Gerrak eta iraultzak, hau da, bi faktore horiek definitu
\nzuten Gipuzkoan, gainontzeko euskal lurraldeetan bezala, bai Antzinako
\nErregimenaren krisi- prozesua, bai garaikidetasunerantz jotzeko bidea. Horren
\nbezpera Konbentzio gerra izan zen (1793-1795). Izan ere, Frantziako Iraultzak
\neragindako gerra hark 1808tik aurrera biziko ziren garai politiko nahasiak
\niragarri zituen. Karlos IV.ak osasun-hesia ezarri zuen Frantziako ideia
\niraultzaileak Espainian ez sartzeko. Hesi hura, ordea, ez zen eraginkorra izan,
\neta propagandak aldez edo moldez muga gainditu zuen. Ideia iraultzaileak
\nfuntsezko bi faktorek eraginik sartu ziren: batetik, euskal lurraldearen
\nkokapen geografikoak (Gipuzkoako kokapena, bereziki; kostaldeduna eta
\nmugakidea) eta, bestetik, euskal mugimendu ilustratu emankor bat izateak.
\nDonostiako kafe eta tertulien arrimuan, adibidez, eztabaida biziak izaten ziren
\nauza herrialdetik iristen ziren denetariko idazkiez. Donostian, gainera,
\nfrantses jatorriko merkatari kolonia eragintsua bizi zen. Horrela, Konbentzioko
\ntropek hiria 1794ko abuztuaren 3an menderatu zutenean (Hondarribia eta Irun
\nuztailaren 25ean erori ondoren), bazen iraultzaren aldekorik bizilagunen eta
\nagintarien artean, bai eta probintziako beste toki batzuetan ere. Hala ere,
\nindarkeria agertu, lapurretak, janari konfiskazioak eta suteak gertatu
\n(abuztuaren 29an, frantsesek Eibar erre zuten), zergak igo eta udal ondasunak
\nsaldu behar izan ziren gerra-gastuei aurre egiteko, zor handia eraginda. Bada,
\nhorrek guztiak eragin negatibo sakona sortu zuen herritarrengan eta, ondorioz,
\njende gehienaren artean fran- tsesen kontrako arbuioa agertu eta probintzian
\nbarna ere zabaldu zen.<\/p>\n
Giro hartan kokatu beharra dago \u00abGipuzkoaren bereizketa\u00bb
\nderitzon gertakaria, hau da, Fernando de Etxabe Romero eta Joaquin Barroeta
\nAldamar ahaldun nagusiek Konbentzioaren ordezkariei eginiko proposamena Gipuz-
\nkoak Errepublika independentea eratu zezan, \u00ab1200. urtera arte izan zen
\nbezala\u00bb, Frantziako Errepublikari elkartua, eta erlijioa, Eliza eta Forua
\nerrespe- tatuta. Azkenean, haiek berek beren jarrera justifikatzeko adierazi
\nzutenaren arabera, hura luzamendutan ibiltzeko estrategia hutsa izan zen denbora
\nira- bazteko. Frantsesek ere horrelaxe ulertu, proposamena errefusatu,
\nprobintzia \u00abherrialde konkistatu\u00bb gisa izendatu, eta Etxabe eta Barroeta
\natxilotu zituzten. Koroaren gobernuak, ordea, traizioaren susmoa ikusi zuen
\nhaien jarreran eta, azken ikerlanek frogatu duten bezala, susmo hura euskal
\nelite guztiengana zabaldu zen, Etxabe eta Berroeta elite gipuzkoar gutxi
\nbatzuen ordezkari izanik ere. Gertakari hura, ordea, garrantzitsua izan zen,
\nagerian jarri bai-tzuen, batetik, itunaren aldeko arrazoibidea barneratua zela
\neuskal eliteen artean (hamarkada batzuk lehenago mamitzen hasia), eta,
\nbestetik, foru kultura hura errotua zegoela, eta agerian jarri ere, elite
\nhorien arteko tirabirak, denborarekin areagotuak. Gertakari hura jazo
\nbitartean, frantsesek hartu gabe zeuden Gipuzkoako hemezortzi hiribilduen
\nordezkarien Batzar Nagusi berezi batek Probintziaren ordezkaritza legitimoa
\nbere gain hartu, Espainiako Koroarekiko fideltasuna berretsi eta erresistentzia
\narmatua antolatu zuen \u00abErregearen, Erlijioaren eta aberriaren\u00bb alde.
