>\n
Bere jabetza hura eta ibilbide publikoa zirela eta,
\nAranguren oso gizon nabarmena izan zen Gipuzkoako elite politikoan eta
\nsozialean. Batzar Nagusietan eragin erabakigarria zuten leinu zaharreko
\npertsona ospetsuen artean zegoen. Pentsamoldeari begira, gazte garaiko gar
\nliberaletik moderantismora jo zuen, betiere Foruak ardatz harturik. Haren
\nadiskide Manuel Jose de Zabalak antzeko ibilbidea egin zuen. Historiografiaren
\nesanetan, \u00abforuzaetasun liberal\u00bb deritzonaren epigonoetako bat izan zen,
\nerregimen konstituzionala eta euskal foruak bateragarriak zirela defenditzen
\nzuena.<\/p>\n
Hirurteko Liberalean (1820-1823), argi eta garbi agertu zen
\nDonostiako Collado, Brunet, Ferrer, Mendizabal, Lasala eta gisakoen
\naurrerazaletasunaren alde. Probintziako diputatua izan zen, bai eta
\nboluntarioen miliziaren erreklutatzailea ere Angulemako dukearen tropen aurka
\nborrokatzeko. Masa- ren gehiegikeriek lehen jarrera hura otzandu zuten.
\nAdibidez, 1831n bertan publikoki erakutsi zuen urrundua zela lehenago bere
\negindako aurrerazaletasunetik. Urte hartan, izan ere, Donostiako burgesia
\nBatzar Nagusiei zuzendu zitzaien (Donostiako Udalaren eta hiriko Merkataritza
\nBatzordearen bidez), Foruak alda zitzatela eskatzeko, hiriaren etorkizun
\nekonomikoa bermatze al- dera. Aranguren kide izan zen Azpeitiko Batzarrak
\nhiriaren eskaeraz txostena egiteko izendatu zuen batzordean, eta haren irizpena
\nkontrakoa izan zen. Bere jarrera liberal moderatuarekin bat, Isabelen kausaren
\nalde egin zuen Lehen Karlistaldian (1833-1839).<\/p>\n
Erresumako Gizon Handia izendatu zuten 1834an, Errege
\nEstatututik era- torritako Gorteetan, eta nobleen estamentuko laugarren
\nidazkaria izan zen.<\/p>\n
Arangurenek parte-hartze garrantzitsua izan zuen karlisten
\nkontrako Baionako Junta sortzeko, bai eta Jose Antonio Mu\u00f1agorriren Bakea eta
\nForuak alternatiban ere (1794-1841). Mu\u00f1agorri Bakea eta Foruak mugimen-
\nduaren ardatza izan zen, Lehen Karlistaldiari amaiera emateko, Baionan zeuden
\npertsona eragintsu edo dirudun erbesteratu batzuk bilduta. Karlisten kausa eta
\neuskal Foruen aldarrikapena bereiztea proposatu zuten, honako hau
\nondorioztatuta: Foruak errespetatzen baziren, gerrak bukatu behar zuen. Hortik,
\nhain zuzen ere, Bakea eta Foruak mugimendua sortu zen. Espainiako Gobernuak,
\njoera liberalekoa, mugimenduarekin bat egin eta Mu\u00f1agorriren armada finantzatu
\nzuen karlisten aurka jotzeko. Mugimenduak arrakastarik izan ez bazuen ere,
\naldarri haien oinarriak 1839ko Bergarako Hitzarmenean izan zuen eragina. Urte
\nhartan, Aranguren ahaldun nagusi atxiki lehena izan zen Gipuzkoako Batzar
\nNagusietan eta lehen diputatu gisa jardun zuen Espartero Garaipenaren dukea
\nez zegoenean.<\/p>\n
Gipuzkoako probintziako senatari hautatu zuten (1840,
\n1841-1842), Senatuko artxiboan jasotakoarekin bat (\u00abExpediente personal del
\nConde de Monterr\u00f3n, D. Manuel Mar\u00eda Aranguren Gayt\u00e1n de Ayala, pr\u00f3cer y
\nsenador por la provincia de Guip\u00fazcoa (no jur\u00f3) y vitalicio (no jur\u00f3)\u00bb; bertan,
\nharen parlamentuko jarduera bildua dago nola halako zehaztasunez 1834tik
\n1845era; zehazki, 1834-1835eko legealdiari dagokiona (erresumako gizon handia),
\n1840koari dagokiona (senatari Gipuzkoako probintzian), 1841-1842koari dagokiona
