{"id":2771,"date":"2020-04-20T17:24:12","date_gmt":"2020-04-20T15:24:12","guid":{"rendered":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/voz\/sarrera-199-eu\/"},"modified":"2020-04-20T17:24:12","modified_gmt":"2020-04-20T15:24:12","slug":"sarrera-199-eu","status":"publish","type":"iv_voz","link":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/","title":{"rendered":"SARRERA"},"content":{"rendered":"

Erdi
\nArotik atera eta Aro Modernoan sartu bitarteko aldiaren ezaugarri nagusia,
\nBizkaian, bandoen arteko gatazken ondoriozko ezegonkortasuna izan zen, izan
\nere, leinuen arteko istilu hutsak baino askoz ere gehiago izan baitziren.
\nInguruko lurraldeetan bezala, ganboatar eta oinaztarren arteko borrokek eragin
\nhandia izan zuten Jaurerriko gizartearen eraketan. 1483ko Chinchillaren
\nKapitulatuaren helburua Bilboko bandoei amaiera ematea izan zen, eta haren
\neragina Bizkaiko beste hirietara ere hedatu zen. Hala ere, ordenantza horiek ez
\nzuten izan nahi adinako eraginik, eta gorabeherak baretzen ez zirenez, 1487an
\nhiribilduen eta hiriburuaren arteko Batzarra egin zen Bilbon, beste ordenantza
\neraginkorrago batzuk egiteko. Bertan proposatu zen udal-gobernua berrantolatzea
\neta hiribilduen kontzejuen gaineko errege-kontrola indartzea; gainera,
\nhiribilduak eta hiriburua ez ziren aurrerantzean joango Lur Lauko prokuradoreak
\nbatzen ziren Batzar Nagusietara. Era
\nhorretan, hango leinu-bandoen eta hiriburukoen arteko aliantzak eten nahi izan
\nzituzten, eta zatiketa horrek 1630era arte iraun zuen, orduan sinatu baitzen bi
\neskualdeen arteko Konkordia.<\/span><\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Hauteskundeak
\nurtero egin baziren ere, ez ziren desagertu bandoak, argi antzematen denez,
\nleinuen deituren iraupenari erreparatuta. Beraz, oligarkia moderno berriak
\neratu zirenean ere, garai bateko familien bandoen itzala haiekin zeukaten.
\nBandoen iraupen horren arrazoia hauteskunde-sisteman datza. Izan ere, elegir
\npor c\u00e1ntaro <\/i>sistemaren bidez, buruzagien klaseak zuen hautetsi izateko
\nirizpideak gero eta murriztaileagoak izatea lortu zuen. Errealitate hori 1543an
\namaitu zen, historiografiak “bandoen instituzionalizazioa” deitu
\nduena iritsi zenean, Karlos V.a enperadoreak errejidoretza iraunkorrak ezarri
\nzituenean, bakoitzari 700 marabediren balioa emanez. Erosketak bi bandoak
\nerrespetatuz egin ziren \u2014sei errejidoretza oinaztarrentzat izan ziren eta beste
\nseiak ganboatarrentzat\u2014, eta, ondorioz, bi bandoak sisteman xurgatuta desagertu
\nziren.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Jaurerriak
\nlegegintza-kidego sendoa eratu zuen, lehenbizi Foru Zaharra (1452) aldarrikatuz
\neta, handik ia mende batera, haren ordez 1526ko Foru Berria onartuz. <\/span>1452ko abuztuaren 26an, Gernikako Arbolaren ondoan
\negindako Batzarrean onartu zen Foru Zaharra. Bizkaiko zenbait usadio zahar jaso
\neta, funtsean, haien gainean eratu zen, eta modernizazio nabarmena ekarri zion
\nhandik aurrera Erdi Arotik ateratzen zen Jaurerriari. Arestian esan dugunez,
\n1526an modu sakonean eguneratu zen lege-testu hori, Foru Berria izena eman
\nzitzaion eta, besteak beste, ongi osatutako berme judizialen sistema bihurtu
\nzen. <\/span>Azpimarratu behar da, bestalde, legezko
\ntestuaren 16. Legearen 1. Tituluan kaparetasun unibertsala aitortu zela,
\nalegia, bizkaitar guztiak kapare zirela, haien estatus ekonomikoa edozein zela
\nere, eta ondoren Karlos V.ak aitortu zuela araua (1527).<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Bizkaiak
\nxv<\/span>. mendetik xvi<\/span>.era ezagutu zituen aldaketa sakon
\nhorietan guztietan, eginkizun nabarmena izan zuten Batzar Nagusiek. Jaurerria
\negituratzen zuen instituzio horrek, Behe Erdi Arotik existitzen zena, ez zen
\narautu, ez Foru Zaharrean, ez Berrian ere. Iturri horiek ez dute azaltzen
\nBatzarrak elkartzeko modua, ez deialdia egiteko modua, ez Batzarren garapena,