\nKonbentzioko tropek aurrera egiten jarraitu eta, 1795eko uztailean, Bilbo eta
\nGasteiz hartu zituzten. Frantziako gobernuak, berriz, Gipuzkoa lurralde
\nkonkistatu gisa mantentzeko aukera aztertu zuen. Berandu bada ere, Espainiako
\nKoroa negoziazioetan hasi eta, az- kenean, Frantziako Errepublika aitortu zuen,
\nurte hartako uztailean Basileako Bakea sinatzearen ondorioz.<\/p>\n
Gerra-kontseilu batek Etxabe eta Barroeta epaitu zituen
\n1798an, baina azkenean indultua eman zieten.<\/p>\n
Gerrak ondorioak izan zituen epe luzera. Izan ere, herrien
\nzorpetze larria eragin izanaren ondorioz, herri-lurrak saldu behar izan ziren,
\ngizartean ere tirabirak sortuta. Horrez gain, gerrak euskal lurraldeen eta
\nKoroaren Gober- nuaren arteko harremana nahasi zuen (Bizkaiko Zamakolada
\nmatxinadak be-zala). Handik gutxira, Godoyk eraso intelektualari ekitea erabaki
\nzuen euskal lurraldeen foru berezitasunaren aurka, Juan Antonio Llorenteren,
\nJose Vargas Ponceren eta Historiako Akademiaren idazkiak baliatuta, Foruak
\nerregearen emakida hutsak zirela frogatzeko eta, halakoak zirenez gero, ezabatu
\nzitezkeela erakusteko. Erasoak Koroaren boterea euskal lurraldean handitzea
\nizan zuen xede. Independentzia gerrak, ordea, ekinaldi hura eten zuen.<\/p>\n
1808an, berriro baioneta frantsesek \u2014harako hartan,
\nNapoleonen arma- dakoek\u2014 beste gerra-abagune bat eragin zuten Euskal Herrian,
\naurrekoa baino are garrantzitsuagoa. Okupazioak, administrazio bonapartistaren
\nezar- penak eta gerrak, izan ere, zatiketa sakonak eragin zituzten Gipuzkoan
\neta Euskal Herri guztian, bai gizartean, bai eliteen artean (eliteetan sektore
\nfran- tsestu bat nabarmendu zen, Mariano Luis Urkijo eta Jose Mazarredo
\nbilbota- rrek gidaturik), bai apezen artean, bai eta herri xehearen artean ere.
\nEuskal apez gehienek frantsesen aurkako kanpaina gartsuari heldu zioten
\npulpitu- tik, ondoko hamarkadetan nabarmenduko zen jarrera antiliberala
\nabiarazita, eta apez batzuek armak eskuan jo zuten inbaditzailearen aurka. Apez
\nhoriek bultzaturik, gerrillari taldeak osatu ziren. Gerrillariak bidez bide
\nibili ziren frantses dibisioen atzeguardiei eraso eginda eta haien tropen
\narteko komunikazioak eragotzita. Gaspar Jauregi gipuzkoarraren taldea
\nnabarmendu zen, 1810eko uztailean osatua; hantxe aritu zen, konparaziora, Tomas
\nZumalakarregi, orduan gaztea.<\/p>\n
1808ko maiatzean, Baionako Batzarrerako deia egin zen eta,
\ngeroago, Na- poleonek Batzar hartan Espainia gobernatzeko bere Estatutua
\naurkeztu zuen. Ekaineko Batzar Nagusietan, Gipuzkoako probintziak Jose Maria
\nLardizabal ordezkari izendatu eta Foruak bere osoan kontserbatzeko eskaera
\negiteko enkargu berezia egin zion. Gero, ordea, ikusi zuten Estatutuaren
\nproiektu hura Estatu osorako funtsezko lege bakartzat pentsatua zela eta Foruak
\nespresuki indargabetzeko artikulu bat zekarrela. Orduan, Lardizabalek berak,
\nMon- tehermosoko markesarekin (arabarra) eta Jose Maria de Yandiola
\nbizkaitarrarekin batera, presioa egin zuen Estatutua atzera botatzeko.
\nAzkenean, Urkixok bitartekaritza erabakigarria eginik, helburua lortu zuten eta
\nEstatutuak hauxe xedatu zuen: \u00abNafarroako, Bizkaiko, Gipuzkoako eta Arabako
\nprobintzietako Foru bereziak lehenbiziko Gorteetan aztertuko dira, haien eta
\nnazioaren intereserako komenigarritzat jotzen dena erabakitzeko\u00bb. Gorte horiek
\nez ziren inoiz bildu, eta gerrak Estatutuaren aplikazioa eragotzi zuen. Espe-
\nrientzia horretan, ordea, foralitatearen aldeko argudio-ildo garrantzitsuenak
\nzehaztu ziren, euskal eliteek handik aurrera erabiliak eta foruzaletasunaren
\ndiskurtsoa taxutu zutenak. Azken buruan, eliteek esaten zuten foruak probin-
\ntziako konstituzioa bezalakoak zirela, eredugarriak Estatuan ziren gainerako
\nlurraldeetarako; gainera, hiru lurraldeen berezitasuna berresten zuten,
\ntratamendu politiko berezia ere aldarrikatuta; horrez gain, haien argudioekin
\nbat, Foruak eta Monarkia osorako konstituzioa bateragarriak ziren, eta, are
\ngehiago, Foruetan aldaketaren bat onartzea posible zela eman zuten aditzera.