\n(senatari Gipuzkoako probintzian) eta, han, besteak beste, agiri hauek ageri
\ndira: batetik, \u00abMinuta de Oficio al Ministro de la Gobernaci\u00f3n de la Pen\u00ednsula
\nsolicitando informaci\u00f3n sobre si se le ha formado causa al Senador por su
\nfuga a Francia (1842-02-08)\u00bb; bestetik, \u00abMinuta de Oficio al Ministro de la
\nGobernaci\u00f3n de la Pen\u00ednsula dando cuenta de la decisi\u00f3n del Senado
\n(1842-04-24)\u00bb. Azkenik, 1845-1846ko legealdiari dagokiona (biziarteko
\nsenataria); zehazki, izendapena dago (1845-10-01 E.D.) eta izendapenerako Errege Dekretua Senatuko presidenteari helarazteko Errege
\nAgindua (1845- 11-25), baina ez zuen kargua zineztatu. Madrilen, Villafuertesko
\nkondearen tertulian sartu zen. Hartara ere maiz joaten ziren Jacobo M.\u00aa de
\nParga, Zarco del Valle jenerala, Fausto de Otazu, Juan Esteban de Izaga eta
\nPedro de Ega\u00f1a.<\/p>\n
Aranguren Octubradako liderretako bat izan zen. Hura
\nEsparteroren aurkako altxamendua izan zen Gipuzkoan, 1841eko urrian gertatua.
\nArangurenek, izan ere, gaitz irizten zion Esparterok Erregeordetzan egindako
\nkudeaketari eta foru eraikinaren etorkizunaren beldur zen. Euskal aldundiek
\nberen ohiturazko eskubideen kontrakotzat jo zituzten Gobernuak emaniko hainbat
\nxedapen (besteak beste, 1841eko urtarrilean, foru-baimena ezabatu izana);
\nhorrek bultzaturik, armak eskuan altxatu ziren. Abuztuan, Arangurenek osasun
\narrazoiak argudiatu zituen Senatura ez joateko. Montes de Ocak Gipuzkoako
\nerrege-komisario izendaturik, gobernua eraisteko aldarria egin zuen 1841eko
\nurrian, haren iritziz \u00abfedegabea\u00bb eta \u00abzinauslea\u00bb zelako. Alistamendua xedatu
\nzuen, Maria Kristina eta Foruak defenditzeko.<\/p>\n
Baina ez zuen inolako sostengurik jaso Gerra Zibilak
\nerraustu berria zuen herrian. Egoera hartan, matxinada laster menderatu zuten,
\neta Aranguren Baionan erbesteratu zen. Frantzian zegoela, Senatuak azarorako
\ndeitu zion. Nolanahi ere, beste bi hautagai ere baziren Gipuzkoako senatari
\nbakarra izendatzeko, eta beste biak ere erbestean zeudenez (Gaspar de Jauregi
\njenerala eta Joaquin Francisco Barroeta Aldamar), Senatuak planteatu zuen
\nnola konpondu behar zen Gipuzkoako probintziaren ordezkaritzaren kontua. Azkenean,
\nAkten Batzordeak auzia artxibatzeko irizpena eman zuen, \u00abez baita Konde Jaun
\nhorren aurkako auzirik ageri, eta gainera, Senatuan oraindik ere aurkeztu ez
\ndiren beste senatari batzuen kasu berdin-berdina da, nahiz eta Se- natua bi eta
\nhiru aldiz ere bildu den, haiek izendatuak izan ondotik\u00bb.<\/p>\n
Bere Maiestatearen aitoren semea izan zen, 1852ko maiatzaren
\n11ra arte, bere heriotzara arte, alegia.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Arrasateko Monterrongo jauretxean jaio zen. Santiago Elias de Aranguren izan zuen aita, Monterrongo kondea. Maria Josepha Gaytan de Ayala, ama; eta, Villafranca de Gaytango kondea, aitona. Familia lur-jabe batengandik zetorren Rosa Gonzalez de Etxabarrirekin ezkondu zen. Aranguren Gipuzkoako nobleziakoa izan zen, hau da, XIX. mendean probintziako foru erakundeetan nagusi izan zen taldekoa. Euskal Herriko jabe […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[319],"class_list":["post-3197","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n