\nez eta zein herritar nahiz herri joaten ziren ere. Batzarren osaerak zintzo
\nislatzen zuen Jaurerriaren luze-zabalean zegoen aniztasun instituzionala: Lur
\nLauak ordezkaritzaren oso portzentaje handia zuen, eta eskualde bakarra zen
\nJaurerriko gobernuaren karguen hautaketaren ardura zuena. Izan ere, foruen
\noinarria Lur Lauaren usadio eta ohiturak dira, eta, horren ondorioz, eskualde
\nhorrek protagonismo nabarmena izan zuen Bizkaiko erakunde eta legegintzaren
\nerrealitatean.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Erdi
\nArotik Aro Modernora bitartean, Jaurerriko eremu politiko, juridiko eta
\nsozialean egindako aldaketei arlo ekonomikoan bizi izandako aldaketa handiak
\nerantsi behar dizkiegu. Joana I.ak 1511n sortutako Bilboko Kontsuletxea egiazko
\nmugarria izan zen, Bilborentzat ez ezik, Jaurerri osoarentzat ere. Zenbait
\nbizkaitarrek, gainera, eginkizun nabarmenak izan zituzten Errege-erregina Katolikoen,<\/i>
\nJoana I.aren eta Karlos I.aren agintaldietan, bai gortean, bai Amerikako
\njoan-etorrien inguruko gaietan, gipuzkoar batzuek lortu zuten ospea izatera
\niritsi ez baziren ere.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Errege-erregina
\nKatolikoen<\/i> agintaldiak garrantzi handia izan zuen Bizkaiko erakundeen
\neta gizartearen beraren garapenean. Jaurerriko buruzagiek bandoen kontra
\nantolatu zuten borrokan lortutako sendotasunari erantsi zitzaion, Koroak
\nsustatuta, legeen eta erakundeen antolamenduari eman zitzaion sendotasuna.
\nBizkaiko lurraldera Foruen zina egitera etorritako azken monarkak izan ziren
\n\u2014Fernando II.a 1476an eta Elisabet I.a 1483an\u2014, eta Aro Modernoko itun-politika
\ngaratzeko oinarriak jarri zituzten, era horretan Monarkiaren eta Jaurerriaren
\narteko harreman-politika ezarri baitzuten, haien ondorengoentzat \u2014era berezian
\nJoana I.a eta Karlos V.arentzat\u2014 eta, neurri handi batean, ondorengo
\nerrege-erregina guztientzat ere bai. Valladolideko Kantzelaritzaren baitan
\nBizkaiko Aretoa izan zela ere Errege-erregina Katolikoen<\/i> erregealditik
\naurrera egiaztatu ahal izan da. Izan ere, han, Jaurerriko biztanleen auziak
\nbakarrik epaitzen ziren, eta hori erabat ezohikoa zen.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Bizkaiko
\nitun-politikak kritika ugari sorrarazi zituen Gaztelako Koroaren menpeko beste
\nlurralde batzuetan eta, horren ondorioz, Jaurerrian bertan ere, bertako usadio
\nzaharren aldeko diskurtso historiko eta juridikoa sortu zen, lan honetan
\njasotzen diren egileen eskutik, batez ere. Legelari, eskribau, historialari eta
\nelizgizonek ere beren doktrina sortu zuten, ebidentzia historiko-juridikoetatik
\nabiatu eta usadio zaharrak erantsiz, askotan, guztiari fabula eta mitoez
\nehundutako geruza edergarri bat emanez, besteak beste, euskal-iberismoa,
\nkantabrismoa eta tubalismoa baliatuta. Gogo biziz defendatu zen bizkaitarrak,
\nsenide gipuzkoar, arabar eta nafarrak bezala, Tubalen, alegia, Noeren
\nbilobaren, ondorengo zuzenak zirela, eta kristautasuna Iberiar penintsulan
\nsartu zuena euskaldunen arbasoa zela. Beste zeinu bereizgarri bat euskara zen,
\nhizkuntza latinoen inongo antzik ez zuen hizkuntza.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n

Nazarien
\ndinastiako Granadako erresuma konkistatu eta juduak 1492an kanporatu ondorengo
\ntestuinguru hartan, indar handia hartu zuten bizkaitarren odol-garbitasuna eta
\nnagusitasuna aldarrikatzen zituzten argudioek, Jaurerriko legelari, eskribau
\nnahiz prokuradoreen defentsaren ondorioz. Bizkaitarren berezko ezaugarri
\nhorietatik eratortzen ziren, zalantzarik gabe, Koroarekiko itun baten ondorioz
\nlortutako foruak eta pribilegioak, eta hala defendatzen zen sutsuki Bizkaitik,
\neta modu berean kritikatzen zen Gaztelako Koroaren beste sektore batzuetatik,
\ntartean zirela pertsona ospetsuak, esaterako Juan Garc\u00eda de Saavedra fiskala.