\nAbagune hartan, halaber, foruzaleek etorkizunean erabiliko zuten argudio bat
\nhasi zen taxutzen foru erregimenaren kontserbazioaz, hots, hura \u00abherrialdea-
\nren barne administraziorako\u00bb sistema zela. Ideia hori, ordea, frantsesei zor
\nzi- tzaien, Verdier jeneralari, hain zuzen. Hasieran, Jose Bonapartek foru
\nerregimena formalki errespetatu bazuen ere, pixkanaka edukiz husten joan zen
\neta, 1810eko otsailaren 8an, Napoleonen Dekretu inperial batek Ebroz
\niparraldeko Probintzia hispaniarrak Josefen administraziotik bereizi eta
\nzuzenean Frantziaren mendean jarri zituen. Horrela, Bizkaiko Gobernua sortu
\nzen, hiru Probintzia Baskongadoak barnebildurik. Gobernua Thouvenot jeneralari
\neman zitzaion, eta foruak de facto ezabatu ziren.<\/p>\n
1810eko urte hartan, Cadizen Gorteak ireki ziren eta, 1812ko
\nmartxoan, Espainiako lehen Konstituzioa onartu zuten. Cadizko Konstituzioa,
\nberaz, abagune hartan sortutako subjektu politiko berriaren (nazio espainiarra)
\nsubiranotasunaren adierazpidea izan zen eta ez zekarren Foruak espresuki
\nindargabetzeko artikulurik. Konstituzioak, ordea, aduanak kostaldera eta mugara
\neraman, gizonezkoen sufragio unibertsala ezarri (zeharkakoa) eta ez zuen
\ninolako salbuespenik aitortzen espainiarren betebehar fiskaletan eta militarretan.
\nGipuzkoako Batzar Nagusia 1813ko uztailean bildu zen Deban (Bizkaikoa eta
\nArabakoa baino hainbat hilabete geroago) Konstituzioaren zina egiteko. Bada,
\nzina egitearekin batera adierazi zuen (lehenago, Bizkaikoak adierazi bezala)
\nKonstituzioa erabat zela bateragarria Gipuzkoako Foruarekin, \u00abpare- kotasun
\nestua\u00bb zutelako eta \u00abbereziki elkar osagarriak\u00bb zirelako. Horra beraz nola
\ntaxutu zen foruzaletasunaren funtsezko ideia: foru erregimena ezin hobeki
\ndagoela txertaturik antolamendu konstituzionalean, biei esentzia liberal
\nberdina darielako. Nahiz eta ideologia horrek hainbat urte behar izan zituen
\nerabat ontzeko, haren ondorioz Foruaren gaineko interpretazio lerro bat hasi
\nzen 1812an \u2014XVIII. mendean aurrekariak izan zituena (Manuel de Agirre)\u2014: hots,
\nforuak mendetako eta antzinako askatasunak ziren, lurralde baskongado txikian
\nmirariz kontserbatuak, Antzinako Erregimenaren logikatik erauzita.<\/p>\n
Frantsesek euskal lurraldean galdutako azken gudua Irunen
\ngertatu zen 1813ko abuztuaren 31n (San Martzialgo gudua), noiz eta Wellingtonen
\ntropa- ingeles-portugaldarrek Donostia erraustu zuten egun berean \u2014bostetik
\ngora urtez militarki okupatua, iduriz erresistentzia handirik egin gabe\u2014. Bada,
\nbehin frantsesak menderatu eta kanporatu ondoren, Fernando VII.aren be-
\nrrezarpen absolutista gertatu zen 1814ko martxoaren eta maiatzaren artean,
\nlehen esperientzia konstituzional labur eta badaezpadakoari amaiera emanda:
\nberaz, ez zen behar adinako denborarik izan ordena liberal berria Gipuzkoako
\nlurraldean ezartzeko. Ondoko urteetan, Fernando VII.a aldaketak egi- ten saiatu
\nzen foru antolamenduan, euskal lurraldeak zergen arloan hobeki kontrolatzeko
\nbidea izateko. Probintzia Baskongadek saiakerei erantzun eta foralitatearen
\naldeko kanpaina egin zen, Jose Agustin Iba\u00f1ez de la Renteriaren edo Pedro Novia
\nde Salcedoren lumen bitartez. Biek ere Foruak erregetza- antolamendu
\ntradizionalaren kontserbazioarekin lotu zituzten; hortaz, Foruen aldeko
\nargudioak garaian garaiko premia eta egoeretara egokitzen ziren.<\/p>\n
1820ko martxoan, ordea, saiakera konstituzional berria
\nabiatu zen, hots, Hirurteko Liberala, Cadizko Konstituzioa berrezarrita.
\nForuek, beraz, berriz ere harekin egin zuten topo. Harako hartan, Gipuzkoako
\nBatzar Nagusiek 1813ko argudio berberak erabili zituzten Foruaren muin liberala
\nazpimarratzeko, baina orduan jada ez zuten bateragarritasun ezin hobe hura
\nikusi Konstituzioarekiko. Izan ere, erregimen konstituzionala ezartzeko
\nxedapenen aitortza \u00abbirtuala\u00bb egin zuten, baina xedapenak erabat direnez Gipuz-
\nkoako foru sistemaren aurkakoak, haien aplikazioa honela ulertu behar da: \u00abes y
\ndebe entenderse bajo la reserva de recurrir a la superioridad, elevando las
\ncorrespondientes s\u00faplicas fundadas en el derecho que tiene la provincia de que
\nse le guarden sus Fueros\u00bb. Abagune hartan, behar besteko denbora izan zen
\nerregimen liberala egiazki ezartzeko; horrek foru antolamenduaren deuseztapena
\nekarri zuen berekin, nahiz eta ez zen bere osoan indargabetu. Aduanak
\nkostaldera eta mugara eraman ziren (hura oso onuragarria izan zen Donostiako
\nmerkataritzarako), Baskongadak eta Nafarroa banaketa fis- kaletan sartu ziren,
\nhaietan justiziaren administrazio orokorra aplikatu zen eta lurraldeak ere
\nderrigorrezko soldadutzan sarrarazi zituzten. Gainera, erresuma 52 probintziatan
\nbanatu zen (1822), Gipuzkoako hiriburutza Donostian ezarrita, ordura arte
\nhiriburu ibiltaria izan baitzuen Tolosa, Azpeitia, Azkoitia eta Donostia
\nartean. Hiria berreraikia zegoen, bizilagun esan- guratsu gutxi batzuen jarrera
\nsaiatuari esker. Hiriburutza hori, dena den, 1822ko lurralde-banaketa bezala,
\nlaburra izan zen, eta 1854ra arte ez zen Donostia behin betiko bihurtu
\nGipuzkoako hiriburu. Hark guztiak hainbat erantzun eragin zituen gizartean eta
\njarrera politikoak ere argitu ziren. Ho- rrela, kultura ilustratuan hezitako
\ngizon batzuek mugak markatu zituzten, Foruen aldeko beren jarrera zehaztuta.
\nGizon haiek zain eta adi egon ziren lehen liberalismoa sartu zenean eta, are
\ngehiago, karguak ere bete zituzten Hirurtekoan ezarritako erakundeetan. Horietako
\nbat Jose Manuel Zabala izan zen, Villafuertesko kondea, urte haietan Gipuzkoako
\nburu politikoa izanikoa. Hirurtekoaren ibilbidea 1823ko urrian bukatu zen,
\nFernando VII.a errege absolutu gisa berrezarriz. Orduan irekitako Hamarkada
\nDoilorraren hasieran jazarpen politikoa zabaldu zen, liberalismoaren aldekoa
\nizateaz susmatzen zen jende oro soka motzean lotzeko.<\/p>\n
Gipuzkoako lehen liberalismoa XIX. mendearen hasieran
\negituratu zen Collado familiaren Donostiako tertuliaren inguruan eta Ignacio
\nRamon Barojaren inprimategiaren arrimuan. Gero, Hirurtekoko urteetan, La
\nBalandra ter- tuliaren edo El Liberal Guipuzcoano kazetaritza-enpresaren
\ninguruan (1820 eta 1823 artean argitaratua). Gizon andana bat aritu zen, haien
\nartean, Joa- qu\u00edn Calbet\u00f3n, Eustasio Amilibia, Joaquin M.\u00aa Ferrer, Claudio
\nAnton de Luzuriaga, Fermin Lasala Urbieta, Joaquin Mendizabal, Jose Antonio Fernandez
\nGaraialde, Miguel Antonio Zumalakarregi (karlisten jenerala izango zenaren
\nanaia), etab. Donostian liberal gipuzkoarren lehen belaunaldiaren gunerik
\ngarrantzitsuena bildu zen; haien artean asko merkatariak eta abokatuak ziren.
\nBelaunaldi hura oso kritikoa izan zen Foruekin, bai eta Foruek haien karrera
\npolitikoan eta hiriko merkataritza garatzeko jartzen zituzten oztopoekin ere.
\nDonostiako Udala aritu zen bozemaile eta Probintziari egin zion aurre, Foruen
\naldaketa bat defendituz, traba haiek guztiak amaitzeko aukera izateko. 1831ko
\nBatzar Nagusietan idazki bat aurkeztu zuen, hiriko Merkataritza Batzordearekin
\nbatera, bertako merkataritza eta industria \u00abespainoltzeko\u00bb desioa agertuta, bi
\njarduera horiek Estatuko gainerako lurraldeetan zuten bal- dintza berdinetan
\nkokatze aldera \u2014hau da, aduanak kostaldera eramanda\u2014, nola halako mehatxu bat
\nerantsita: \u00abzilegi zaigu eta derrigorrezkoa ere gure osasuna beste alde batean
\nbilatzea: foru sisteman babesa falta zaigu\u00bb. Mehatxua berriz ere jaso zen
\nhurrengo urtean plazaratutako foileto ezagun eta ez- tabaidagarri batean.
\nHonatx izenburua: Memoria justificativa de lo que tiene expuesto y pedido la
\nciudad de San Sebasti\u00e1n para el fomento de la industria y comercio de
\nGuip\u00fazcoa. Foiletoari panfleto anonimo batek eman zion erantzuna: Un carnaval
\nde San Sebasti\u00e1n y un consejo a los vascongados.<\/p>\n
Enfrentamenduak oso une larrian jo zuen goia, hots, Fernando
\nVII.aren heriotzaren ondo-ondoan eta Lehen Karlistaldia piztu zenean. 1833ko
\nurriaren 2an, altxamendu karlista hasi zen Bizkaian, Valdespinako markesak gi-
\ndatua. Gipuzkoan, O\u00f1ati eta Azkoitia izan ziren lehenak Don Karlosen alde
\nmatxinatzen. Gipuzkoako Aldundiak, aldiz, Ignacio Sabas de Balzola buru
\nzelarik, Isabel II.ari agertu zion atxikimendua, bai eta Donostiako hiriak ere.