\nDoktrina foralak bere argudioak sendotu zituen, kritikei aurre egiteko, batez
\nere xviii.<\/span>\u202fmendean Borboiko
\netxekoen zentralismoa iritsi zenetik aurrera. Konbentzio Gerrak Antzinako
\nErregimenean eragin zuen krisiak gainbehera ekarri zuen. Foruzaletasuna sortzen
\nari zen unean, areagotu egin zen argudio juridiko, linguistiko eta erlijiosoez
\nehundutako diskurtso horren defentsa, baina ez ezerk, ez inork, ezin izan zuen
\ngerarazi guztia zentralizatzeko eta uniformatzeko gogoa, azkenean, xix<\/span>.\u202fmendeko foruzaletasunaren krisia
\nekarriko zuena.<\/p>\n

<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Erdi Arotik atera eta Aro Modernoan sartu bitarteko aldiaren ezaugarri nagusia, Bizkaian, bandoen arteko gatazken ondoriozko ezegonkortasuna izan zen, izan ere, leinuen arteko istilu hutsak baino askoz ere gehiago izan baitziren. Inguruko lurraldeetan bezala, ganboatar eta oinaztarren arteko borrokek eragin handia izan zuten Jaurerriko gizartearen eraketan. 1483ko Chinchillaren Kapitulatuaren helburua Bilboko bandoei amaiera ematea izan […]<\/p>\n","protected":false},"template":"","iv_nivel":[283],"class_list":["post-2771","iv_voz","type-iv_voz","status-publish","hentry"],"acf":[],"yoast_head":"\nSARRERA - Iura Vasconiae<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"SARRERA - Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Erdi Arotik atera eta Aro Modernoan sartu bitarteko aldiaren ezaugarri nagusia, Bizkaian, bandoen arteko gatazken ondoriozko ezegonkortasuna izan zen, izan ere, leinuen arteko istilu hutsak baino askoz ere gehiago izan baitziren. Inguruko lurraldeetan bezala, ganboatar eta oinaztarren arteko borrokek eragin handia izan zuten Jaurerriko gizartearen eraketan. 1483ko Chinchillaren Kapitulatuaren helburua Bilboko bandoei amaiera ematea izan […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Iura Vasconiae\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"188\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"83\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/png\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"5 minutua\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-199-eu\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-199-eu\\\/\",\"name\":\"SARRERA - Iura Vasconiae\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2020-04-20T15:24:12+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-199-eu\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"eu\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-199-eu\\\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/voz\\\/sarrera-199-eu\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Hasiera\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"SARRERA\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"description\":\"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\"},\"alternateName\":\"Iura Vasconiae\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"eu\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#organization\",\"name\":\"Iura Vasconiae\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"eu\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2026\\\/01\\\/logo_iuravasconiae.png\",\"width\":188,\"height\":83,\"caption\":\"Iura Vasconiae\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.iuravasconiae.eus\\\/eu\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"SARRERA - Iura Vasconiae","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"SARRERA - Iura Vasconiae","og_description":"Erdi Arotik atera eta Aro Modernoan sartu bitarteko aldiaren ezaugarri nagusia, Bizkaian, bandoen arteko gatazken ondoriozko ezegonkortasuna izan zen, izan ere, leinuen arteko istilu hutsak baino askoz ere gehiago izan baitziren. Inguruko lurraldeetan bezala, ganboatar eta oinaztarren arteko borrokek eragin handia izan zuten Jaurerriko gizartearen eraketan. 1483ko Chinchillaren Kapitulatuaren helburua Bilboko bandoei amaiera ematea izan […]","og_url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/","og_site_name":"Iura Vasconiae","og_image":[{"width":188,"height":83,"url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","type":"image\/png"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Est. reading time":"5 minutua"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/","name":"SARRERA - Iura Vasconiae","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website"},"datePublished":"2020-04-20T15:24:12+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/#breadcrumb"},"inLanguage":"eu","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/voz\/sarrera-199-eu\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Hasiera","item":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"SARRERA"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#website","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","name":"Iura Vasconiae","description":"Fundaci\u00f3n dedicada al estudio y difusi\u00f3n del Derecho hist\u00f3rico, foral y auton\u00f3mico de Vasconia. Revista Iura Vasconiae, monograf\u00edas y simposios.","publisher":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization"},"alternateName":"Iura Vasconiae","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"eu"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#organization","name":"Iura Vasconiae","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"eu","@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","contentUrl":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/wp-content\/uploads\/2026\/01\/logo_iuravasconiae.png","width":188,"height":83,"caption":"Iura Vasconiae"},"image":{"@id":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/#\/schema\/logo\/image\/"}}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/2771","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/types\/iv_voz"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_voz\/2771\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2771"}],"wp:term":[{"taxonomy":"iv_nivel","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.iuravasconiae.eus\/eu\/wp-json\/wp\/v2\/iv_nivel?post=2771"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}