\nMatxinada berehala zabaldu zen probintzian barna, eta herritarrek bando ba-
\ntekin edo bestearekin bat egin behar izan zuten. Sektore antiliberal guztiak
\nkarlisten alde jarri ziren. Deus aldatu gabe eutsi nahi zioten ordena
\ntradizionalari, hau da, foru-antolamenduari, Antzinako Erregimenaren
\nErregetzari eta Elizaren botereari. Aldarearen eta Tronuaren defentsa izan
\nzuten aldarri. Gipuzkoak euskal karlistarik ospetsuena eman zuen, Tomas
\nZumalakarregi jenerala, gerrilla karlistak eraldatzea lortu baitzuen armada
\neraginkorra osatzeko. Armada hark euskal lurraldearen gehiengoa kontrolatzea
\nlortu zuen denbora laburrean. Jenerala, ordea, 1835eko ekainean hil zen, eta,
\nhorrez gain, karlistek Bilbon ezarritako setioak huts egin izanaren ondorioz,
\ngerraren norabidea errotik aldatu, karlisten arteko zatiketak gertatu eta gerra
\ngaldu zuten.<\/p>\n
Gerra giro hartan, goia jo zuen Donostiaren eta probintziako
\nerakundeetan nagusi ziren eliteen arteko enfrentamenduak, Errege Estatutua
\n1834an alarrikatu izanaren harira. Estatutu hura, izan ere, inflexio-puntua
\nzen, Antzi- nako Erregimeneko Erregetza moldea kentzeko eta, haren ordez,
\nerregimen liberal ordezkagarria ezartzeko. Gipuzkoako Batzar Nagusiak
\nEstatuturen zina egitea erabaki zuen Foruei kalte egin gabe. Erabakiak Donostia
\nsumindu zuen, Foruen zina ez egiteko enkargu espresarekin bidali baitzituen hiriak
\nbere prokuradoreak, Batzarrak Estatutua bere osoan onartu ezean \u2014hau da,
\nerresumaren lege orokorra Foruaren gainetik zegoela onartzea zen\u2014. Proku-
\nradore donostiarrek, Pasaiakoekin batera, bileratik alde egin zuten, eta era-
\nbaki horrek Donostiaren eta Probintziaren arteko haustura ekarri zuen behin
\nbetiko. Hiriak, izan ere, hamahiru urtean ez zion men egin Probintziari, Ba-
\ntzar Nagusietako ezein bileratara joan gabe. Jarrera matxino horri esker, Gi-
\npuzkoako liberalismoak protagonismo politiko handia hartu zuen mende har- tako
\n30eko eta 40ko hamarkadetan. Urte haietan, izan ere, Donostiak arau
\nkonstituzionalaren arabera izendatu zuen bere udala eta zuzenean izan zuen
\nharremana Madrilekin, Probintzia bazter utzita eta bere ordezkariak bidalita;
\nhalaber, foru erregimena gogor kritikatu, 1837ko Konstituzioa txalotu, eta
\nberritasun konstituzional oro aplikatu zuen prestasunez, antolamendu politikoa
\nordezkagarriagoa egiteko eta jauntxoei erakundeen kontrola kentzeko. Gor-
\nteetarako diputatuak hautatzeari buruzko 1836ko maiatzeko Dekretuak hiria- ren
\nmendean utzi zuen probintziako hauteskunde-batzordea, eta, horri esker,
\nGipuzkoan ildo liberal aurrerazalea izan zen nagusi 1840ra arte. Bizkaian eta
\nAraban, berriz, hauteskunde orokorrak hautagaitza foruzaleek irabazten
\nzituzten.<\/p>\n
1834an, halaber, funtsezko idazki bat argitaratu zen:
\nObservaciones sobre la necesidad de reformar el r\u00e9gimen administrativo de las
\nProvincias Vascongadas. Hura foruzaletasunaren lehen adierazpen ondu eta
\nsistematikoa izan zen, Isabelen erreginaldian Euskal Herrian nagusi izaniko
\nideologiarena, hain zuzen. Doktrina horrek Foruak ordena konstituzional
\nliberalaren barnean man- tentzea defenditu zuen, erabat bateragarriak zirela
\nadierazita, eta bestelako argudioak ere eman ziren Foruen alde: lurraldea administratzeko
\nsistema era- ginkorra zirela, lurraldearen oparotasunerako eta bakerako bermea
\neta euskal herriaren nortasunaren adierazpidea. Horrekin batera, Estatu eredu
\njakin baten alde egin zuten, ikuskera unitaristen eta zentralisten aurkakoa,
\negoera juridiko mota asko barnebiltzeko modukoa, hartan euskal Foruak txertatze
\naldera. Proposamen politiko hura tradizioaren eta iraultzaren arteko erdibidea
\nzela esanez, gizarte ideal berbera partekatu zuten Espainiako gainerako
\nmoderatuekin, printzipio hierarkikoetan eta ordenan oinarritua, bai eta klase-interes berberetan ere. Ildo horrek Gipuzkoan izaniko ordezkari nabarmenen
\nartean, Villafuertesko kondea, Valentin Olano edo Ascensio Ignacio Altuna
\naipatu behar dira. Foruzaletasunak Bakea eta Foruak kanpaina eragin zuen,
\n1838ko apirilean abian jarria, Gobernuak bermatua, eta Jose Antonio Mu\u00f1agorri
\neskribau gipuzkoarrak gidatua, kausa forala bando karlistatik bereizteko.
\nZiurtatu zuten Isabelen Gobernuak Foruak bermatuko zituela, bakea lortzen bazen
\n(foruek gero eta pisu handiagoa izan zuten gerran, harik eta gerraren
\nbukaeraren ardatz nagusia izan arte). Euskal lurraldeko gerra Bergarako
\nHitzarmena sinatuz bukatu zen, 1839ko abuztuaren 31n. Hitzarmenarekin bat,
\nEsparterok \u00abForuak aitortzeko edo aldatzeko\u00bb proposamena Gorteetara eramateko
\nkonpromisoa hartu zuen.<\/p>\n
Gerra garaian, matxinada militar bat gertatu zen Espainian
\n(La Granjako gertakariak), Estatutuaren erregimenaren mugen inguruan liberalek
\nzu- ten haserrearen erakusgarri. 1836ko abuztuan, Cadizko Konstituzioa
\nberrezarri zen \u2014Gipuzkoako Batzar Nagusiek berriro arazorik gabe haren zina
\negin zuten\u2014 eta, urte hartako urrian, Gorteak bildu, eta aipatu Konstituzioaren
\nerreforma aztertu zuten, horretarako batzorde bat osatuta. Joaquin M.\u00aa de
\nFerrer aurrerazale gipuzkoarra izan zen batzordekide. Gorte horiek Konstitu-
\nzio berri bat ondu zuten, 1837koa, Cadizko testuaren eta Errege Estatutuaren
\narteko erdibidetzat joa. Artikulu batek hauxe xedatu zuen: \u00abKode berberak
\nizango dira arau monarkia osoan, eta haietan Foru bat baizik ez da ezarriko
\nespainiar guztientzat epaiketa komun, zibil eta kriminaletan\u00bb. Hori zela eta,
\nGipuzkoako Aldundiak uko egin zion Konstituzioa zin egiteari, honakoa
\nargudiatuta: \u00abHein handian Foru Konstituzioa funtsean aldatuko zuelako, eta
\nprobintziako biztanleei huraxe kontserbatzeko hitza eman zaie Erregearen
\nizenean\u00bb. Ukoa ikusirik, Bizkaiko Batzarrak ere adierazia (ez, ordea,
\nArabakoak), Gobernuak Aldundia ezabatu (Bizkaiko eta Arabako Aldundiak bezala)
\neta, haren ordez, diputazio probintzial bat ezarri zuen, arau
\nkonstituzionalarekin bat. 1837ko irailaren 16ko Legeak, neurri hori jasotzeaz
\ngain, aduanak kostaldera eta mugara eraman, eta lehen auzialdiko epaitegiak
\nezartzea agindu zuen.<\/p>\n
Testuinguru hartan, Bergarako Hitzarmena sinatu ondoren,
\nGorteetan Foruei buruzko eztabaida gertatu eta 1839ko urriaren 25eko Legea
\naldarrikatu zen, Arabako, Gipuzkoako, Bizkaiko eta Nafarroako Foruak
\nberretsita, \u00abMonarkiaren batasun konstituzionalari kalte egin gabe\u00bb. Foruak,
\ngainera, Parlamentura bidali ziren, aldaketak egin zitzan, aipatu probintziei
\nentzun eta gero. Bestelako irakurketak izan baziren ere, Lorenzo Arrazola
\nGrazia eta Justiziako ministroak Estatuaren batasun konstituzionalaz egindako inter-
\npretazioa nagusitu zen, hots, bazen lotura monarkiko partekatu bat eta bazen
\nParlamentu komun bat, baina ez besterik. Lege horrek foralitatea ordena
\nkonstituzionalean txertatu zuen, foralitateari legitimitate-iturri berria
\nemanda. Handik aurrera, foruzaleek lege hura etengabe aldarrikatu eta ontzat jo
\nzuten. 1839ko azaroaren 16ko Dekretua eman zen legea garatzeko. De- kretuaren
\nbidez, Foru Batzarrak eta Aldundiak berrezarri ziren; hori bai, Probintziako
\nDiputazioak ere indarrean mantenduta, baina hauteskunde arloko eskumenekin
\nbakarrik: horrela, sistema misto eta oso berezia eratu zen administrazio
\nprobintzialerako.<\/p>\n
Probintzia Baskongadoek, trebetasun handiz eta baturik
\njokatuz, sine die luzatu zuten Foruak aldatzeari buruzko negoziazioa, hots,
\nurriaren 25eko Legean aurreikusitakoa \u2014Nafarroak, betiere, negoziaziori heldu
\nzion 1841ean, eta bertako Diputazio probintzialak abuztuaren 16ko Legea sinatu
\nzuen, lege itundua, erresuma zaharreko Foruei amaiera emanda\u2014. Izan zen, hala
\nere, une bereziki korapilatsurik, 1841ean gertatutako hura bezalakoa. Urrian,
\nadibidez, Esparteroren gobernuaren aurkako altxamendua gertatu zen, euskal
\nforuzale nabarmenek parte hartuta \u2014berriz ere agerian gelditu zen Donostiaren
\neta Gipuzkoako Probintziaren arteko zatiketa, hiria Esparteroren alde agertu
\nbaitzen\u2014. Gobernuak, orduan, Foruak aldebakartasunez moldatzeari ekin zion:
\nhorrela, Gasteizko Dekretuak, 1841eko urriaren 24koak, foru erregimena aldatu
\nzuen, sistema judizial orokorra ezarrita, eta aduanak kostaldera eta mugara
\neramanda; neurri horiek ez zuten atzera egiterik izango. 1852an, 1845eko
\nKonstituzio moderatuak ezarritako erregimen konstituzional berri baten pean,
\nBravo Murilloren gobernu kontserbadorea foru moldaketa hura gauzatzen saiatu
\nzen, urriaren 25eko Legean xedatutakoari jarraikiz. Arrakastarik gabe, ordea:
\nhura egiten saiatu zen azken aldia izan baitzen. Izan ere, hala moderatuek nola
\naurrerazaleek foralitatean jarri zuten konfiantza euskal lurraldeak
\nadministratzeko; hori bai, pixkanaka punturik eztabaidagarrienak eraldatuta eta
\nleunduta. Hura ez zen oztopo izan Gipuzkoan berritasunak sartzeko (bai eta
\nBizkaian eta Araban ere), hala nola Guardia Zibila, 1844ko maiatzean sortua,
\nedota udalei buruzko 1845eko legea \u20141847tik aurrera Gipuzkoan aplikatua\u2014, baina
\netengabea izan zen lurralde haietarako salbuespen-printzipioa, Estatuko arau
\noroko- rren aplikazioari dagokionez horrela egin baitzen lege batzuekin, haien
\nartean daude desamortizazioari buruzkoa (1855eko maiatza), estatistikari
\nburuzkoa (1857ko maiatza) edota instrukzio publikoari buruzkoa (Moyano Legea,
\n1857ko iraila).<\/p>\n
Foralitatea ordena konstituzionalean txertatzearen ondorioz
\neta hura pixkanaka eraldatzeari esker (aduanen lekualdaketa, pase foralaren
\namaiera, justizia-sistema orokorra\u2026), Foruen inguruan adostasun berriak sortu
\nziren Gi- puzkoan. Donostiako aurrerazaleek, hots, berrogeiko hamarkadan El
\nLiberal Guipuzcoano egunkariaren bidez mintzatzen zirenek, kontrako jarrera
\nbazter utzi eta, 1847an, Donostiako hiriak Batzar Nagusietara itzultzea erabaki
\nzuen. Erakunde horrek 1852an ezabatu zuen abokatuak Batzarretan prokuradore
\nizateko foru debekua. 1854an, gainera, Foru Aldundia hautatzeko erregela-
\nmendua berritu zen, boterean parte hartzeko aukera handiagoa emanda klase
\nertainei (Bizkaian eta Araban antzeko erreformak ere egin ziren). Gipuzkoako
\nliberalismoak foru erregimena kritikatzeari uztearekin bat, haren baitan
\nbiraketa kontserbadorea gertatu zen. Horrela, gizartean Foruen inguruko
\nadostasuna sortu zen eta, foruzaletasunaren diskurtsoak esaten zuen bezala,
\nForuak ordurako euskal identitatearen erreferente nagusiak ziren (erlijio
\nkatolikoare- kin batera). Foruei, hain zuzen ere, ereserki ezagun bat eskaini
\nzien Jose Maria Iparragirre bardo gipuzkoarrak 1851n; Gernikako Arbola. Kantu
\nhura, azkenean, erabateko ikur euskaltzalea izatera iritsi zen.<\/p>\n
Seiurteko Demokratikoaren aro nahasiaren etorrerak
\n(1868-1874) oasi foral bare hura inarrosi zuen. Euskal gizarteko sektore zabal
\nbatek eraso onartezintzat jo baitzuen aro hartan laikotasunaren alde eta
\nelizaren aurka onetsitako lege oro (kultu-askatasuna, irakaskuntza-askatasuna,
\neliz foruaren ezabaketa, 1837 ondoren sortutako ordena erlijiosoen ezabaketa,
\nJesusen Lagundiaren kanporaketa, ezkontza zibila\u2026), baita Amadeo Savoiakoa
\nEspainiako errege izendatu izana ere, Aita Santuaren botereari aurre egindako
\ndinastiako kidea baitzen. Karlismoak, urte haietan suspertua, haserre hori bere
\nalde baliatu eta erlijio-arazoa foru-arazoari estuki lotua zegoela aldarrikatu
\nzuen. Hau da, \u00abJaungoikoa eta Foruak; baina Jaungoikoa oroz gain\u00bb defenditu
\nbehar ziren, Gipuzkoako alderdi karlistako 1869ko urtarrilaren 4ko
\nhauteskunde-manifestuak adierazi bezala. Karlismoak kanpainari ekin zion bai
\niraultzaren aurka, bai euskal lurraldean iraultza defenda- tzen zutenen aurka
\nere, jendea Don Karlosen edo petrolioaren artean hautua egitera premiatuta. Don
\nCarlos o el petr\u00f3leo, izan ere, Vicente Manterolaren foileto ezagun baten
\nizenburua da, 1871n argitaratua\u2014. Urte hartako politikagintza konplexuagoa egin
\nbazen ere (anitzagoa, demokratak, errepublikanoak eta neokatolikoak agertu
\nbaitziren), karlismoa indartu eta bozetan garaile atera zen: 1869ko
\nhauteskundeetan, karlistek Gipuzkoako lau dipu- tatuak lortu zituzten, \u2014liberal
\ndonostiarrik garrantzitsuenak, Fermin Lasala Colladok, hauteskundeetan ez
\naurkeztea erabaki zuen, liberalen egitaraua erradikalegia zela iritzita\u2014.<\/p>\n
Baina karlismoak handik gutxira hartu zituen armak. 1870eko
\nudan, izan ere, karlistek lehen saiakera egin zuten armak eskuan matxinatzeko
\n(Escodada). Gipuzkoan, ordea, saialdiak oihartzun apalagoa izan zuen Bizkaian
\neta Araban baino. 1872ko udaberrian lehen matxinada orokorra gertatu zen.
\nKarlistek, ordea, sekulako porrota izan zuten Orokietan tropa liberalen aurka
\neta, ondorioz, Karlos VII.a erregegaia Frantziara joan zen ihesi. Amorebietako
\nHitzarmenak (1872ko maiatzaren 24a) matxinatuei indultua eman zien, baina urte
\nhartako bertako abenduan behin betiko altxamendua gertatu zen. Bada, bi
\nhilabetean, hau da, Amadeo Savoiakoak abdikatu eta I. Errepublika 1873ko
\notsailean aldarrikatu zen bitartean, altxamendua zabaldu eta karlistek agudo
\nhartu zuten kasik Gipuzkoa osoa, ia-ia Estatu txiki bat eratuta (dirua eta
\nguzti egin zuten). 1874an, karlistek Donostia \u20141864ko Cortazar zabalgunearen
\nondorioz, harresiak eraitsiak zituena\u2014, Irun, Hernani eta Getaria setiatu eta
\nbonbardatu zituzten. 1876ko hasieran, ordea, armada liberalak egoerari buelta
\neman eta, urte hartako otsailean, Donostiako setioa altxatu zen. 1876ko
\notsailean ere, tropa liberalek Lizarra hartu eta, hil horren 28an, Karlos
\nVII.ak Frantziako muga gurutzatu zuen.<\/p>\n
Gerra garaian, euskal Foruen aurkako oso uste txarra osatuz
\njoan zen Espainiako iritzi publikoan, gerraren erantzule zirela leporatuta.
\nAntonio Canovas del Castillo Alderdi Kontserbadoreko buru, Berrezarkuntza
\nsistemaren egile eta, 1874ko abenduaz geroztik, gobernuko presidentea zena,
\ngiro hartaz baliatu zen 1839ko urriaren 25eko Legean xedatutako moldaketari
\nekiteko eta Estatuaren batasun konstituzionala osatzeko; haren aburuz, hori
\nlortuko bazen, espainiar guztiei eskubide eta betebehar berdinak eman behar
\nzitzaizkien. Nahiz eta Baskongadetan kanpaina handia egin zen Foruen alde, bai
\nprentsaren bidez, bai Gorteetako diskurtso gartsuen bidez, uztailaren 21ean
\nonetsitako Foru Legeak derrigorrezko soldadutza zabaldu zuen Euskal Herrira,
\nbai eta tributu-sistema orokorra ere. Legeak ez zituen Foruak berez
\nindargabetu, baina kolpe latza eman zien: Foru Aldundiek (foruzaletasun zorrotz
\neta maximalistaren mendean) legea \u00abindargabetzailetzat\u00bb jo zuten, \u00abProbintzia
\nBaskongadei inposatutako zigor-legea\u00bb eta ez zuten aplikatu nahi izan.
\nGipuzkoako Aldundia 1877ko azaroan ezabatu zuten, ez baitzuen aplikatu nahi
\nizan urte hartako azaroaren 13ko Dekretua, hots, Baskongadek estatuko ogasunari
\nordaindu beharreko kupoa ezarri zuena. Ezabatutako Aldundien ordez eratutako Diputazio
\nProbintzial berriak berehala hasi ziren gobernuarekin negoziatzen eta,
\nondorioz, Kontzertu Ekonomikoen erregimena sortu zen (lehena, 1878ko otsailean
\nxedatua). Erregimen horrek aro berria ekarri zuen Euskal Herrira. Bada, aro
\nberrian, foruzaletasuna azkenean desegin zen, indar politiko berriei ateak
\nirekita.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Gerrak eta iraultzak, hau da, bi faktore horiek definitu zuten Gipuzkoan, gainontzeko euskal lurraldeetan bezala, bai Antzinako Erregimenaren krisi- prozesua, bai garaikidetasunerantz jotzeko bidea. Horren bezpera Konbentzio gerra izan zen (1793-1795). Izan ere, Frantziako Iraultzak eragindako gerra hark 1808tik aurrera biziko ziren garai politiko nahasiak iragarri zituen. Karlos IV.ak osasun-hesia ezarri zuen Frantziako ideia iraultzaileak […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[319],"class_list":["post-3187","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\n